MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
583
MAKTABGACHA TA’LILIM TASHKILOTLARIDA TABIAT BURCHAGI
ORQALI BOLALAR IJODKORLIGINI RIVOJLANTIRISH
Maktabgacha ta’lim matodikasi kafedrasi
v.b dotsenti Yunusov Ismonali Kodirovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255217
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni
tarbiyalashda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tabiat burchagi orqali bolalar ijodkorligini
rivojlantirish nazariy jixatdan yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Maktabgacha ta’lim, tarbiya, tabiat, tabiat burchagi, maktabgacha yosh,
bolalar, ijodkorlik, rivojlantirish, tasviriy ijodkorlik, nutq ijodkorligi, qo‘l mehnati, musiqiy
ijodkorlik, shakllantirish.
Tabiat - bizni o‘rab turgan butun borliq (olam), kishilarning moddiy va ma'naviy
ehtiyojlarini qondirish manbaidir. Inson - murakkab ijtimoiy va mehnat faoliyatini yurgazuvchi
tirik organizm - individdir. U jamiyatning moddiy va ma'naviy-madaniy rivojlanishining asosi
hisoblanadi.
Tabiat boyliklari va ularning inson uchun ahamiyati. Inson o‘zining kundalik ehtiyojlarini
qondirish maqsadida tabiat boyliklaridan foydalanishga majbur. Tabiat boyliklarini beshta asosiy
guruhga ajratish mumkin: mineral, iqlimiy, suv, yer va biologik boyliklar.
Maktabgacha yosh — bu bolaning shaxs sifatida shakllanishi, atrof-muhitni anglash va
ijodiy salohiyatining rivojlanishida eng muhim bosqich hisoblanadi. Aynan shu davrda bola tabiat
hodisalariga katta qiziqish bilan qaraydi, o‘rganishga intiladi, o‘z tasavvurlari asosida ijodiy
fikrlashga harakat qiladi. Shu sababli maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar ijodkorligini
rivojlantirishda tabiat burchagi muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Tabiat burchagining maqsadi va ahamiyati
Tabiat burchagi — bu guruh xonasida bolalar tomonidan parvarish qilinadigan o‘simliklar,
hayvonlar va turli tabiiy materiallar joylashtirilgan maxsus joydir. U bolalarning ekologik
madaniyatini shakllantirish, tabiatga mehr-muhabbat va mas’uliyatli munosabatni tarbiyalashga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu burchak bolalarning kuzatish, solishtirish, taxmin qilish kabi
fikrlash jarayonlarini rivojlantiradi.
Ijodkorlikni rivojlantirishdagi o‘rni
Tabiat burchagi orqali bolalarning quyidagi ijodiy qobiliyatlari rivojlanadi:
·
Tasviriy ijodkorlik
: bolalar barglar, gullar, toshlar, urug‘lar yordamida turli rasm
va kompozitsiyalar yaratadilar.
·
Nutq ijodkorligi
: o‘simliklar va hayvonlar haqida ertaklar, hikoyalar to‘qish, ularni
personaj sifatida tasavvur qilish.
·
Qo‘l mehnati
: tabiiy materiallardan applikatsiya, haykalchalar, maketlar yasash
orqali nozik motorika va tasavvur kengayadi.
·
Musiqiy ijodkorlik
: tabiat tovushlaridan ilhomlanib, yangi qo‘shiqlar, she’rlar
to‘qish.
Tabiat burchagi faoliyatini tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar
1.
Mavsumga mos yangilab borish
: har faslga xos o‘simliklar, mevalar,
barglar bilan burchakni boyitish bolalarning diqqatini o‘ziga tortadi.
2.
Bolalar
ishtirokini
ta’minlash
:
o‘simliklarni
sug‘orish,
chorva
hayvonlariga g‘amxo‘rlik qilishda bolalarni faol ishtirok ettirish kerak.
3.
Loyiha va eksperimentlar o‘tkazish
: masalan, “urug‘dan o‘simlikka”
mavzusida kuzatish olib borish, natijalarni rasm va so‘z bilan ifodalash.
4.
Didaktik o‘yinlardan foydalanish
: “Tabiatni tanimoqdamiz”, “Kim
ko‘proq topadi?”, “Bu nima o‘simlik?” kabi o‘yinlar orqali ijodiy fikrlashga undash.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
584
Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarni tabiat bilan tanishtirish tabiat
bilan doimo bevosita munosabatda bo‘lishni talab qiladi. Buni ta’minlovchi shartlardan biri bolalar
maktabgacha ta’lim tashkilotida tabiat burchagiga ega bo‘lishdir. Biroq butun bolalar muassasasi
uchui umumiy tabiat burchagiga ega bo‘lish yanada yaxshiroq. Undan yoshlar guruxlari tabiat
burchaklarida yashovchi hayvonlarni to‘ldirib turishda foydalanish mumkin. Bolalarning tabiat
burchagidagi mehnati hamda o‘simlik va hayvonlarni kuzatishlari butun yil davomida (qishda,
kech kuzda va erta bahorda) tashkil etiladi. O‘rta mintaqa sharoitlarida bolalarning yer
uchastkasidagi mehnat va kuzatishlari bu davrlarda anchagina qisqaradi. Bolalarni tabiat bilan
uzviy, davomli va tizimli tarzda tanishtirish, ularda tabiat burchagida yashovchilar haqida pishiq
va anglangan bilimlarni, mehnat, malaka hamda ko‘nikmalarini hosil qilish, kuzatuvchanlikni
o‘stirish ishi uchun sharoit ana shunday yaratiladi. Ana shu malaka va ko‘nikmalar asosida tabiatga
ehtiyotkorona munosabat ham, unga qiziqish ham tarbiyalanadi. Tabiat burchagi bolalarning
diqqatini burchakda yashovchi bir necha hayvonlarga, ularning o‘ziga xos belgilariga qaratish va
shu bilan bolalarning anchagina chuqur, mustahkam bilimga ega bo‘lishlariga imkon yaratadi.
Bevosita tabiatda bolalar uchratadigai hayvonlar va o‘simliklarning xilma-xilligi hayvon va
o‘simliklar hayotidagi umumiy,ahamiyatli hamda qonuniylikni ajratib ko‘rsatishni qiyinlashtiradi.
Cheklangan miqdordagi maxsus tanlangan ob’ektlar bilan tabiat burchagida tanishtirish bu
murakkab hamda muhim vazifani hal etish imkonini beradi. Tabiat burchagida yashovchilarning
fazoviy yaqinligi ham ahamiyatlidir. Bolalar masalan, aytaylik akvariumdagi baliqlarni yaxshilab
ko‘rish, ularni uzoq muddat davomida kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Tabiat burchagi
uchun o‘simlik va hayvonlarni tanlashda bir qator talablarni nazarda tutish lozim. Bu tasodifiy
yashovchilarni saqlashning oldini olishga yordam beradi, mehnat hamda kuzatishlarning bolalarga
tarbiyaviy va ta’limiy ta’sirini ta’minlaydi.
Tabiat burchagi — bu nafaqat estetik va tarbiyaviy vosita, balki bolalar uchun ijodiy tajriba
maydonidir. U orqali bola atrof-muhitni o‘rganadi, go‘zallikni his qiladi, o‘z fikrini erkin bayon
etadi va eng muhimi — ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shunday ekan, har bir
maktabgacha ta’lim tashkilotida zamonaviy, did bilan jihozlangan, o‘ziga xos tabiat burchagini
tashkil etish dolzarb vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. T. Mirzaev, Z. G’afurov. Tabiatni e’zozlash umumbashariy muammo – T: Yangi asr
avlodi, 2001. – 135 b.
2. O’zing yasa (matematika, tabiiy fanlar va boshqa o’quv markazlari uchun didaktik va
o’yin materiallari) – T: 2011. – 206 b.
3. O. Hasanboyeva. Tabiat bilan tanishtirish metodikasi – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU,
2016. – 128 b.
4. Sh. A. Sodiqova. M. A. Rasulxo’jaeva. Bolalarni tabiat bilan tanishtirish metodikasi. -
2012.
5. M.I. Nuriddinova Tabiatshunoslikni o’qitish metodikas – T: Cho’lpon nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, – 2005.
6. Rajabova L. Maktabgacha ta’limda metodika fanlarini
о
‘qitish texnologiyasining asosiy
tamoyillari ,,
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz). – 2020. –
Т
. 1. –
№
. 1.
7. Rajabova L. Steam ta’lim dasturi asosida matematika masalalarini yechishning ilg’or
usullari ,,
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz). – 2020. –
Т
. 1. –
№
. 1.
