MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
494
NUTQ FAOLIYATI ANATOMIK-FIZIOLOGIK VA PSIXOLINGVISTIK
ASPEKTLARI
Andijon Davlat pedagogika Instituti
Maktabgacha ta’lim va maxsus pedagogika
fakulteti Maxsus pedagogika (Logopediya)
yo’nalishi 2-kurs 203-guruh talabasi Azimova
Odinaxon
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233914
Annotatsiya
Ushbu maqolada nutq faoliyatining anatomik fiziologik va psixolingvistik
aspektlari tahlil qilinadi. Nutq jarayoni murakkab biologik va kognitiv mehanizmlarga asoslangan
bo'lib, uning anatomik fiziologik tomoni miyyaning maxsus zonalari ( Broke va Vernike
markazlari), nutq apparati, nafas va eshitish tizimi bilan bog'liq. Psixilingvistik jihatdan esa nutq
ishlab chiqarish va qabul qilish jarayonlari, til birliklarining tanlanishi, nutqni rejalashtirish va
uning individual xususiyatlari muhokama qilinadi. Ushbu aspektlarning uyg'unligi natijasida inson
nutqi shakllanadi va amalga oshadi.
Kalit so'zlar:
Nutq faoliyati, anatomik fiziologik aspekt, psixolingvistika, broka markazi,
vernike markazi, ovoz paychalari, nafas olish tizimi, eshitish tizimi, kognitiv jarayonlar.
Nutq insonning murakkab oliy psixik funksiyalaridan biridir. Nutq harakatlari murakkab
a’zolar tizimi orqali amalga oshiriladki,bunda bosh miya faoliyati asosiy rol o’ynaydi.Nutq faqat
inson uchun xos bo’lgan alohida va yuqori darajadagi aloqa shaklidir.Nutqiy aloqa jarayonida
kishilar fikr almashadilar va bir-birlariga ta’sir etadilar.Nutqiy aloqa til orqali amalga
oshiriladi.Til-bu fonetik , leksik va grammatik vositalar tizimidir.Gapiruvchi o’z fikrini bayon
etish uchun zarur so’zlarni tanlaydi, ularni til grammatikasi qoidalariga asoslanib bog’laydi va nutq
a'zolari artikulayatsiyasi orqali talaffuz etadi.
Odam nutqi tushunarli va ma’noli bo’lishi uchun nitq a’zolarining harakatlari aniq va
to’g’ri bo’lishi kerak.Shu bilan birga bu harakatlarini maxsus va ixtiyoriy kuch ishlatmasdan
ro’yobga chiqarish mumkin bo’lgan avtomatik bo’lish lozim.Aslida ham huddi shunday
bo’ladi.Odatda , gapiruvchi faqat o’z fikrini nazorat qiladi.nafas olganda uning tili og’zida qanday
holatda bo’lishi va hokozolar haqida o’ylab ham o’tirmaydi.Bu nutqni talaffuz etish mexanizmi
harakatini tushunish uchun nutq apparatining tuzilishini yaxshi bilishi zarur.
Nutq apparatining tuzilishi.Nutq apparati o’zaro bog’langan ikki qismdan:
markaziy(yoki boshqaruvchi) nutq apparati va periferik(yoki bajaruvchi)qismdan tashkil topgan.
Marka
ziy nutq apparati bosh miyyada joylashgan.U bosh miyya qobig’idan , qobiq osti
tugunlaridan , o’tkazuvchi yo’llar , o’zakdan , yadrolar va ovoz , nafas, artikulyatsiya muskullariga
boruvchi nervlardan tashkil topadi.
Nutq boshqa oliy nerv faoliyatining ko’rinishlari singari , reflekslar asosida
shakllanadi.Nutq reflekslari miyyaning turli qismlari faoliyati bilan bog’liqdir.Biroq bosh miya
qobig’ining ayrim bo’limlari nutqning nutqning hosil bo’lishida asosiy rol o’ynaydi.Bular chap
(chapaqaylarda ong’)yarim sharning peshana , chakka va ensa qisimlaridir.Bosh miyya
qobig’ining bu qismlarida nutq faoliyatida goal ishtirok etuvchi:
Nutq harakat analizatori.
Nutq ko’tuv analizatori.
Nutq eshituv analizatori joylashgan.
Nutq harakat analizatori bosh miyya qobig’ining chap peshana qismida joylashgan ,
bo’lib Broka markazi deb ataladi.Bu qism og’zaki nutqning paydo bo’lishida qatnashadi.
Nutq eshituv analizatori bosh miyya qobig’ining chap chakka qismida joylashgan bo’lib
, Vernike markazi deb ataladi.Bu qismda begona nutqni qabul qilish jarayoni ro’y beradi.Nutqni
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
495
tushunishda bosh miya qobig’ining orqa bo’lagi katta ro’l o’ynaydi.Bu bosh
miyyaning ko’ruv markazi hisoblanib , yozma nutqni o’zlashtirish uchun xizmat qiladi.
Qobiq osti yadrolari nutqning sur’ati va ifodaliligini boshqaradi.
Periferik nutq apparati uch bo’limdan iborat: 1) nafas bo’limi; 2) ovoz bo’limim;
3) artikulatsion bo’lim.
Nafas bo’limiga ko’krak qafasi , bronxlar va traxeya kiradi.
Nutqni talaffuz etish nafas olish bilan uzviy bog’liqdir.Nutq nafas chiqarish fazasida hosil
bo’ladi.Nafas chiqarish jarayonida havo havo oqimi bir vaqtning o’zida tovush hosil qiluvchi va
artikulyatsion funksiyani bajaradi ( shu bilan birga , asosisy funksiyasi havo almashinuvi ham
bajaradi).Nafas olish nutq jarayonida , odam jim turgan odatdagi vaqtdan jiddiy farq qiladi.Nafas
chiqarish nafas olishdan biroz uzoqroq bo’ladi.Bundan tashqari nutq talaffuz qilinayotgan vaqtda
nafas olish harakatlari soni odatdagi nafas olish va nafas chiqarish (nutqsiz) vaqtdagidan ikki
marotaba kamdir. Artikulyatsion bo’limning asosiy a’zolari:til,lablar,jag’(yuqori va pastki) ,
qattiq tanglay,alveolalardir.Ulardan Ulardan til , lab,pastki jag’ faol , qolganlari passiv organlar
hisoblanadi.
Artikulatsion bo’limning asosisy a’zosi tildir.Til-salmoqli muskul a’zosidir Yig’ilgan
jag’da (jag’lar bir-biriga tegib turganda).u deyarli butun og’iz bo’shlig’ini to’ldiradi.Tilning
oldingi qismi harakatchan qismining uchi , old yon va orqa tomonlari farq qiladi.Tilning murakkab
muskullar tizimi , ularning katta kenglikda shaklini o’zgartirish imkonini imkoniyatini yaratadi.Bu
juda katta ahamiyatga ega , chunki u hamma unli deyarli hamma undosh tovushlarni (lab
tovushlaridan tashqari) hosil bo’lishida qatnashadi.Nutq tovushlarining hosil bo’lishida pastki
jag’, lablar,tish, yumshoq va qattiq tanglay , alveolalar ham ishtirok etadi.
Nutq faoliyati va uning xusiyasiyatlari.Nutq faoliyati- bu nutq va tushunish harakatining
yig’indisidir.Bu moddiy harakatlarni ichkilashtirish natijasidir.U alohida nutqiy harakatlar
shaklida taqdim etiladi. Har bir nutq harakati turtki ,maqsadli, tizimli.
Zamonaviy psixologiya nutqni universal aloqa vositasi, murakkab va maxsus tashkil
etilgan ongli faoliyat shakli sifatida qaraydi,unda ikkita subyekt-nutq so’zlashuvini
shakllantiruvchi va uni idrok etuvchi ishtirok etadi.Nutq aloqa maqsadlarida yoki (muayyan
holatda) o’z faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish uchun xabarlarni yaratish va idrok etish
jarayonlarini o’z ichiga oladi.
Nutq faoliyati A.A.Leontiev tomonidan insonning bosgqa har qanday faoliyati davomida
tildan muloqot qilish uchun foydalanish jarayoni sifatida ta’riflanadi.Uning fikriga ko’ra,nutq
faoliyati klassik faoliyat turlari bilan to’gridan-to’gri bog’lanib bo’lmaydigan mavhumlik turi
bo’lib ,uni ish yoki o’yin bilan taqqoslab bo’lmaydi.U-individual nutqiy harakatlar shaklida-
mehnat,o’yin ,kognitiv faoliyatning bir qismi bo’lgan barcha faoliyat turlariga xizmat qiladi.Nutq
faoliyati faqat nutqning o’zi qimmatli bo’lganda ,uni harakatga keltiruvchi asosiy motivni
nutqdan boshqa yo’l bilan qondirish mumkin bo’lmaganda amalga oshiriladi.Nutq harakatlari va
hatto individual nutq operatsiyalari ham faoliyatning boshqa turlariga birinchi navbatda , kognitiv
faoliyatga kiritilishi mukin.
A.A.Leontievning fikricha,nutq faoliyatining o’ziga xos xususiyatlari quyidagilardan
iborat:
Faoliyatning mazmunliligi.Bu nutq faoliyati A.A.Leontievning obrazli ifodasiga ko’ra,
atrofimizdagi dunyo bilan yuzma-yuz davom etishi bilan belgilanadi.Boshqacha qilib aytadigan
bo’lsak, faoliyatda go’yo ichki aqliy jarayonlar doirasining ochilishi mavjud-bu doiraga kuchli
ravishda kirib boradigan obyektiv obyektiv dunyoga , biz ko;rib turganimizdek ,u umuman
yopilmaydi.
Maqsadlilik,ya’ni har qanday faoliyat akti yakuniy, har qanday harakat esa-oraliq maqsad
bilan tavsiflanadi,unga erishish,qoida tariqasida,subyekt tomonidan oldindan rejalashtirilgan.
Nutq faoliayatining motivatatsiyasi.Bu haqiqatda har qanday faoliyat harakati bir
vaqtning o’zida bir nechta motivlar bilan rag’batlantirilishi bilan belgilanadi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
496
Nutq faoliayatining ierarxik tashkil etilishi,shu jumladan uning
birliklarining ierarxik tashkil etilishi.
Faoliyatni bosqich tashkil etish.Nutq faoliyatining eng to’liq va uslubiy jihatdan
muvaffaqiyatli ta’rifi I.A. Qish:’’…nutq faoliyati-bu muloqot jarayonida shaxsning
kommunikativ va kognitiv ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan,til orqali shakllangan va
shakllangan fikrni berish yoki qabul qilishning faol,maqsadli,motivli,obyektiv jarayoni.“
Bunday hollarda nutq faoliyati odamlarning ham kommunikativ, ham kasbiy faoliyati
hisoblanadi.U mustaqil ,ijtimoiy jihatdan saobit inson faoliyati sifatida ishlaydi.Ushbu
pozitsiyadan kelib chiqqan holda,I.A.Zimnyaya nutqni rivojlantirish metodoligiyasi bilan bevosita
bog’liq bo’lgan juda muhim xulosa qiladi: nutq faoliyatini o’rgatish uning to’liqligiga ega bo’lgan
mustaqil faoliyat sifatida shakllanishi pozitsiyasidan olib borilishi kerak.
Xulosa.
Nutq faoliyati insonning murakkab kognitiv va motoric jarayonlarini o’z ichiga
olgan ko’p bosqichli faoliyatdir.Anatomik nuqtai nazardan, bosh miya va uning til
markazlari,shuningdek,ovoz chiqarish tizimi nutqning asosiy tuzilmalarini tashkil etadi.Fiziologik
jihatdan,nutqni amalga oshirish uchun miya va mushaklar tizimi o’rtasidagi sinxronlashgan holda
ishlash muhimdir,bu nafas olsih va mushaklar faolligi bilan bog’liq.Psixolingvistik nuqtai
nazaridan,nutqning to’g’ri anglanishi va ishlab chiqilishi kognitiv jarayonlarga , shu
jumladan,ma’no , kontekst va sintaksisni tushunishga asoslanadi.Shu bilan birga ,nutq faoliyati bu
jarayonlarning birlashgan ishlashini talab qiladi va bu o’z navbatida,miyaning turli qismlarining
va tana tizimlarining muvofiqligini ta’minlashni anglatadi.Shunday qilib, nutq faoliyati nafaqat
anatomiya va fiziologiya,balki psixolingvistik jihatlarni ham hisobga olgan holda to’liq
tushunilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.M.Ayupova.Logopediya.Toshkent.2007.
2.M.Ayupova L.Mo’minova.Logopediya.Toshkent.1993
3.Axmedov T.(2008).Nutq faoliyatining nevrologik va psixolingvistik asoslari
4.Xoshiomv A. (2011).Nutq va miyaning ishlash jarayonlari.Toshkent:O’zbekiston Milliy
ensiklopediyasi
5.Jumayev E.(2013).Anatomik va fiziologik nuqtai nazardan nutq faoliyatining
shakllanishi.Toshkent:Akademiya
