MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
490
BOLALARNING PSIXIK RIVOJLANISHIDA KORREKTSIYA VA
KOMPENSATSIYANING AHAMIYATI
Maxsus pedagogika:Logopediya yo’nalishi
1-kurs talabasi Yakubova Umida O’tkirbek qizi
Ilmiy raxbar; Maxsus pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233870
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalarning psixik rivojlanishida korrektsiya (tuzatish) va
kompensatsiya (o’rnini qoplash)muhim o’rin tutishi haqida so’z boradi. Har bir bola o’ziga xos
rivojlanish jarayoniga ega va ba’zan bu jarayon turli sabablar tufayli buzilishi yoki sekinlashishi
mumkin. Ushbu paytda korrektsiya va kompetensiyaning o’rni qanchalik ahamiyatga ega ekanligi
haqida ushbu maqolada so’z boradi.
Kalit so’zlar
:korrektsiya,kompesatsiya,psixoterapiya, pedagogik faoliyat, muvozanatlash,
integratsialash
2020-yil 22-dekabrda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha
ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash to’g’risida”gi VMQ802-sonli Qarori qabul
qilindi.Ushbu qarorga binoan bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalari belgilab berildi.Mana
shu jarayonda bolaning rivojlanish sohalari kompetensiyalarini shakllantirishga e’tiborini qaratish
davr talabi sifatida dolzarbligini hech qachon yoqotmaydi. Chunki barkamol avlod tarbiyasi har
qanday davlatning eng asosiy ustuvor vazifasi hisoblanadi. Shu sababdan davlatimizda bir qator
bolalar uchun korrektsion va kompentsatsion ishlar olib borilmoqda.
Korrektsiya va Kompetsatsiya o’zi nima?
Korrektsiya so’zi lotincha “correctio”( tuzatish) so’zidan kelib chiqqan bo’lib, biror narsa
yoki jarayondagi kamchiliklarni aniqlash va uarni to’g’rilash degan ma’noni anglatadi.Korrektsiya
har qanday sohada mavjud kamchiliklarni yaxshilash yoki ularni bartaraf etish uchun
qo’llaniladi.Masalan:
Nutq korrektsiyasi-nutqiy kamchiliklarni tuzatish
Ko’rish yoki eshitish qobiliyatidagi muammolarni maxsus usullar yordamida
tuzatish
Xulq-atvor korrektsiyasi – ijtimoiy xatti harakatlarni moslashtirish
Kompensatsiya so’zi lotincha “compensation”(o’rnini qoplash ) so’zidan kelib
chiqqan bo’lib,yo’qotilgan yoki cheklangan qobiliyat, imkoniyatlarning boshqa vositalar
yordamida qoplanishini aytiladi.Bu tushuncha defektalogiyada bolaning rivojlanishida
yuzaga kelgan psixiologik cheklovlarini (masalan,eshitish, ko’rish yoki aqliy
rivojlanishdagi kamchiliklarni ) boshqa qobiliyatlar, jarayonlar yoki tashqi yordam orqali
qoplanishini aytiladi.
Eshitish qobiliyati cheklangan bolalarda kompensatsiya ko’rish va teginish
hissiyotlarini rivojlantirish orqali amalga oshiriladi. (M:imo-ishora tili yoki maxsus audio
visual vositalardan foydalanaish)
Ko’rish qoboliyati past bo’lgan bolalar esa eshitish va teginish orqali atrof-muhitini
tushunishni o’rganadilar.
Aqliy rivojlanishida orqada qolgan bolalarda kuchliroq rivojlangan xotira, ijodiy
qobiliyat bilan yoki ijtimoiy moslashuv qobiliyatlari rivijlantiriladi.
Ushbu jarayon turli metodlar orqali amalga oshiriladi m: o’yin terapiyasi, maxsus pedagogik
mashg’ulotlar.
Kompensatsiya jarayononi maqsadi bola jismoniy yoki psixologik imkomniyartlari
cheklangan bo’lsada ,jamiyatda muvoffaqiyatli moslashuvini va mustaqil hayot kechirishini
ta’minlash.
Uning kuchliroq rivojlangan qobiliyatlari yordamida hayot sifatini yaxshilash.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
491
Kompensatsiya defektalogiyada bolaning nuqsonlarini imkon qadar qoplab uni
jamiyatga integratsiyalashuvini va hayotiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun asosiy
tamoyillaridan biri hisoblanadi.
Korrektsiya va kompensatsiya jarayonlari asosan birga qo’llaniladi,masalan:nutq
buzilishlari bo’lgan bolalarda logopedic mashg’ulotlar bilan birga qo’shimcha metodlar ham
qo’llaniladi.
Korrektsiya va kompetensiyaning bolalarning ijtimoiy moslashuvi hamda shaxsiy o’sishiga
qanday ta’sir qilishi muhim ahamiyatga ega. Har ikki usulning birlashishi, bolalarning jamiyatdagi
moslashuvini, jumladan, psixologik holatini yaxshilashda samarali bo’ladi. Bolalarning jamiyatda
muvaffaqiyatli moslashish uchun ijtimoiy ko’nikmalarni rivojlantirish kerak. Psixologik va
pedagogik yondashuvlar bu jarayonni osonlashtiradi,bolalar ongli ravishda o’zlarini jamiyatdagi
o’rnini qnday anglashni o’rganadilar. Albatta bu jarayonda ota-ona va mutaxassislarning o’rni
yuqori bo’lishi talab etiladi. Negaki, ota-onalar bolaning uyda qanday rivojlanayotganini tushunib,
ularning ehtiyojlarini aniqlashlari lozim. Mutaxasislar esa bolalarning psixologik va ijtimoiy
rivojlanioshiga yordam berish uchun zarur metodlarni qo’llaydilar buni ya’ni bolaning rivojlanish
sohalari kompetensiyalarini shakllanishda birinchi navbatda oilaning , ota-onaning hamda uni
o’rab turgan muhitning o’rni va ahamiyati katta ekanligini muhtaram Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyevningyil 29-dekabrda O’zbekiston respublikasi Oliy majlisiga va xalqiga qilgan
murojaatnomasida yangi O’zbekistonda uchunchi Renessansni barpo etishda beshta xalqa ichida
maktabgacha ta’lim tashkilotlarini va oilani, beshta ustun ichida esa maktabgacha ta’lim
tashkilotlari tarbiyachilari va ota-onalarning hamkorlikdagi muhim ma’suliyatli vazifalariga
to’xtalib
o’tganligidan
ham
bevosita
bilishimiz
mumkin.
Shu
bilan
birga
I.V.Grosheva,L.G.Evstafeva D.T.Maxmudova,SH.B.Nabixonova, S.V.Pak, G.E.Djanpeisova,
M.R.Isxakovalar ham bu mavzu yuzasidan “ILK QADAM” maktabgacha ta’lim muassasasining
Davlat o’quv dasturini ishlab chiqishgan. Bu dasturda bolaning rivojlanish sohalari
kompetensiyalarining har biriga alohida ilmiy-uslubiy yondoshilgan.
Xulosa
; Bolalarning psixologik rivojlanishi va jamiyatga muvaffaqiyatli moslashishini
ta’minlash uchun psixologik va pedagogik korrektsiya va kompetensiyani o’rni ahamiyatli.
Psixologik og’ishlar bolalarning o’ziga bo’lgan ishonchini, ijtimoiy munosabatlarini va hayot
sifati uchun salbiy ta’siur ko’rsatrishi mumkin, shuning uchun psixologiok korrektsiya va
kompetensiya jarayonlarini amalga oshirish zarur. Bu jarayonlar bolalarga yangi imkoniyatlar
yaratish, ularning ijtimoiy ko’nikmalarini rivojlantirish va o’zligini anglatish uchun yordam
beradi. Ushbu kompleks yondashuvlar bolalarning hayot sifatini yaxshilaydi va ijtimoiy
munosabatlarini rivojlantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M.Y. Ayupova.Logopediya,O’zbekiston faylasuflar milliy jamiyati
Toshkent, 2007
2.
N.Z.Abidova Maxsus Psixologiya (Tiflopsixologiya), Barkamol fayz
media,2017
3.
P.M.Pulatova
va
boshqalar.
Maxsus
pedagogika.T:Fan
va
texnologiyalari,2014 y
4.
Internet manbalari va dars majmualari
