MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
444
DUDUQLANISH VA KELIB CHIQISH SABABLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
assisenti katta o‘qituvchisi Ahmedova Vazira Tursunboyevna
Andijon davlat pedagogika instituti
Maxsus pedagogika:logopediya yo’nalishi talabasi
Shamsiddinova Shohistaxon G’ayratjon qiz.
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233653
Annotatsiya:
Duduqlanish - bu nutq apparati muskullarining tortishish natijasida nutqning
sur’at-ohangini buzilishlari o’rganadi.Bunda ular duduqlanishni bartaraf etishga yondashish
qonun-qoidalari, bolalardagi nutq tortishishlarining oldini olish va ularni tugatish usullari bilan
tanishish imkoniga ega bo'ladilar.
Kalit so’zlar
:
duduqlanish, bola, nutq, nutq apparati,duduq bolalar, talaffuz, sabalari,
logoped, muskullar.
Duduqlanish
— bu nutq apparati muskullarining tortishish natijasida
nutqning sur’at-ohangining buzilishidir.
Duduqlanish muammosini nutq buzilishlari haqidagi ta ’limotning rivojlanishi tarixida eng
qadimiylaridan biri deb hisoblash mumkin. Uning mohiyatini turlicha talqin qilish fanning
rivojlanishi va mualliflarning bunday nutq buzilishlariga qanday nuqtayi nazardan
yondashganliklari va yondashayotganligi darajasi bilan bog‘liqdir.
XIX asr boshlarida qator fransuz tadqiqotchilari duduqlanishni ko‘rib chiqib, uni nutq
apparatining periferik (sirtqi) va markaziy boiim lari faoliyatidagi turli xil og'ishlar bilan bog'lab
tushuntirdilar. Jum ladan, shifokor Vuazen (1821) duduqlanish mexanizmini nutq organlari
muskul sistemasiga keladigan Serebral ta ’sirlarning yetishmasligi, ya’ni markaziy 321asab
sistemasi bilan bog‘laydi. Shifokor Delo (1829) duduqlanishni tovush talaffuzining buzilib
chiqishi (rotatsizm, lambdatsizm, sigmatizm), tovush apparatining organik shikastlanishi yoki
bosh miyaning to ‘liq ishlamasligi deb tushuntirdi.
Qadimgi davrlarda duduqlanishni ko‘proq bosh miyada namlikning to'planib qolishi
(Gippokrat) yoki artikulatsion apparat qismlarining o‘zaro noto ‘g‘ri munosabati (Aristolel) bilan
bog‘liq holdagi kasallik deb qarashgan. Duduqlanish paytida nutq apparatining markaziy yoki
periferik (sirtqi) bo‘limlarida buzilish bolishi mumkinligini G alen, Sels va Ibn Sino e’tirof etdilar.
Boshqa tadqiqotchilar duduqlanishni nutq a ’zolari harakatlarining buzilishi: ovoz
kovagining g‘ayriixtiyoriy yopilishi (Arnot, Shultess); haddan tashqari tez nafas chiqarish
(Bekkeral); muskullarning tilni og‘iz bo‘shlig‘ida ushlab qoladigan darajada spazmatik qisqarishi
(Itar, Li, Diffenbax); tafakkur va nutq jarayonining nomuvofiqligi (Blyume); kishi irodasining
nutq harakati mexanizmi muskullari kuchiga ta ’sir etadigan darajada mukammal emasligi
(Merkel) va boshqalar bilan bog'laydilar.
Shunday qilib, XIX asr oxiri XX asr boshlarida duduqlanish — bu murakkab psixofizik bu
zilish d ir, degan fikrga k elin a boshlandi. Ayrimlaming e’tirofiga ko‘ra, uning asosida fiziologik
xarakterdagi buzilish yotadi, ruhiy jihatlar esa ikkilamchi xarakterga ega (A. G utsm an, 1879; A.
Kussmaul, 1878; I .A. Sikorskiy, 1889 va boshqalar). Boshqalar ruhiy jihatlarni birlamchi,
fiziologik ko‘rinishlarni esa ruhiy noto‘kisliklarning oqibati, deb hisobladilar (Xr. Laguzen, 1838;
A. K oen, 1878; Gr. Komenka, 1900; T.D. Netkachyov, 1913 va boshqalar). Duduqlanishni hatto
kutish nevrozi, qo‘rquv nevrozi, noto‘kislik nevrozi, bog‘lanishsiz nevroz va boshqalar sifatida
ko‘rib chiqishga o‘rinishlar ham bo‘ldi.
Duduqlanishning paydo bo 'lishida bosh miya qobig'idagi nerv jarayonlarining buzilgan
(ularning kuchi va harakatchanligining ortishi) o'zaro munosabatlari m uhim rol o‘ynaydi. Katta
yarimsharlar qobig‘i faoliyatidagi nerv buzilishi, bir tomondan, nerv sistemasining holati, uning
m e’yordan chetlashishiga tayyorligi bilan bog'langan boiishi mumkin. Boshqa tom ondan, nerv
buzilishi noxush tashqi omillar bilan bog'langan bo‘lishi mumkin. V.A.Gilyarovskiy ham ularning
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
445
duduqlanishning kelib chiqishidagi ahamiyatini ko'rsatib o'tgan edi. Nerv buzilishi
bola oliy nerv faoliyatida nozik bo'limi — nutqning zaiflashuvida aks etadi, u nutq
harakatlarining, ohangining buzilishi va tortishib qolishida namoyon bo'ladi.Qobiq
faoliyatining buzilishi birlamchi hisoblanadi hamda qobiq va qobiq osti oralaridagi induksion
aloqalarning buzilishiga ham da shartli reflektorli mexanizmlaming izdan chiqishiga olib keladiki,
ular qobiq osti tuzilishi faoliyatini moslashtirib turadi. Vujudga kelgan shartlarga qarab, bunday
hollarda qobiqning normal muvofiqlashuvi izdan chiqadi, stroipallidar sistema faoliyatida salbiy
qo'zg'alishlar o 'rin tutadi. Duduqlanish mexanizmidagi uning roli m uhim ahamiyatga ega,
chunonchi bu sistema me’yorli nafas olish sur’ati va ritmi, artikular muskullar faoliyati uchun
mas’uldir. Duduqlanish striopallidumning organik o'zgarishi holatida emas, balki uning
funksiyalarining dinamik tarzda og'ishida paydo bo'ladi. Bu qarashlar nevrotik duduqlanish
mexanizmini qobiq-qobiq osti aloqadorligining o'ziga xos buzilishi haqidagi tushuncha sifatida
aks ettiradi.
Ayrim mualliflar fikriga ko‘ra, ilk yoshli bolalardagi duduqlanish mexanizmini reaktiv
nevroz va rivojlanishdagi nevroz nuqtayi nazaridan talqin qilish maqsadga muvofiqdir.
Rivojlanishdagi reaktiv nevroz oliy nerv faoliyatining buzilishi sifatida tushuniladi.
Rivojlanishdagi nevroz davrida patologik stereotiplar asta-sekinlik bilan muhitning noqulay
sharoiti — haddan tashqari g‘azablanish, siqilish, zaiflashuv hollarida sodir bo‘ladi.
Rivojlanishdagi duduqlanish bolaning ilk yoshida, "fiziologik tili chuchuklik'ning ushlanib qolishi
holatida, murakkab iborali nutq formalariga o ‘tishi jarayonida paydo boiadi. Ba’zan u turlicha
genezlarning nutqiy rivojlanmay qolishi natijasi sifatida ko‘zga tashlanadi.
Duduqlanuvchilarning shaxsiy xususiyatlarini ham tibbiy kuzatishlar yordamida ham
tajriba psixologik metodikalami qo‘llanish bilan tekshirish samaralidir. Ular yordamida xavotirli
badgumonlik xususiyati, gumonsirash, ishonchsizlik, odamovilik, ruhiy tushkunlikka moyillik;
nuqsonga nisbatan sust-mudofaa va mudofaa-tajovuzkorlik bilan ta’sir ko‘rsatish hollari
aniqlangan.
Bungacha Xd. Laguzen (1838) ham besamaralik, uyat, qo‘rquv, g‘azab, dahshatga
tushish, boshning qattiq lat yeyishi, og‘ir kasallanish, ota-onaning noto‘g‘ri nutqiga taqlid qilishni
duduqlanish sabablariga qo‘shgan edi. I.A. Sikorskiy (1989) ning birinchi bo‘lib
ta ’kidlashicha,,duduqlanish bolalar yoshiga xosdir. Chunki bu davrda nutq rivojlanishi
tugallanmagan boladi. U irsiyatga muhim ahamiyat berdi, bunda nimjon bolalarda nutq
mexanizmlari muvozanatini buzadigan boshqacha ruhiy va biologik sabablarni (qo‘rquv, lat
yeyish, yuqumli kasalliklar, taqlid qilish) shartli ravishda hisobga oldi. G .D . Netkachyov (1909)
duduqlanish sabablarini bolaning oilada noto‘g‘ri uslubda tarbiyalanishidan qidirdi va
qattiqqo‘llik bilan ham da erkalatib tarbiyalash zararli deb hisobladi.
Chet ellik tadqiqotchilar duduqlanishning kelib chiqish sabablari bolalarni noto‘g‘ri
tarbiyalash, deb ko‘rsatadilar. Yuqumli kasalliklaming oqibatida a’zolarning astenizatsiyalashuvi,
tili chuchuklik, taqlid qilish, infeksiya, yiqilish, qo‘rqish, o‘qitish paytidagi chapaqaylik deb
belgilashdi.
Shunday qilib, duduqlanish etiologiyasida ekzogen va endogen omillarning jami qayd
qilinadi.
Hozirgi vaqtda duduqlanish sabablarini ikki guruhga: moyillik sababi("negiz"ga) va
keltirib chiqaruvchi sababga (”turtki"ga) ajratish mumkin.
Moyillik sabablariga quyidagilar kiradi:
-ota-onalarning nevropatik kasal lanishi
(markaziy nerv sistemasining faoliyatini
bo‘shashtiruvchi yoki izdan chiqaruvchi nerv kasalliklari,
yuqumli va jismoniy kasalliklar);
- duduqlanuvchining o‘zidagi nevropatik xususiyatlar
(tungi qo'rquv, enurez, kuchli
qo‘zg‘aluvchanlik, his-hayajonli zo'riqish);
- konstitutsionai moyillik
(vegetativ nerv sistemasining kasallanishi
va oliy nerv faoliyatining juda ham nozikligi, uning ruhiy shikastlanishga
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
446
alohida duchor bo‘lishi);
- nasliy buzilish
(duduqlanish nutq apparatining tug‘ma zaifligi asosida
rivojlanadi, u avloddan-avlodga retsessiv alomat tarzida o‘tib borishi mumkin). Agar tashqi
muhit duduqlanishga salbiy ta’sir ko‘rsatsa, ekzogen omillarning ta’sirini e’tiborga olish lozim;
- bosh miyaning turli davrlardagi rivojlanishida, ko‘plab salbiy omillar ta’sirida
shikastlanishi:
ona qornidagi va tug‘ma jarohatlanish, asfiksiya; postnatal - yuqumli kasalliklar,
turli xil bolalar kasalliklaridagi jarohatli va trofik-almashinuv buzilishlar.
Ko‘rsatilgan sabablar jismoniy va ruhiy sohalarda turli xil patologik o‘zgarishlarni
keltirib chiqaradi. Nutq rivojlanishining kechikishiga, nutqning zaiflashuviga olib keladi va
duduqlanishning rivojlanishiga imkon beradi.
Nomuvofiq shartlarga quyidagilar kiradi:
Bolalaming jismoniy zaifligi; Miya faoliyatining yoshga bog’liq xususiyatlari:
bosh
miya katta yarimshari asosan bolaning besh yoshga yetganida shakllanadi, aynan shu yoshda bosh
miya faoliyatidagi funksional assismetriya yuzaga keladi. Ontogenetik jihatdan o ‘ta
tabaqalashgan va kech yetilgan nutq funksiyasi, ayniqsa, nozik va zaif bo‘ladi. Shu bilan birga,
o‘g‘il bolalardagi nutq funksiyasining qiz bolalardagiga nisbatan kech rivojlanishi ulardagi nerv
sistemasining zaiflashuviga sabab bo'ladi;
Nutqning jadal rivojlanishi
(3—4 yoshda): bunda uning kommunikativ,
idrok etish va muvofiqlashtiruvchi faoliyatlari kattalar bilan bo‘ladigan muloqot ta’siri
ostida tez rivojlanadi. Bu davrda ko'pgina bolalarda bo‘g‘in va so‘zlarni takrorlash (integratsiya)
kuzatiladi. U fiziologik xarakterga egadir;
Bolaning yashirin, ruhiy siqilishi:
atrofdagilar bilan salbiy munosabatlar asosida tez
ta ’sirlanish; m uhim talablar va uni anglash darajasi o‘rtasidagi ziddiyat;
Bola va kattalar o ‘rtasidagi
ijobiy emotsional aloqalarning noto‘kisligi.
Hissiyotli (em
otsional) zo ‘riqish paydo bo‘ladi, u sirtdan ko'pincha duduqlanish bilan nihoyalanadi;
Harakat, ohang hissi, mimik-artikular faoliyat rivojlanishidagi yetishmovchilik:
Aytib
o'tilgan u yoki bu qulay shartlar mavjud bo‘lgani holda qandaydir miqdorda favqulodda tashqi
omil (qo‘zg‘atuvchi)ning bo‘lishi nerv buzilishi va duduqlanishni yuzaga keltirish uchun
yetarlidir. Keltirib chiqaruvchi sabablar guruhida anatomik-fiziologik, ruhiy va ijtimoiy sabablarni
ajratib ko‘rsatish mumkin.
Anatomik-fiziologik sabablar:
ensefalitik oqibatlari bo‘lgan jismoniy kasalliklar;
jarohatlar — ona qornidagi, tug‘ilish paytidagi, ko'pincha asfiksiya bilan, miyaning chayqalib lat
yeyishi; miyaning organik buzilishi, bu paytda harakatni m uvofiqlashtiruvchi qobiq osti m
exanizm lari yallig‘lanishi m um kin; zah arlan ish va m arkaziy n u tq ap p aratin i zaiflashtiruvchi
boshqa kasalliklar natijasida nerv sistemasining tamoman izdan chiqishi yoki o ‘ta charchashi:
qizamiq, terlama, gijjalar, ayniqsa, ko‘kyo‘tal, ichki sekretsiya alm ashinuv kasalliklari, burun,
halqum hiqildoq kasalliklari, dislaliya , dizartriyaning va nutq to‘liq rivojlanmaganligi hollaridagi
tovush talaffuzi apparatining mukammal
rivojlanmaganligi.
Ruhiy va ijtimoiy sabablari:
qisqa muddatli — bir lahzalik — ruhiy
shikast (qo‘rquv, vahimaga tushish); uzoq vaqt ta ’sir ko‘rsatadigan ruhiy shikast, bunda
quyidagi holda ko‘rinadigan noto‘g‘ri oila tarbiyasi tushuniladi: tantiqlik, buyruqqa asoslangan
tarbiya, bir xil b o ‘lmagan tarbiya, "namunali" bola tarbiyasi; surunkali ziddiyatli kechinmalar,
ruhiy zo‘riqish yoki hal etilmagan, umumiy g‘ov bo‘luvchi ziddiyatli vaziyatlar ko'rinishidagi
uzoq muddatli salbiy hissiyotlar; ruhan juda og‘ir ezilish; o ‘tkir samarasiz ta ’sirni keltirib
chiqaradigan kuchli, bexosdan paydo boluvchPlj^roblar; vahimali va o ‘ta shodlanish holati;
nutqning bolalikda noto‘g‘ri shakllanishi; nafas olish davomidagi nutq, tez gapirish, tovush
talaffuzining buzilishi, ota-onalarning tez, notekis nutqi, kichik yoshdagi bolalarni haddan
ortiq nutq materiallari bilan zo‘riqtirish, nutq materiali va fikr-tafakkurning (m avhum
tushunchalar, jum lalarning murakkab qurilishi) bola yoshidagi nomuvofiq tarzda murakkabligi;
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
447
poliglossiya: erta yoshda birdaniga turli xil tillarni bilish odatda qandaydir bir tildagi
duduqlanishni keltirib chiqaradi; duduqlanuvchilarga taqlid qilish.
Duduqlanadigan bolalam ing hayajonli nutqida fonetik-fonem atik va leksik-gram matik
buzilishlar ko'zga tashlanadi. M aktabgacha tarbiya yoshidagi duduqlanadigan bolalardagi fonetik-
fonematik buzilishlar 60,7%, kichik yoshli o'quvchilar orasida 43,1%, o'rta yoshlilarda 14,9% va
yuqori sinf o'quvchilarida 13,l% ni tashkil qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi duduqlanuvchi
bolalar orasida so'z talaffuzining buzilishidan tashqari, xastalikning 34 foizi nutq rivojlanishidan,
so'zning yuzaga kelishm uddatidan, iborali nutqning shakllanishidan chetga og'ish sifatida qayd
qilinadi. Talaffuzdagi urg'u, intonatsiya, ritm buziladi. Nutq asoslanmagan pauzalar, qaytariqlar
bilan uzilib-uzilib chiqadi, jarangdorlik va talaffuz sur’ati, tovush kuchi, balandligi va shiradorligi
duduqlanuvchining nutqiy maqsadi, emotsional holati bilan bog'liq holda o'zgaradi.
Duduqlanish muammolari bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar nuqsonga e’tiborni jalb
etish tushunchasi borasida turlicha qarashlarni keltiradilar: diqqat e’tiborning alohida xususiyati
(o‘jarlik boshlovchilik, xiralik, e’tiborning jamlanganligi), nuqsonni idrok etish, u haqida
tasawurga ega bo’lish, unga nisbatan turlicha hissiyotli munosabatda bo’lish (tashvishlanish,
xavotirlanish, qo‘rquvga tushish).
Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bolalarda duduqlanish turli sabablarga ko‘ra bo‘lishi
mumkin, jumladan irsiy omillar, neyrofiziologiya, rivojlanish omillari, psixologik muammolar,
atrof-muhit ta’siri, nutq va til buzilishlari, nevrologik holatlar, dori-darmonlar yoki tibbiy
sharoitlar. Duduqlanishning turli xil sabablarini tushunish ota-onalarga, o‘qituvchilarga va tibbiy
xodimlarga ushbu nutq buzilishi bilan kurashayotgan bolalarga tegishli yordam va davolashni
ta’minlashga yordam beradi. Bolalar duduqlanishining asosiy omillarini bartaraf etish orqali
nutqning ravonligi va muloqot ko‘nikmalarini yaxshilaydi, bu esa hayot sifatini yaxshilishga va
ijtimoiy o‘zaro munosabatlarni yaxshilashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.“Maxsus pedagogika” M.U.Xamidova Toshkent-2018
2.M.Ayupova “Logopediya” 2007 yil
3.“ Logopediya”(L.S Volkova tahriri ostida)-M
4.“Logopediya”(L.Mominova,M. Ayupova)-T
