MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
402
MAKTABGACHA YOSHDAGI ZAIF ESHITUVCHI BOLALAR NUTQINING
RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Qo’qon davlat pedogogika instituti
Maxsus pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Turgʻunboyeva Zulxumor Ibrohimjon qizi
Qo’qon davlat pedogogika instituti
Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti
Maxsus pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Ikromova Dilnavoz Doniyorbek qizi
Maxsus pedagogika Surdopedagogika 3 bosqich talabasi
Maxmudov Xusanboy Baxtiyorjon o’g’li
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233521
Anotatsiya:
Ushbu maqolada eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalarda nutq rivojlanishi,
og’zaki nutqning ahamiyati, og’zaki nutqini rivojlantirish usullari to’g’risida mulohazalar
yuritilgan.
Kalit so’zlar
: og’zaki nutq, so’z, muloqot, eshitish, mulotoq, yozma nutq, mantiqiy fikr,
talaffuz , metod, mashq, hikoya , so’z boyligi, F.F.Rau, S.A.Zikov lingvistika, etika, estetika.
Nutq bu til deb ataluvchi, o'ta muhim vazifalarni bajaruvchi noyob quroldan foydalanish
jarayoni, til birliklari imkoniyatlarining borliq, tafakkur, ong hamda vaziyat kabi hodisalar bilan
munosabatda namoyon bo'lishidir. Nutq harakatdagi til bo'lib, nutq a'zolarining harakati
jarayonida paydo bo'ladi va so'z shakllari, so'z birikmalari va gaplardan tashkil topadi. Nutq
madaniyati, madaniy gapirishga intilish tushunchasi barcha xalq tillarida qadimdan mavjud
hodisadir. Bu tushuncha ma'lum lingvistik me'yorlar, etikaviy va estetikaviy talablar bilan
aloqador bo'lgan tushuncha hisoblanadi.
Pedro Ponso o‘z metodikasida nutqning turli: og‘zaki, yozma, daktil va imo-ishora
ko‘rinishlarini qo‘llaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda kommunikativ ko'nikmalarni
shakllantirish hozirgi vaqtda nutqni aloqa vositasi sifatida shakllantirishdan iborat. Zaif eshituvchi
maktabgacha yoshdagi bolalarda kommunikativ faoliyatni shakllantirishning nazariy asoslari
tilning mohiyatini, uning insonning ijtimoiy va kognitiv rivojlanishidagi rolini, shuningdek,
eshitish qobiliyati cheklangan bolalarning aqliy va nutq rivojlanishining o'ziga xos xususiyatlarini,
nutqni o'zlashtirishning psixologik va lingvistik qonuniyatlarini hisobga olish bilan bog'liq. Zaif
eshituvchi bolalarda nutqni rivojlantirish jarayonida, eshitish qobiliyati cheklangan maktabgacha
yoshdagi bolalarning kommunikativ faoliyatining nazariy va uslubiy asoslari ishlab chiqilgan va
eksperimental ravishda tasdiqlangan.
Muloqot jarayoni inson faoliyatining turli turlarıda mustaqillikka erishish uchun hizmat
qiladi. T.G.Bogdanovaning ta’rifiga ko’ra “Muloqot-bu odamlar o'rtasidagi almashinuvdan iborat
bo'lgan o'zaro ta'sir jarayoni kognitiv yoki affektiv-baholovchi xarakterdagi ma'lumotlar
yig’indisi”.
Aloqa vositalarining rivojlanishi ontogenezda birinchi bola ekspressiv-mimik aloqa
vositalaridan foydalanishni boshlaydi, ya'ni ekspressiv harakatlar, yuz ifodalari, vokalizatsiya;
keyin-mavzu bo'yicha samarali aloqa vositalari, ya'ni ob'ektlar bilan bog'liq harakatlar va nihoyat,
rivojlanishning ma'lum bir bosqichida-nutq vositalari sodir bo'ladi L.S.Vigotskiyning fikricha
“Nutq vositachiligida bo'lmagan muloqot yoki boshqa biron bir narsa belgilar yoki aloqa vositalari
tizimi, ehtimol faqat eng ibtidoiy va eng cheklangan o'lchamlarda".
Quyida biz zaıf eshıtuvchı bolalarda muloqot shakllanishida asosiy vosita bo’lib hizmat
qiladigan og’zaki nutq rivojlanish xususiyatlarını ko’rıb chıqamiz.
F.F.Rau, S.A.Zikov, R.M.Boskis, I.M.Solovyev, J.I.Shif va boshqa tadqiqotchilar
eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalarda og’zaki nutqni rivojlanish muammolarini maxsus o’quv
sharoitida o’rgangan. Zaif eshituvchi bolalar rivojlanishning ma'lum bir bosqichida atrofga
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
403
bo’lgan munosabatini o'zgartiradi chunki maktabgacha ta’lim muassasasida bolaning
bugungacha o’rgangan mavzulari va uni o'rab turgan odamlar, muloqotning eski usullari va
boshqalar yangi faoliyatning o’zgargan yangi mazmuniga mos kelmaydi. Maktabgacha yoshdagi
zaif eshituvchi bolalarda nutqinı rivojlantirish bu murakkab jarayon, shuning uchun nutqni
rivojlantirishning turli jihatlarini rivojlantirishni ta'minlaydigan shartlarni maktabgacha ta’lim
muassasasida va oilada yaratish kerak. Bolalar nutqi va undan muloqot jarayonida foydalanishga
ta'sir qiluvchi muhim omil bu maktabgacha ta'lim muassasasidagi guruhi va oiladagi eshitish-nutq
muhitidir.
L.P.Noskovaning fikriga ko'ra, tizimli va maqsadli nutqni rivojlantirish faoliyati zaif
eshituvchi bolalar muloqotini shakllantirishning asosiy nuqtasidir. Shuning uchun nutqni
rivojlantirish bo'yicha ishlarni taqsimlash, turli xil sozlamalardan foydalangan holda nutq materiali
bilan ishlashni tashkil etishning yetakchi maqsadi qayd etilgan. Bu maqsadga erishish uchun bir
qator muammolarni hal qilish kerak: so'z va iboralarning semantikasini o'zlashtirish; nutqning turli
shakllarini - og'zaki, yozma, daktilni shakllantirish, nutq faolligini rivojlantirish, izchil nutqni
shakllantirish.
Bolalar bilan ishlash jarayonida bayonotlarni aniqlashtirish masalasiga e'tibor berish
kerak. So'zlarning semantikasi va kengaytmalarni tushunish bo'yicha mashg'ulotlar murakkab
xarakterga ega bo'lib, ular tematik prinsipini va muayyan bosqichma-bosqich ishlarni o'z ichiga
oladi. Bir qator usullardan foydalanish kerak: o'yinda o'qituvchi nutqining namunasini takrorlash,
samarali faoliyat va hokazo. Nutq materiali dasturning turli bo'limlari bilan bog'lanishi kerak.
L.P. Noskova bir qator tamoyillarni taklif qildi, ularning amalga oshirilishi zaif
eshituvchi bolaning nutqini shakllantirishga imkon beradi, bu esa o'z navbatida muloqot
shakllantirish jarayonida paydo bo'lgan qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi. Prinsiplardan
biri genetik, ya'ni ma'lum bir yosh davrida eshitish qobiliyati buzilgan bolalarda nutq
rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini, mazmuni, shakllari, o'qitish usullarini hisobga olish. Har
bir yosh davrida bolaning nutqining rivojlanish darajasi o'zaro bog'liq bo'lishi kerak. Ushbu
tamoyil va nutqning ontogenezini bilish tufayli eshitish qobiliyati zaif bolaning nutqini
rivojlantirishga qo'yiladigan talablarni aniqlash mumkin. Ushbu tamoyilga asoslanib, nutqni
rivojlantirish dasturini tuzish va eng maqbul shartlarni aniqlash mumkin bo'ladi. Bu
mashg'ulotning dastlabki bosqichlarida juda muhimdir. Nutqni o'zlashtirish uchun zarur shart-
sharoitlarni rivojlantirishga e'tibor berish kerak: nutqning sensomotor ko'nikmalarini
rivojlantirish, so'zlovchini tinglashga o'rgatish, taqlid qilish, ob'ekt va nutq harakatlari va
boshqalar.
Faoliyat printsipining mohiyati nutqni rivojlantirish jarayoni va amaliy faoliyat
o'rtasidagi chambarchas bog'liqlikdir. Amaliy faoliyat og'zaki muloqot uchun motivatsiyani
ta'minlaydigan muhitni yaratadi, bu so'zlarni o'zlashtirish va ulardan faol foydalanishga yordam
beradi
Foydalaniglan adabiyotlar ro’yxati
1 Daughter, Turgunbayeva Zulkhumor Ibrahimjon. "causes of hearing defects and
description." Galaxy International Journal of Interdisciplinary Research 11 (2023): 653-656.
2 Nigina, Abdunazarova, and Yolchieva Dilfuza. "technology for the development of speech
logic in native language lessons with students of special institutions." Galaxy International Journal
of Interdisciplinary Research 11 (2023): 1086-1090.
3 Ibragimovna, Turgʻunboyeva Zulxumor. "Zaif eshituvchi oʻquvchilarni nutqiy
sifatlarining rivojlanish xususiyatlari." science promotion 1 (2023): 131-138.
4 Turgunbayeva, Zulkhumor Ibragimovna. "Organizing Inclusive Education for Children
with Autistic Spectrum Disorder." American Journal of Education and Evaluation Studies 1.7
(2024): 175-178.
5 Mashhura, Boltayeva Gulsevar Xoldoraliyeva Raʼno Tursunova, and Abdurahimova
Munisa Meliqoʻziyeva Shahzoda Turgʻunboyeva Zulxumor. Confrencea 12.12 (2023): 563-571.
6 Ona tili o’qitish maxsus metodikasi.(surdopedagogika ta’lim yo‘nalishi)
Z.N.Mamarajabova. Toshkent – 2019 yil.bet-77
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
404
2 Богданова Т. Г. Сурдопсихология: учебное пособие для студ. Высш. Пед.
Учеб. Заведений /Т.Г.Богданова – М.: Издательский центр «Академия», 2002. – 220 с.
7 Выготский Л. С. Мышление и речь / Л. С. Выготский // Собрание сочинений в 6
т. / под ред. М.Г.Ярошевского. – Москва, – 1982. Т.6. – 400 с.
8 Особенности речевого развития детей с нарушениями слуха. Байдина Юлия
Эдуардовна,
Труфанова
Галина
Константиновна,
https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-rechevogo-razvitiya-detey-s-narusheniyami-
sluha/viewer
9 Головчиц Л.А. Игра в жизни детей с нарушениями слуха // Дошкольное
воспитание аномальных детей / Под ред. Л.П.Носковой и др. - М.: Просвещение, 1993. -С.
92 - 105.
