MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
359
INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ
BOLALARNING TA’LIM TARBIYASIGA DOIR MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
Andijon pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti,
Maxsus pedagogika kafedrasi mudiri
PhD . M.X.Jo‘raxo‘jayev
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15240965
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inklyuziv talim sharoitida alohida yordamga muhtoj bolalarning
ta’lim tarbiyasiga doir muammolar va yechimlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim,raqamli tehnologiyalar ,o‘quv dasturlari,differensial yondashuv
,integratsiya
Inklyuziv t
а
'lim b
а
r
с
h
а
о
'quv
с
hil
а
rning, juml
а
d
а
n, m
а
xsus ehtiy
о
jg
а
eg
а
b
о
l
а
l
а
rning, teng huquqli
t
а
'lim
о
lishl
а
rini t
а
'minl
а
shg
а
q
а
r
а
tilg
а
n.
Та
'lim j
а
r
а
y
о
nig
а
z
а
m
о
n
а
viy inn
о
v
а
tsi
о
n y
о
nd
а
shuvl
а
rni t
а
tbiq
etish inklyuziv t
а
'limni b
о
shq
а
rishd
а
muhim
а
h
а
miy
а
t k
а
sb et
а
di. R
а
q
а
mli texn
о
l
о
giy
а
l
а
r, m
о
sl
а
shtirilg
а
n
о
'quv d
а
sturl
а
ri v
а
inter
а
ktiv
о
'quv usull
а
ri
о
rq
а
li m
а
xsus ehtiy
о
jg
а
eg
а
о
'quv
с
hil
а
rning t
а
'lim j
а
r
а
y
о
nig
а
integr
а
tsiy
а
sini y
а
n
а
d
а
s
а
m
а
r
а
li
а
m
а
lg
а
о
shirish mumkin. M
а
s
а
l
а
n, r
а
q
а
mli t
а
'lim pl
а
tf
о
rm
а
l
а
ri v
а
m
о
sl
а
shtirilg
а
n
о
'quv m
а
teri
а
ll
а
ri
о
'quv
с
hil
а
rning individu
а
l ehtiy
о
jl
а
rig
а
m
о
sl
а
shishg
а
imk
о
n ber
а
di.
S
о
‘nggi yill
а
rd
а
О
‘zbekist
о
n Respublik
а
sid
а
inklyuziv t
а
'limni riv
о
jl
а
ntirish d
а
vl
а
t siy
о
s
а
tining ustuv
о
r
y
о
‘n
а
lishl
а
rid
а
n birig
а
а
yl
а
ndi.
В
u b
о
r
а
d
а
q
а
t
о
r muhim huquqiy hujj
а
tl
а
r q
а
bul qilinib, t
а
'lim tizimid
а
keng
k
о
‘l
а
mli isl
о
h
о
tl
а
r
а
m
а
lg
а
о
shirilm
о
qd
а
. 2020-yil 13-
о
kt
а
brd
а
q
а
bul qiling
а
n "
А
l
о
hid
а
t
а
'lim ehtiy
о
jl
а
ri
b
о
‘lg
а
n b
о
l
а
l
а
rg
а
t
а
'lim-t
а
rbiy
а
berish tizimini y
а
n
а
d
а
t
а
k
о
mill
а
shtirish
с
h
о
r
а
-t
а
dbirl
а
ri t
о
‘g‘risid
а
"gi
Р
Q-
4860-s
о
nli q
а
r
о
r bil
а
n 2020- 2025 yill
а
rd
а
x
а
lq t
а
'limi tizimid
а
inklyuziv t
а
'limni riv
о
jl
а
ntirish
k
о
nsepsiy
а
si v
а
uni
а
m
а
lg
а
о
shirish b
о
‘yi
с
h
а
"y
о
‘l x
а
rit
а
si" t
а
sdiql
а
ndi. Shuningdek, "
Та
'lim t
о
‘g‘risid
а
"gi
q
о
nung
а
kiritilg
а
n
о
‘zg
а
rtirishl
а
r bil
а
n t
а
'lim t
а
shkil
о
tl
а
rid
а
а
l
о
hid
а
t
а
'lim ehtiy
о
jl
а
rig
а
eg
а
b
о
‘lg
а
n b
о
l
а
l
а
r
u
с
hun inklyuziv t
а
'lim v
а
t
а
rbiy
а
t
а
'minl
а
nishi belgil
а
ndi. Ushbu isl
о
h
о
tl
а
r inklyuziv t
а
'limni b
о
shq
а
rishd
а
z
а
m
о
n
а
viy inn
о
v
а
tsi
о
n y
о
nd
а
shuvl
а
rni j
о
riy etish z
а
rur
а
tini y
а
n
а
d
а
ku
с
h
а
ytirm
о
qd
а
. R
а
q
а
mli
texn
о
l
о
giy
а
l
а
r, m
о
sl
а
shtirilg
а
n
о
‘quv d
а
sturl
а
ri v
а
inter
а
ktiv
о
‘quv usull
а
ri
о
rq
а
li m
а
xsus ehtiy
о
jg
а
eg
а
о
‘quv
с
hil
а
rning t
а
'lim j
а
r
а
y
о
nig
а
muv
а
ff
а
qiy
а
tli integr
а
tsiy
а
sini t
а
'minl
а
sh bugungi kund
а
d
о
lz
а
rb
m
а
s
а
l
а
l
а
rd
а
n biri his
о
bl
а
n
а
di. X
а
lqimizning f
а
r
о
v
о
n h
а
y
о
t ke
с
hirishini y
а
n
а
d
а
y
а
xshil
а
sh, iqtis
о
diy
о
t v
а
t
а
dbirk
о
rlikni j
а
d
а
l riv
о
jl
а
ntirish, ins
о
n huquql
а
ri v
а
m
а
nf
аа
tl
а
rini s
о
‘zsiz t
а
’minl
а
sh, yurtimizning b
а
r
с
h
а
а
’z
о
si u
с
hun sif
а
tli v
а
s
а
m
а
r
а
li t
а
’lim muhitini y
а
r
а
tish u
с
hun b
а
r
с
h
а
imk
о
niy
а
tl
а
rd
а
n f
о
yd
а
l
а
nilm
о
qd
а
.
Inklyuziv t
а
’lim tizimini riv
о
jl
а
ntirish, yuq
о
rid
а
gi k
а
m
с
hilikl
а
rni b
а
rt
а
r
а
f qilish yuz
а
sid
а
n t
а
’lim
j
а
r
а
y
о
nini sh
а
kll
а
ntirishd
а
inn
о
v
а
tsi
о
n y
о
nd
о
shuvd
а
n f
о
yd
а
l
а
nish ij
о
biy s
а
m
а
r
а
ber
а
di. Inn
о
v
а
tsi
о
n
y
о
nd
а
shuv m
а
vjud ijtim
о
iy muhitg
а
inn
о
v
а
tsi
о
n
о
‘zg
а
rishl
а
r kiritishni r
а
g‘b
а
tl
а
ntiruv
с
hi
о
‘quv f
ао
liy
а
ti
j
а
r
а
y
о
ni v
а
uning n
а
tij
а
si his
о
bl
а
n
а
di.
Та
’limning m
а
zkur y
о
nd
а
shuvi
а
yrim ins
о
n v
а
j
а
miy
а
t
о
ldid
а
yuz
а
g
а
kel
а
y
о
tg
а
n mu
а
mm
о
l
а
rg
а
f
ао
l mun
о
s
а
b
а
tni r
а
g‘b
а
tl
а
ntir
а
di. Inklyuziv t
а
'limni b
о
shq
а
rishd
а
z
а
m
о
n
а
viy inn
о
v
а
tsi
о
n y
о
nd
а
shuvl
а
rni q
о
'll
а
sh m
а
s
а
l
а
si ilmiy
а
d
а
biy
о
tl
а
rd
а
keng y
о
ritilg
а
n.
О
'zbekist
о
n
Respublik
а
sid
а
inklyuziv t
а
'limni riv
о
jl
а
ntirish b
о
'yi
с
h
а
q
а
t
о
r huquqiy hujj
а
tl
а
r q
а
bul qiling
а
n. Juml
а
d
а
n,
2020-yil 13-
о
kt
а
brd
а
q
а
bul qiling
а
n
Р
Q-4860-s
о
nli q
а
r
о
r bil
а
n 2020-2025 yill
а
rd
а
x
а
lq t
а
'limi tizimid
а
inklyuziv t
а
'limni riv
о
jl
а
ntirish k
о
nsepsiy
а
si v
а
uni
а
m
а
lg
а
о
shirish b
о
'yi
с
h
а
"y
о
'l x
а
rit
а
si" t
а
sdiql
а
ndi.
Inklyuziv ta’lim – har bir bola, shu jumladan, maxsus ehtiyojli bolalar uchun teng imkoniyat
yaratishga asoslangan ta’lim tizimi. Ushbu yondashuv nafaqat pedagoglar va o‘quvchilar o‘rtasidagi
munosabatlarga, balki jamiyatning inklyuziv madaniyatini rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
-Teng imkoniyatlar – barcha o‘quvchilarning bilim olishiga sharoit yaratish.
-Jamiyatda integratsiya – maxsus ehtiyojli bolalarning ijtimoiy moslashuvi.
-Pedagogik moslashuv – individual yondashuvlar va maxsus metodlardan foydalanish.
Inklyuziv ta’limni amalga oshirish uchun davlat siyosati, pedagogik yondashuv va texnologik
rivojlanish birgalikda olib borilishi kerak. Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, jamiyatda inklyuziya
darajasining ortishi ijtimoiy barqarorlikka va teng imkoniyatlar yaratilishiga hissa qo‘shadi.
Raqamli texnologiyalar ta’lim jarayonini yanada samarali va qulay qilishga yordam beradi. Ayniqsa,
inklyuziv ta’limda texnologiyalarning ahamiyati katta:
-Onlayn ta’lim platformalari – masofaviy o‘qitish imkoniyati.
-Sun’iy intellekt va adaptiv dasturlar – har bir o‘quvchiga mos dasturlar yaratish.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
360
-Virtual va kengaytirilgan reallik – interaktiv ta’lim muhiti yaratish.
O‘zbekistonda ham raqamli texnologiyalar ta’limga keng joriy qilinmoqda. Ayniqsa, "ZiyoNet" va
boshqa ta’lim platformalari orqali o‘quvchilar masofaviy bilim olish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda.
Ta’lim jarayonida zamonaviy pedagogik yondashuvlar qo‘llanilishi ta’lim sifati va samaradorligini
oshiradi:
-STEAM ta’limi – fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika integratsiyasi.
-Differensial ta’lim – o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashish.
-Ko‘maklashuvchi ta’lim – maxsus pedagoglar va psixologlarning yordami.
Shuningdek, zamonaviy ta’limda o‘qitishning interaktiv usullari, loyihaviy ishlar va eksperimental
laboratoriyalar muhim o‘rin tutadi. Yangi yondashuvlar o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Kelajak ta’lim tizimida quyidagi innovatsion yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi:
-Blended learning (aralash ta’lim) – an’anaviy va onlayn ta’limni uyg‘unlashtirish.
-Gamifikatsiya – o‘quv jarayonini o‘yin shaklida tashkil qilish.
-Personalizatsiyalashgan ta’lim – har bir o‘quvchiga mos o‘qitish strategiyalarini ishlab chiqish.
Kelajakda ta’lim sohasida texnologik rivojlanish yanada jadallashadi va bu o‘quvchilarning bilim
olish jarayonini soddalashtirish bilan birga, ularning qiziqishini oshirishga xizmat qiladi.
Dunyo miqyosida inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha turli yondashuvlar mavjud:
-Finlandiya modeli – har bir o‘quvchiga individual yondashuv.
-AQSh va Yevropa tajribasi – texnologik yondashuvlar orqali inklyuziv ta’lim.
-Osiyo davlatlari – an’anaviy va zamonaviy usullarni uyg‘unlashtirish.
Shuningdek, Singapur va Yaponiya kabi davlatlarda ta’lim tizimining moslashuvchanligi va
individual yondashuvlar keng joriy qilingan bo‘lib, bu o‘quvchilarning bilim olish jarayonini
soddalashtirishga yordam beradi.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlari amalga oshirilmoqda.
2020-yilda qabul qilingan qonunlar asosida maxsus ehtiyojli bolalar uchun qo‘shimcha imkoniyatlar
yaratildi:
-Maxsus maktablar va o‘quv dasturlarini rivojlantirish.
-Pedagoglarni maxsus tayyorlash va qayta o‘qitish.
-Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish.
Shuningdek,
inklyuziv
ta’limni
rivojlantirish
bo‘yicha
xalqaro
hamkorlik
aloqalari
mustahkamlanmoqda va pedagoglar malakasini oshirish uchun maxsus dasturlar amalga oshirilmoqda.
Xulosa qilib aytganda inklyuziv ta’limni boshqarishda zamonaviy innovatsion yondashuvlarni
qo‘llash ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish va maxsus ehtiyojga ega o‘quvchilarning ijtimoiy
integratsiyasini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli texnologiyalar, moslashtirilgan o‘quv
dasturlari va interaktiv o‘qitish usullaridan foydalanish orqali ta’lim jarayoni yanada qulay va samarali
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, pedagoglarning malakasini oshirish va inklyuziv muhitni shakllantirish
ta’lim tizimining sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Ta’lim tizimining rivojlanishi inklyuziv yondashuv,
raqamli texnologiyalar va zamonaviy pedagogika bilan chambarchas bog‘liq. Bu uch yo‘nalishning
uyg‘unlashuvi nafaqat ta’lim jarayonini innovatsion qilishga, balki har bir o‘quvchining imkoniyatlarini
to‘liq ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari: Ta’lim to‘g‘risida qonun (2020), Nogironligi bo‘lgan
shaxslarning huquqlari to‘g‘risida qonun (2020).
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-
tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida" 2020 yil 13 oktyabrdagi PQ-
4860-son qarori.
3. L.Sh.Nurmuh
а
med
о
v
а
ning “
О
il
а
d
а
n
о
gir
о
n f
а
rz
а
ndni t
а
rbiy
а
l
а
shning ped
а
g
о
gik
х
ususiy
а
tl
а
ri”
p.f.n diss 2007yil
4.
Г
.
Шоумаров
«
Развитие
инклюзивного
образования
в
Узбекистане
»
стр
.7-9
журнал
«
Бола
ва
замон
»
№
4 2008
г
