MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
357
INKLYUZIV TA'LIMDA KLASTERLASHUVNING IJTIMOIY INNOVATSIYASI
Jizzax davlat pedagogika universiteti
maxsus pedogogika kafedrasi
t.f.n dotsenti G‘.S.Arifxodjayev
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233261
Annotatsiya
; Ushbu maqolada klasterlashuvning inklyuziv ta'limdagi ijtimoiy innovatsion
jihatlarini, klasterlar orqali ta’lim tizimida qulaylik va teng imkoniyatlar yaratish, turli muassasalar
va hamjamiyatlar o‘rtasidagi sinergiya, shuningdek, nogironligi yoki ijtimoiy cheklovlari bo‘lgan
o‘quvchilar uchun moslashtirilgan yechimlar ishlab chiqish mavzusi aks etadi.
Kalit so‘zlar:
Inkyuziv ta’lim, klaster, maktabgacha ta’lim tashkiloti, ixtisoslashtirilgan
maktab-internati, ta’lim tizimi, korreksiya, integratsiya
Mamalakatimizda alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bolalar ta’lim tizimiga berilayotgan
e’tibor ta’lim tizimida tenglikni, imkoniyati cheklangan bolalar uchun moskashtirilgan sifatli
ta’lim tizimini joriy qilishni ko‘zda tutadi, jumladan, O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim
to‘g‘risida” qonunida Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning
xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim
olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan. Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki
ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’lim tashkil
etilishi ham belgilab qo‘yilgan.
Taʼlim klasterlari maktablar, universitetlar, davlat idoralari, notijorat tashkilotlar va biznes
kabi bir nechta manfaatdor tomonlarni birlashtirgan holda, umumiy muammolarni hal etish va
hamkorlik qilishga, shuningdek, innovatsiya va bilim almashishni ragʻbatlantirishga qaratilgan.
Bu esa taʼlim tizimini takomillashtirishning samarali usuli hisoblanadi.Taʼlim klasterlarining
asosiy afzalliklaridan biri resurslar va tajribalarni birlashtirishidir. Birgalikda ishlash orqali
muassasalar, shu bilan birga, boshqa tashkilotlar ham takomillashtirilgan oʻquv dasturlari, oʻqitish
metodikasi hamda oʻquv materiallarini ishlab chiqishda oʻzlarining jamoaviy kuch va
imkoniyatlaridan foydalanishlari mumkin. Bu talabalar uchun yanada samarali va qiziqarli taʼlim
jarayonini vujudga keltiradi.
Taʼlim klasteri tizimi — taʼlim natijalari va talabalarning imkoniyatlarini yaxshilash uchun
hamkorlik qiluvchi, resurslar almashuvini amalga oshiradigan taʼlim muassasalari va tashkilotlar
tarmogʻidir. Ushbu klasterlar koʻpincha mintaqaviy darajada ishlaydi va maktablar, kollejlar,
universitetlar, kasb-hunar taʼlimi markazlari, ilmiy-tadqiqot muassasalari va taʼlimning boshqa
manfaatdor tomonlarini qamrab olishi mumkin.
Pedagogik ta’lim klasteri sub’yektlari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: barcha
turdagi maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, oliy ta’lim muassasalari va pedagogik
kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish muassasalari, pedagogik faoliyatga bevosita
yoki bilvosita aloqador bo‘lgan va uning rivojlanish tamoyillarini belgilaydigan ilmiy tadqiqot
faoliyati bilan shug‘ullanuvchi ilmiy va ilmiy-metodik tuzilmalar, markazlar, ilmiy tadqiqot
institutlari, pedagogik hamjamiyatlar, tashabbuskor jamoalar, jamoat birlashmalari, davlat va
nodavlat tashkilotlari, xorijiy oliy ta’lim muassasalari va ilmiy tadqiqot markazlari, oila, mahalla
va mahalliy hokimliklardan iborat bo‘lishi mumkin.
Resurslarni optimallashtirish va ulashish; Klaster tizimi maktablarga qimmatbaho
resurslarni (masalan, maxsus dasturlar, texnologiya, psixologlar yoki logopedlar) birgalikda sotib
olish yoki ulashish imkoniyatini beradi. Masalan, klaster tarkibidagi maktablar birgalikda mobil
reabilitatsiya markazini tashkil qilishi yoki kutubxona, sport inshootlari kabi infratuzilmalardan
birgalikda foydalanishi mumkin. Bu esa har bir maktabning alohida xarajatlarini kamaytiradi va
inklyuziv yondashuvni moliyaviy jihatdan barqaror qiladi.
O‘qituvchilar malakasini oshirish; Klasterlar doimiy kasbiy rivojlanish platformasi sifatida
ishlaydi. Ular tarkibida o‘tkaziladigan seminarlar, treninglar va master-klaslar orqali o‘qituvchilar
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
358
inklyuziv ta’lim metodikalarini, individual yondashuv usullarini va zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni o‘rganadilar. Masalan, klaster markazida tajribali mutaxassislar
bolalar bilan ishlashning innovatsion usullarini namoyish qilishi yoki maxsus qo‘llanmalar taqdim
etishi mumkin.
Jamiyat va ota-onalar bilan hamkorlik; Inklyuziv ta’lim muvaffaqiyati jamiyatning faol
ishtirokisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Klasterlar ota-onalar, nodavlat tashkilotlar va mahalliy
hokimiyatni birlashtirib, ularni qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb qiladi. Masalan, klaster
tashabbusi bilan ota-onalar uchun inklyuziv ta’lim bo‘yicha konsultatsiya markazlari ochilishi
yoki ular bilan muntazam suhbatlar uyushtirilishi mumkin.
Moslashtirilgan ta’lim dasturlari; Klasterlar turli maktablarning o‘quv dasturlarini
sinxronlashtirishga yordam beradi. Bunda har bir bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olgan
holda o‘quv rejalari ishlab chiqiladi. Masalan, klaster tarkibida ishlaydigan mutaxassislar
bolalarning rivojlanish darajasini baholab, ular uchun individual o‘quv strategiyalarini taklif
qilishi mumkin.
Turli Talablarga Moslashuvchanlik Klaster tizimi turli xususiyatdagi bolalar (masalan,
nogironligi bo‘lganlar, ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar yoki istiqbolli iqtidorlilar) uchun
moslashtirilgan yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon beradi. Hududiy klasterlar orqali maxsus
maktablar bilan umumta’lim maktablari o‘rtasida o‘quvchilarni almashish yoki qo‘shma loyihalar
tashkil etish mumkin.
Qiyinchiliklar va Yechimlar Klasterlarning samaradorligi ularning tashkiliy
mustahkamligiga bog‘liq. Ba’zi maktablar o‘z mustaqilligini yo‘qotishdan qo‘rqishi mumkin,
resurslarning notekis taqsimlanishi muammo bo‘lishi mumkin. Buning oldini olish uchun klaster
rahbariyati shaffof va demokratik tamoyillar asosida ishlashi kerak. Shuningdek, davlat tomonidan
klasterlarni moliyalashtirish va qonuniy jihatdan qo‘llab-quvvatlash muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi Toshkent. “Yuridik adabiyotlar publish”.
2023
2. Shohbozbek E. Renewal Of The Social Sphere And Stable Society System In The Process
Of Reforms //American Journal Of Social Sciences And Humanity Research. – 2024. – Т. 4. – №.
09. – С. 16-20.
3. Baxromova G. D. Q. Eshitishida muammolari bo‘lgan o‘quvchilarga o‘nli kasrlarni
o‘qitish texnologiyasi //Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 5. – С. 772-777.
4. Shohbozbek E. Renewal Of The Social Sphere And Stable Society System In The Process
Of Reforms //American Journal Of Social Sciences And Humanity Research. – 2024. – Т. 4. – №.
09. – С. 16-20..
5. Alimova G. K., Kudratova A. I. Inklyuziv Ta’limga Qamrab Olingan Alohida Ta’lim
Ehtiyoji Bo ‘Lgan O ‘Quvchilar Va Ularning Psixologik Xususiyatlari //Fan, Ta'lim Va
Amaliyotning Integrasiyasi. – 2023. – С. 675-682.
6. Ergashbayev, S. (2025). Yoshlarning Ma’naviyat Dunyoqarashini Rivojlantirishda
Uzluksiz Ta’lim Jarayonlarining O‘rni (Rivojlangan Davlatlar Tajribasi Misolida). Universal
Xalqaro Ilmiy Jurnal, 2(2), 3–9.
7. Hamrakulova M. J. Yangi O ‘Zbekistonda Inklyuziv Ta’lim Rivoji, Muammo Va
Istiqbollari //Научный Импульс. – 2024. – Т. 3. – №. 28. – С. 313-316.
8. Muradov R. M. - "Pedagogik yondashuvlar va maktab faoliyati".
9.Akhmedov F. I. - "Ta'lim tizimining muammolari va istiqbollari".
10.Viktorova L. P. - "Gospital pedagogika: Kasal bolalarga uzluksiz ta'lim va tarbiya
berish".
