MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
305
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI TABIAT BILAN TANISHTIRISH
YOʻLLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha taʼlim fakulteti
Maktabgacha taʼlim pedagogikasi va
psixologiyasi yoʻnalishi
201-guruh talabasi Egamqulova Gavharoy
gavharoyegamqulova@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15231666
Annotatsiya:
Ushbu maqola maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan
tanishtirishning muhimligi va samarali usullari haqida so'z yuritadi. Bolalar tabiatni o'rganish
jarayonida nafaqat ilmiy bilimlarga ega bo'lishadi, balki ekologik ongni shakllantiradilar, tabiatga
bo'lgan mehr-muhabbatlarini rivojlantiradilar. Maqolada bolalarni tabiat bilan tanishtirishning
turli usullari — sayohatlar, o'yinlar, ilmiy tajribalar, rasm chizish va boshqa faoliyatlar orqali
amalga oshirilishi haqida so'z boradi. Shuningdek, bolalarni tabiatni sevishga va unga
ehtiyotkorlik bilan yondashishga o'rgatishning ahamiyati ta'kidlanadi. Ota-onalar va
tarbiyachilarning bu jarayondagi roli ham alohida e'tiborga olinadi. Maqola, tabiatni o'rganishning
bolalar rivojidagi o'rni va uning kelajakdagi ekologik ongni shakllantirishdagi ahamiyatini
ko'rsatishga qaratilgan.
Kalit so'zlar:
maktabgacha yosh, tabiat, bolalar, ekologik ong, tabiatni sevish, tabiat
bilan tanishtirish, o'yinlar, ilmiy tajribalar, tabiatni asrash, ota-onalar roli, tarbiyachilar, tabiat bilan
aloqada bo'lish, tabiatni o'rganish, rivojlanish.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan tanishtirish, ularning rivojlanishiga katta
ta'sir ko'rsatadi. Bu jarayon nafaqat bolalar uchun qiziqarli, balki ularga tabiatni sevish, unga
hurmat bilan yondashish va atrof-muhitni asrashni o'rgatishning muhim bir shaklidir. Menimcha,
bu jarayonning bir nechta jihatlari bor:
1. Tabiatga chuqur aloqani rivojlantirish
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun tabiat bilan bevosita aloqada bo'lish muhim. Bu
yoshda bolalar ko'proq sezgir va qiziqar. Tabiatdagi o'zgarishlar, o'simliklarning o'sishi,
hayvonlarning faoliyati kabi hodisalarni kuzatish, ularni tabiatga yaqinlashtiradi. Shuningdek,
bolalar tabiatda sayr qilish, daraxtlar va gullarni o'rganish orqali dunyo haqidagi tasavvurlarini
kengaytiradilar.
2. Tabiatning o'ziga xos xususiyatlarini o'rgatish
Bolalar uchun tabiat o'zining sirli va ajoyib dunyosini ochadi. Ularni hayvonlar, o'simliklar,
toshlar va boshqa tabiiy ob'ektlar bilan tanishtirish orqali tabiatning o'ziga xos qonuniyatlari va
tizimlari haqida tushunchalar shakllanadi. Masalan, o'simliklar qanday o'sadi, hayvonlar qanday
yashaydi, tabiatda nima uchun o'zgarishlar yuz beradi — bu kabi savollar bolalar uchun muhimdir.
3. Tabiatni sevish va unga hurmat bilan yondashish
Bolalar tabiatni yaxshi ko'rish va unga hurmat bilan yondashishni o'rganishlari kerak.
Tabiatni sevish — bu uni asrash, uning go'zalligini qadrlash, atrof-muhitni ifloslantirmaslik va
hayvonlarga zarar bermaslikni anglatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga tabiatni asrashni
o'rgatish, ularning ekologik ongini shakllantiradi. Buni oddiy amaliy mashg'ulotlar orqali amalga
oshirish mumkin, masalan, o'simliklar ekish, chiqindilarni yig'ish va tabiiy muhitni toza saqlash.
4. Tabiatni kuzatish va o'yin orqali o'rganish
Tabiatni o'rganishning eng yaxshi usullaridan biri bu interaktiv faoliyatlar orqali amalga
oshiriladi. Tabiatni o'yin tarzida o'rgatish, bolalar uchun juda qiziqarli va samarali bo'ladi. Misol
uchun, bolalar yaproqlarni yig'ib, ularni turli shakllarda tasvirlab, tabiatdagi o'zgarishlarni kuzatish
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
306
orqali o'rganishlari mumkin. Bunday o'yinlar bolalarning ijodkorlik va kuzatuvchanlik
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
5. Yuqori hissiy tajriba yaratish
Tabiatni o'rganish faqat fikrlar va bilimlar bilan bog'liq bo'lmasligi kerak, balki hissiyotlar
ham muhim. Tabiatdagi tovushlar, hidlar, ranglar — bu bolalarning o'ziga xos tajribalarini
yaratadi. Tabiat bilan bevosita aloqada bo'lgan bolalar o'z hissiyotlarini kuchliroq his qilishadi va
o'z dunyosini kengroq anglaydilar. Masalan, bolalar o'rmonda sayr qilishda shamolni, suvning
shovqinini yoki gullarning hidini sezish orqali tabiatni barcha his-tuyg'ulari bilan o'rganadilar.
6. Tabiatdagi bilimlarni qisqacha va sodda tarzda taqdim etish
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun tabiatni o'rgatishda bilimlarni sodda va tushunarli
tarzda taqdim etish muhimdir. Bolalar kichik yoshda murakkab ilmiy tushunchalarni qabul qila
olmaydilar, shuning uchun ularga tabiiy jarayonlarni oddiy til bilan tushuntirish kerak. Masalan,
"qushlar uchib ketganida nima uchun sovuq bo'ladi?" yoki "daraxtlar nima uchun barglarini
tushiradi?" kabi oddiy savollar bolalarni tabiatning muhim jarayonlariga qiziqtiradi va ularga bu
jarayonlar haqida boshqacha fikrlash imkonini beradi.
7. Tabiatni rasmiy va badiiy usullar bilan o'rganish
Tabiat bilan tanishtirishda san'at va ijodiy faoliyatlar ham muhim o'rin tutadi. Bolalarga
tabiatni tasvirlash, rasm chizish yoki hunarmandchilik bilan shug'ullanish orqali ularni tabiatni
o'zlarining ijodiy qobiliyatlari bilan his qilishga o'rgatish mumkin. Bunday faoliyatlar bolalarga
nafaqat tabiatni tushunishni, balki uni estetik jihatdan qadrlashni ham o'rgatadi.
8. Tabiatni o'rgatishda ota-onalar va tarbiyachilarning roli
Tabiat bilan tanishtirish faqat bolalar bog'chasida emas, balki uyda ham amalga oshirilishi
kerak. Ota-onalar va tarbiyachilar bolalar bilan birga tabiatga chiqish, o'simliklar ekish,
hayvonlarni parvarishlash kabi faoliyatlarni amalga oshirish orqali ularga tabiatning ahamiyatini
tushuntirishlari mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan tanishtirish, ularning
rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Bu yoshda bolalar, o'zlarining tabiatga bo'lgan qiziqishlarini
shakllantira boshlaydilar va ular uchun tabiatni o'rganish va unga bog'lanish juda muhimdir. Mana,
maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan tanishtirishning ba'zi yo'llari:
1. Tabiatni kuzatish va tajriba qilish: Tabiatga sayohatlar tashkil qilish: Bolalarni ochiq
havoda, tabiat qo'ynida sayohatlarga olib borish, ularga o'simliklar, hayvonlar va boshqa tabiiy
hodisalarni kuzatishga imkon beradi. Bu sayohatlar orqali bolalar tabiatni o'z ko'zlari bilan ko'rib,
uning go'zalliklarini va muhim elementlarini tushunib boradilar.
Kuzatish mashqlari: Bolalarga tabiatdagi o'zgarishlarni kuzatishni taklif etish, masalan,
fasllarning o'zgarishi, o'simliklarning o'sishi yoki hayvonlarning faoliyati. Bu orqali bolalar
tabiatdagi jarayonlar haqida tushuncha olishadi.
2. Tabiat bilan bog'liq o'yinlar va faoliyatlar: Tabiat o'yinlari: Bolalarga o'zlari uchun tabiat
elementlarini yaratish va o'yinlar o'ynash uchun materiallar (toshlar, poyalar, yaproqlar) berish.
Masalan, yaproqdan hayvon shakllarini yasash yoki daraxtlar va o'simliklar haqida hikoyalar
yaratish.
Qisqa va oddiy ilmiy tajribalar: Bolalarga oddiy tajribalar o'tkazish, masalan, urug'larni
ekish, suvni kuzatish, o'simliklarning qanday o'sishini va rivojlanishini ko'rsatish.
3. Tabiatni sevishga va unga ehtiyotkorlik bilan yondashishga o'rgatish: Tabiatni asrashni
o'rgatish: Bolalarga tabiatni himoya qilishni va tabiatdagi mavjudotlarga ehtiyotkorlik bilan
yondashishni o'rgatish. Masalan, ularga atrof-muhitni ifloslantirmaslik, o'simliklarni yemaslik,
hayvonlarni bezovta qilmaslik kabi odatlarni singdirish.
Hayvonlar va o'simliklar bilan tanishtirish: Bolalar bilan birgalikda hayvonlar va o'simliklar
haqida kitoblar o'qish, ularning o'ziga xos xususiyatlarini va hayotiy jarayonlarini tushuntirish.
4. Tabiat haqidagi hikoyalar va badiiy asarlar: Tabiat haqidagi hikoyalar: Bolalarga tabiatga
oid hikoyalar, ertaklar yoki she'rlar o'qish. Bu ularning tabiatga bo'lgan muhabbatini rivojlantiradi
va ularga tabiatning go'zalliklari haqida tasavvur beradi.
O'ziga xos tabiat o'rgatish: Badiiy asarlarda o'simliklar, hayvonlar va tabiat jarayonlarini
hikoya qilish orqali bolalarga tabiiy dunyo haqida tushunchalar berish.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
307
5. Tabiatni rasmda ifodalash: Rasm chizish va qo'lda ishlash: Bolalar tabiatni
chizish orqali o'zlarining sezgilari va kuzatishlarini ifodalashlari mumkin. Yaproq, gullar,
daraxtlar, hayvonlar va boshqa tabiiy elementlarni tasvirlash ularga tabiatni yaxshiroq tushunishga
yordam beradi.
6. Tabiat bilan bog'liq ilmiy kitoblar va resurslar
Ilmiy kitoblar va video materiallar: Bolalarga tabiat va uning qonuniyatlari haqida ma'lumot
beradigan kitoblar va video materiallarni ko'rsatish. Bu ularga tabiiy dunyo haqida chuqurroq
tasavvur beradi.
7. Ekologik o'quv faoliyatlari: Ekologik darslar va faoliyatlar: Bolalarni ekologik darslarga
jalb qilish, ularni atrof-muhitni asrashga, o'simliklarni ekishga yoki ularni sug'orishga o'rgatish.
Bu nafaqat tabiatni sevishga, balki unga qayg'urishga ham yordam beradi.
Xulosa o`rnida shunga to`xtalib o`tish joizki. maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan
tanishtirish — bu ularning bilim olishi, hissiyotlarini rivojlantirishi va ekologik ongini
shakllantirishi uchun juda muhim bir jarayondir. Bolalar tabiatni o'rgatish orqali nafaqat tabiatni
yaxshi ko'rishadi, balki u bilan hamohang yashashni va uni asrashni o'rganadilar. Bu ularga
hayotda nafaqat ekologik jihatdan mas'uliyatli, balki ko'ngli ochiq va tabiatni sevuvchi shaxslar
bo'lib shakllanishiga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ibragimova, N. (2019). Maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan
tanishtirish metodikasi. Toshkent: O'qituvchi.
2
Azimov, Sh. (2018). Bolalar va tabiat: Ekologik tarbiya va metodik yondashuvlar.
Samarqand: Ma'naviyat.
3.
Xamidov, A. (2020). Tabiatni sevish va ekologik ongni shakllantirish.
Tashkent: Science.
4.
Sodiqova, M. (2021). Maktabgacha ta'limda tabiat bilan tanishtirishning
ilmiy asoslari. Bukhara: Bukhara State University.
5.
G'ulomova, F. (2022). Bolalar uchun tabiatni o'rgatish usullari va amaliyoti.
Tashkent: National Publishing House.
