MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
290
BO‘LAJAK TARBIYACHINING MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR
BILAN O‘ZARO MUNOSABATLARINING XUSUSIYATLARI
Andijon davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Bozorova Zuhra Jo‘rayevna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15230933
Annotatsiya.
Mazkur maqola “Bo‘lajak tarbiyachining maktabgacha yoshdagi bolalar bilan
o‘zaro munosabatlarining xususiyatlari” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, tarbiyachining bolalar
bilan o‘zaro muloqotini, ularning psixologik va emotsional rivojlanishiga ta’sirini o‘rganishga
qaratilgan. Maqolada tarbiyachining bolalar bilan samarali aloqalar o‘rnatishdagi roli, bolalar bilan
muloqot qilishning usullari, bolalar psixologiyasining xususiyatlari va ularning ijtimoiy
rivojlanishiga qo‘shadigan hissasi keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Bo‘lajak tarbiyachi, maktabgacha ta’lim, hamkorlik, muloqot, xulq-atvor,
shaxsiy fazilatlar.
Maktabgacha yoshdagi bolaning shaxsiyati nafaqat oilada shakllanadi. Ba’zi hollarda, na
oila, na bolaning unga o‘xshash jamiyatda bo‘lishi uning shaxsiyatini shakllantirishning axloqiy
tomonini to‘liq ta’minlay olmaydi. Bolalarning xulq-atvor qoidalari va shaxsiy fazilatlari asosan
bolalar bog‘chasi tarbiyachisining maktabgacha yoshdagi bolalar bilan pedagogik aloqasi tabiati
bilan belgilanadi. Pedagogik fan tomonidan berilgan psixologik tadqiqotlarni tahlil qilish,
pedagogik tajribani o‘rganish tarbiyachisining tarbiyalanuvchilar bilan to‘g‘ri munosabatlarini
o‘rnatishga, ular bilan muloqot qilish xususiyatlariga asosan bolalarga pedagogik ta’sirning
samaradorligi bog‘liqligini ta’kidlash lozim. Xususan, tarbiyachisining maktabgacha yoshdagi
bolalar bilan muloqotining tabiati asosan tengdoshlar guruhida shakllanadigan shaxslararo
munosabatlarni belgilaydi, bu esa bolaning shaxsiyatining rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabgacha talim tashkilotida tarbiyaviy ishlar bolalar bilan pedagogik ishning maqsadlari va
tamoyillarini insoniylashtirishning asosiy qarashlariga asoslanadi. Kattalar va bola o‘rtasidagi
aloqa va o‘zaro munosabatlarning tabiati maktabgacha ta’lim sifatini belgilaydi. Tarbiyachisining
maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o‘zaro munosabatlarining xususiyatlari bolaning psixo-
emotsional va shaxsiy rivojlanishiga, bolalarga bo‘lgan munosabatlar turiga va ularni boshqarish
uslubiga ta’sir qiladi, bolalar jamiyatidagi munosabatlarni, uning tuzilishini belgilaydi, bolalar
bog‘chasida bolalarning qoniqish va psixologik qulayligini ta’minlaydi. Shu sababli, bolalar bilan
o‘zaro munosabatlarni tashkil etadigan tarbiyachilar kasbiy ahamiyatga ega bo‘lgan shaxsiy
fazilatlarni, nazariy va amaliy bilimlarni, ko‘nikma va malakalarni, motivatsion va qiymat
munosabatlarini shakllantirishlari kerak, bu bolaga individual yondashuvga asoslangan o‘zaro
munosabatlarga kasbiy tayyorgarlikni va uni amalga oshirish muvaffaqiyatini belgilaydi. Bola
o‘ziga xos shaxsni anglatadi va shuning uchun o‘ziga ta’sir qilishning maxsus, individual usullari
va aloqa shakllarini talab qiladi. Bugungi kunda tarbiyachi maktabgacha yoshdagi bolalarni ijodiy
o‘zgartirish, ular bilan ijodiy munosabatda bo‘lish, shuningdek, tarbiyalanuvchilari bilan
hamkorlik qilish zarurligini his qilmoqda. Shu munosabat bilan axloqiy tarbiyaning muhim
shartlaridan biri bu tarbiyachisining bolalar bilan hamkorligi va o‘zaro munosabatidir. Bu,
shuningdek, individual yondoshish zarurati bilan belgilanadi, chunki bolaga har qanday ta’sir
"ichki sharoitlar" orqali singgadi. Tarbiyachisining maktabgacha yoshdagi bolalar bilan o‘zaro
ta’sirining xususiyatlari.
Yana bir tushuncha – “hamkorlik” - bu bolaga ta’sir qilish va muloqot qilish taktikasi bo‘lib,
unda tarbiyachisining qarashlari bolaning manfaatlaridan kelib chiqadi va uni jamiyatning
to‘laqonli a’zosi sifatida yanada rivojlantiradi. Kattalar turli xil vositalar va usullar orqali bolada
axloqiy g‘oyalarni, axloqiy fazilatlarni va xulq-atvor madaniyatini shakllantiradi. Hamkorlik
sharoitida tarbiyalanuvchi bilan aloqa bolalarga manipulyativ yondashuvni rad etib, to‘liq sherik
sifatida amalga oshiriladi. Hamkorlik sharoitida mumkin bo‘lgan bolaning oʻz qiziqish doirasiga
bogʻlanib qolishi, boshqa odamlar va narsalarga nisbatan oʻzining dastlabki bilishiga oid qarashi
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
291
yoki fikrini oʻzgartira olmasligini va individualizmni engib chiqiladi, shuningdek
jamoatchilik hissi shakllanadi. Ushbu aloqa modeli bilan bolalarning tasavvurlari, ularning
fikrlashlari muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi bilan cheklanmaydi, bolalar o‘zlarini erkinroq va
ishonchli his qilishadi. Oʼzbekiston Respublikasi maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish kontseptsiyasi Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 30-sentyabrdagi
«Maktabgacha taʼlim tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida»gi PQ-
3955-son qarorini ijro etish maqsadida ishlab chiqilgan boʼlib, 2030-yilgacha maktabgacha taʼlim
tizimini rivojlantirish boʼyicha kompleks chora-tadbirlarni oʼz ichiga oladi. Kontseptsiya
Oʼzbekiston Respublikasida maktabgacha taʼlimni rivojlantirishning maqsadlari, vazifalari,
ustuvor yoʼnalishlari, oʼrta va uzoq muddatli istiqboldagi bosqichlarini belgilaydi hamda
maktabgacha taʼlim sohasini rivojlantirishga yoʼnaltirilgan dasturlar va kompleks chora-
tadbirlarni ishlab chiqish uchun asos boʼladi. Maktabgacha ta’lim kontseptsiyasida shaxsga
yo‘naltirilgan muqobil modelning asosiy masalalari ochib berilgan, bu erda tarbiyachi bolalar bilan
muloqotda quyidagi printsipga amal qiladi: "u erda ham, yuqorida ham emas, balki birgalikda!».
Uning maqsadi bolaning shaxs sifatida shakllanishiga hissa qo‘shishdir. O‘ziga xos xususiyati
shundaki, kattalar har bir bolaning rivojlanishini ma’lum qonunlarga moslashtirmaydi, balki
shaxsiy rivojlanishning boshi berk ko‘chalarining paydo bo‘lishining oldini oladi. Shu bilan birga,
shaxsga yo‘naltirilgan aloqa modeli bolalarni muntazam ravishda o‘qitish va tarbiyalashni bekor
qilishni, muntazam ravishda pedagogik ishlarni amalga oshirishni o‘z ichiga olmaydi. Bu faqat
asosiy asos, rivojlangan shaxsni shakllantirishning birinchi bosqichidir. Tarbiyachisining bolalar
bilan hamkorligi va o‘zaro ta’siri maktabgacha yoshdagi bolalarni axloqiy tarbiyalash, bolalarning
xulq-atvori madaniyatini shakllantirishning muhim shartlaridan biridir. Maktabgacha talim
tashkilotida bolaning rivojlanishi, uning shaxsiy fazilatlarini shakllantirish, shuningdek,
tarbiyachining bolalar bilan mohirona tashkil etilgan o‘zaro munosabati tufayli bolalar bog‘chasi
guruhida o‘zini qanchalik qulay his qilishi haqidagi savollar har doim muhim va dolzarbdir, chunki
bolalar bog‘chasi guruhi ijtimoiy ta’lim va bolalar ta’limi tizimidagi birinchi bo‘g‘in hisoblanadi.
Bu erda bola bolaligining ko‘p qismini o‘tkazadi. Bolaning maktabga psixologik jihatdan
qanchalik tayyor bo‘lishi nafaqat ota-onalarga, balki bolalar bog‘chasiga, xususan tarbiyachisiga
bog‘liq. Tarbiyachi maktabgacha yoshidagi bolalarga tabiat, jamiyat hodisalari, kattalarning
mehnati haqida boshlang‘ich bilim va tushunchalar beradi, ularga madaniy axloq, o‘z tengdoshlari
va kattalar bilan madaniyatli manosabatda bo‘lish odatlarini singdiradi, yaxshilik, haqiqatgo‘ylik,
adolat, jasurlik, kamtarinlik,kattalarga hurmat bilan qarash, tabiatga qiziqish, kuzatuvchanlik,
o‘simlik va hayvonlarga g‘amxo‘rlik bilan qarash, mehnatsevarlik, kattalar mehnati natijalarini
asrab-avaylash kabi axloqiy sifatlar tarbiyalaydi. Xalq san’ati, musiqa, ashula, adabiyot, tasviriy
san’atni bilish san’atga muhabbat tarbiyachini madaniyatli qiladi, bolalar bilan olib boradigan
ishida yordam beradi. Bo‘lajak tarbiyachi kerakli bilim, malaka va ko‘nikmalarni ma’lum bir
izchillik bilan egallab borsagina bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish ishida yaxshi
natijalarga erishadi. Tarbiyachi o‘z kasbining mohir ustasi bo‘lish uchun maxsus tayyorgarlik
ko‘rishi kerak. U quyidagi shartlarga amal qilishi kerak: 1. Bo‘lajak tarbiyachi yosh avlodni
tarbiyalash uchun yuqori ma’lumotli, kerakli bilimlarni egallab, kerakli adabiyotlarni tanlay
oladigan, ilmiy adabiyotlar bilan ishlay oladigan, ilg‘or tajribali pedagoglarning tajribasini
o‘rganib, o‘z ishiga tatbiq eta oladigan bo‘lishi;
2. Bo‘lajak tarbiyachi bolalarni kuzata oladigan, ularning xulqi, xattiharakati sabablarini
to‘g‘ri tahlil qilib, unga ijobiy ta’sir etuvchi vositalarni topa olishi;
3. Yosh avlodni kerakli bilim, malaka, ko‘nikmalardan xabardor qilish uchun Bo‘lajak
tarbiyachining nutqi ravon, aniq, mantiqiy, ixcham bo‘lishi lozim. Ta’lim berishda texnikaviy
vositalardan samarali foydalana olishi kerak. Bolalar bilim, malaka, ko‘nikmalarni yaxshi
o‘zlashtirib olishlari uchun ularni faollashtirib savollardan foydalanishi;
4. Tarbiyachi o‘ziga yuklangan vazifani bajarish uchun bolalarda o‘sha faoliyatiga nisbatan
qiziqish uyg‘ota olish, ularning diqqatini jalb qilib, faolligini o‘stirish, bolalarning xulqini, xatti-
harakatini haqqoniy baholay olishi;
5. Har bir faoliyat uchun kerakli materiallarni oldindan tayyorlab qo‘yishi;
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
292
6. Kun tartibini to‘g‘ri tashkil eta bilishi, bolalar jamoasiga undagi har bir a’zoni
e’tiborga olgan holda rahbarlik qila bilish;
7. Bolalarning ruhiy va jismoniy holatini aniqlay bilishi va buni bolalar bilan amalga
oshiriladigan ta’lim-tarbiyaviy ishlarida e’tiborga olishi;
8. Tarbiyachi ota-onalar bilan muntazam ravishda suhbatIar, uchrashuvlar o‘tkazib, axborot
almashtirib turishi;
9. Bo‘lajak tarbiyachi bolalarga nisbatan xayrixohlik munosabatda bo‘lishi, har bir bola
uchun qulay sharoit yaratishi, xafa bo‘lsa ovuntira olishi;
10. Kun tartibida olib borgan ta’lim-tarbiya ishini tahlil qila bilishi va uni yanada yaxshilash
yo‘llarini topa olishi kerak.
Eng muhimi - bo‘lajak tarbiyachi bolalarga ishonch bilan qarashi, ularning mehnatsevarligi,
mustaqilligi, tashabbuskorligini to‘g‘ri taqdirlashi va mustaqil faoliyat qilishlari uchun imkoniyat
yaratishi kerak. Buni bolalar yuqori baholaydilar.
Foydalangan adabiyotlar
11.
Xusanovich, M. O. (2024, November). MAKTABGACHA TA’LIM
MUASSASALARIDA
TADBIRKORLIK
MADANIYATIGA
O
‘RGATISH.
In INTERDISCIPLINE
INNOVATION
AND
SCIENTIFIC
RESEARCH
CONFERENCE (Vol. 3, No. 25, pp. 16-18).
12.
Mirzayev, O. (2023). ЕRTАK-TЕRАPIYАSI VА TАDBIRKОRLIK
MАDАNIYАTI ЕLЕMЕNTLАRINING INTЕGRАTSIYАSINI TА’MINLАSHNING
MЕTОDIK TIZIMI. Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика, 2(25), 92-94. https://orcid.org/0009-0004-8134-3925 ORCID
13.
Khusanovich, T. M. O. DEVELOPING STEAM COMPETENCIES IN
OLDER PRESCHOOLERS.
14.
Iminova, D. N. (2021). MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI VA
MAKTAB O‘RTASIDAGI HAMKORLIKNING AHAMIYATI. Science and Education,
2(1), 301-303.
15.
Qodirova. N. R. MAKTABGACHA TALIM TASHKILOTLARI
FAOLIYATINI RAQAMLASHTIRISH //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – С. 109-
111.
