MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
255
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA OʻZ-OʻZINI ANGLASHNI
OʻRGANISH MUAMMOSI
Qo‘qon davlat universiteti magistri
Mullajanova Nargiza
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15230421
Annotatsiya.
Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarni oʻz-oʻzini anglashini oʻrganish
muammosining nazariy jihatdan o`rganilganligi tahlil qilinadi. Shuningdek, shu sohada ilmiy-
tadqiqot ishlarini olib brogan psixolog olimlar ishlari, maktabgacha yoshdagi bolalarni oʻz-oʻzini
anglashi xususiyatlari o`rganib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha yosh, bola, o‘z-o‘zini anglash, psixologiya, ong, “men”,
bilish, baholash, boshqaruv, muammo.
“Maktabgacha boʻlgan yosh - bola shaxsining jismoniy, psixologik va ijtimoiy jihatdan
shakllanishining asosiy davridir”[1].
Emosional tajriba va qiziqishlarga asoslangan holda bolaning turli faoliyatlar jarayonida
bilish, anglash, aniqlab olish qobiliyati shakllanadi, turli emosiyalar mazmunini tushunish va
ifodalash, kattalar koʻmagida ularni differensiasiyalash, oʻz emosional holatini baholash va
boshqarish amalga oshiriladi va olamga, boshqa kishilarga, oʻziga nisbatan emosional-pozitiv
munosabat shakllanadi. Natijada bolaning jamoada oʻzini erkin his kilishi, boshqalar bilan
muloqot kilishi va munosabatga kirishishi yengillashadi, ijodiy imkoniyatlarini namoyon etish
uchun shart-sharoitlar yanada kengayadi. Oddiyroq qilib aytganda bola oʻz-oʻzini anglash
orqali, oʻzini namoyon qila boshlaydi[2].
Psixologiyada oʻz-oʻzini anglash psixik hodisa, shaxsning oʻzini faoliyat subʼekti
sifatida anglashi tushuniladi, buning natijasida shaxsning oʻzi haqidagi tasavvurlari ruhiy
«obraz-men» ga shakllanadi. Bola «men» kabi oʻzini darhol anglamaydi; birinchi yillarda
u oʻzini nomi bilan chaqiradi — atrofidagilar uni shunday chaqiradi; u birinchi navbatda
boshqa odamlarga nisbatan mustaqil subʼekt sifatida emas, balki ular uchun obyekt sifatida oʻzi
uchun mavjud deb hisoblaydi [3]. Hozirgi
vaqtda
maktabgacha yoshdagi
bolalarda oʻz-oʻzini
anglashni oʻrganish muammosi juda dolzarbdir.
Maktabgacha yosh — bu oʻz-oʻzini anglash shakllana boshlagan dastlabki davr. Аynan shu
davrda bola oʻzini, motivlari va insoniy munosabatlar olamidagi ehtiyojlarini anglaydi.
Shuning uchun bu davrda oʻz-oʻzini anglashni shakllantirish uchun poydevor qoʻyish juda
zarur. Bu bolaga
oʻzini, uning imkoniyatlarini toʻgʻri baholash imkonini beradi. Darhaqiqat, «oʻz- oʻzini
anglash» aniq talqinga ega boʻlmagan eng qiyin atamalardan biridir. Biroq, oʻz-oʻzini anglash
koʻpincha odamning oʻzi haqidagi gʻoyalar tizimi sifatida qaraladi.[8]
Oʻz-oʻzini anglashni psixologik jihatdan oʻrganish shaxsni real oʻz- oʻzini anglovni
subyekt sifatida tarkib topishini oʻrganish bilan chanbarchas bog’liq oʻz- oʻzini anglashni
rivojlanish jarayoni shaxs genezisi tarkibiga kiradi.
S.L.Rubinshteyn oʻz-oʻzini anglashni rivojlanishining manbai va harakatlantiruvchi
kuchi individda mustaqillikning oʻsib borishida, deb hisoblangan. Uning ta’kidlashicha, ong
oʻz- oʻzini anglashdan kelib chiqmaydi, balki oʻz- oʻzini anglash shaxs ongining taraqqiyoti
davomida yuzaga keladi.
Tuzilishiga koʻra oʻz- oʻzini anglash uch tomon-bilish (oʻz- oʻzini anglash), emotsional
- baholash (munosabat) hamda irodaviy boshqaruv (oʻz- oʻziniboshqarish)tomonlar birligidan
iborat.
Chet el psixologiyasida oʻz- oʻzinianglashni amaliy jihatdan oʻrganishga koʻproq e’tibor
berildi. U. Djems, K.Radjers, M.Rozenberg kabi tadqiqotchilar oʻzi haqidagi tasavvurlarining
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
256
turli shakllarini ajratib koʻrsatadilar. (ijtimoiy “men”, “oilaviy men”, real men, “ideal
men” va.x.k).
Oʻz- oʻzini anglash hususiyatlarini oʻrganishda shaxs jihatdan yondashuv avvalom bor
“men obrazi va oʻz-oʻzini baholashni oʻzgarishining shaxsiy motivatsion yoʻnalishiga
qaratilgan. Masalan, A.I.Obozniy va V.N. Katorskiy tomonidan oʻrta va yuqori sinf
oʻquvchilarida oʻtkazilgan tadqiqotlarning koʻrsatishicha, ularning talabchanlik darajasi
vazifasining real bajarilishi va eksperiment bahosiga emas, balki oʻspirinning oʻz- oʻzini
baholashiga bog’liqdir. E.I.Sovonko tadqiqotlariga atrofdagilar bahosi va oʻz-oʻzini
baholashga yoʻnalganlik oʻrtasidagi munosabat yoshga bog’liq ekanligi aniqlanadi.
Ma'lumki, oʻz-oʻzini anglash maktabgacha yoshda shakllana boshlaydi, u maktabgacha
yoshdagi bolaning markaziy neoplazmasi hisoblanadi. Shu sababli, uning shakllanishining
eng muhim sharti oʻz-oʻzini anglashni eng yaxshi rivojlantirish uchun psixologik sharoitlarni
oʻz vaqtida aniqlash va bolada uning ogʻishlarining kiruvchi sabablarini inobatga olish
boʻladi. «Ong faqat insonga xos boʻlgan psixika rivojlanishining eng yuqori darajasidir» —
bu tushuncha maxsus lugʻatlarda shunday talqin qilinadi, ammo bunday ta'rif uning toʻliq
xilma-xilligini aks ettirmaydi.
Albatta, bu atamaning yanada murakkab, tushunish qiyin boʻlgan ta'riflari mavjud
boʻlib, ularda ongning eng muhim belgilarini ajratib koʻrsatish mumkin. Masalan, rus
faylasufi va psixologi A.G.Spirkin tomonidan berilgan ta'rifda: «Ong miyaning faqat insonga
xos boʻlgan va nutq, harakatlarni dastlabki aqliy qurish va ularning natijalarini kutish bilan
bogʻliq boʻlgan eng yuqori funksiyasidir» — deb keltiriladi [5].
Oʻz-oʻzini anglash maktabgacha yoshning oxiriga kelib, intensiv, intellektual va shaxsiy
rivojlanish tufayli shakllanadi, u odatda maktabgacha yoshdagi bolaning markaziy muammosi
hisoblanadi. Oʻz-oʻzini hurmat qilish davrning ikkinchi yarmida dastlabki sof hissiy oʻzini
oʻzi qadrlash («men yaxshiman») va boshqa birovning xatti-harakatlarini oqilona baholash
asosida paydo boʻladi. Bola birinchi navbatda boshqa bolalarning harakatlarini baholash
qobiliyatini, keyin esa oʻz harakatlari, axloqiy fazilatlari va koʻnikmalarini egallaydi. Uning
oʻzini oʻzi qadrlashi deyarli har doim tashqi baholashga, birinchi navbatda yaqin kattalarning
bahosiga toʻgʻri keladi [6].
Shunday qilib, bolada maktabgacha yoshdayoq yutuqlardan gʻururlanish kabi oʻzini oʻzi
anglash shakli paydo boʻladi, rivojlanishning ushbu bosqichida bolaning oʻzini oʻzi qadrlashi
uning ob'ektlar dunyosini oʻzlashtirishdagi muvaffaqiyat darajasiga va kattalar tomonidan
baholanishiga bogʻliq. Shu sababli, bu yoshda bolaga yaqin kattalarning malakali, dono yoʻl-
yoʻriqlari, birgalikdagi ob'ektiv faoliyatda yordamlari, uning tashabbusi va tobora ortib
borayotgan mustaqilligini qoʻllab-quvvatlashi, erishgan yutuqlarini ijobiy baholash juda
muhimdir [5]. Shuningdek, oʻz-oʻzini anglashni oʻrganishning muhim nuqtalaridan biri
maktabgacha yoshdagi bolalarda oʻz-oʻzini anglash xususiyatlarini tavsiflashdir. Hayotning
dastlabki etti yilida bolaning oʻz-oʻzini anglashining paydo boʻlishi va rivojlanishining asosiy
omili — bu shaxslararo munosabatlarning, jumladan, kattalar bilan muloqotning
rivojlanishidir.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning oʻz-oʻzini anglash xususiyatlarini oʻrganish ham
bizning mavzumizda dolzarb boʻgʻindir, chunki maktabgacha yoshdagi oʻz-oʻzini anglash
rivojlanishdagi juda muhim yutuq boʻlib, bu bolalar shaxsini yanada shakllantirish va
rivojlantirishga ta'sir qiladi.
N.Kartishovaning ta’kidlashicha, oʻz-oʻzini anglash bizga tugʻilishdan genetik jihatdan
berilmaydi, u yosh bilan, tajriba orttirish bilan va hokazolar bilan rivojlanadi. Bundan tashqari,
ongning rudimenti allaqachon goʻdaklik davrida paydo boʻladi va «men»ni anglash
maktabgacha yoshdagi bolaning hayotining uchinchi yilining oxirida paydo boʻladi .
Aynan shu davrda bola kattalar yordamisiz turli xil ob'ektiv harakatlarni amalga
oshiradi. Bu asrning ayniqsa muhim yutuqlari — tik turish, nutq, obyekt- manipulyasiya
faoliyati, magʻrurlik va uyat hissi paydo boʻladi. Bu davr oxirida bola birinchi marta oʻzini
shaxs sifatida tasdiqlay boshlaydi. Maktabgacha yoshdagi bola oʻzini kattalar bilan
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
257
solishtirishni boshlaydi. U kattalar kabi boʻlishni xohlaydi, xuddi kattalar kabi
harakatlarni bajarishga harakat qiladi. Bolada irodani ifodalash istagi paydo boʻladi: u
mustaqillikka intiladi, oʻz xohish-istaklarini kattalar xohishiga qarshi qoʻyadi. Aynan shu
davrda erta yoshdagi inqiroz yuzaga keladi. Kattalar bilan muloqot qilishda jiddiy
qiyinchiliklar, oʻjarlik, negativizm, oʻz xohish-irodasini amalga oshirish, norozilik kayfiyati,
kattalarning qadrsizlanishi, despotizmga intilish mavjud. L.S.Vigotskiy bu hodisani
simptomlarning yetti yulduzi deb atadi[ 7].
Shunday qilib, biz oʻz-oʻzini anglash maktabgacha yoshdanoq shakllana boshlaydi
degan xulosaga keldik, shuning uchun bolaning eng yaxshi rivojlanishi uchun psixologik
sharoitlarni oʻz vaqtida aniqlash va ogʻishlarning kiruvchi sabablarini oldini olish uchun ushbu
hodisani oʻrganishimiz kerak. Turli yoshdagilar oʻz-oʻzini anglashning rivojlanishining
ma’lum bosqichlari bilan tavsiflanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Президент
Ш.Мирзиёевнинг
Ўзбекистон
Мустақиллигининг
йигирма
тўққиз
йиллигига
бағишланган
тантанали
маросимдаги
нутқидан."Ўзбекистонда янги бир уйғониш - Учинчи Ренессанс даврига пойдевор
қўйилмокда" // https://kun.uz/news/2020/08/31/shavkat- mirziyoyev-ozbekistonda-
yangi-bir-uygonish-uchinchi-renessans-davriga- poydevor-qoyilmoqda
2.
Бахриева Наргиза Ахмадовна МАКТАБГАЧА
ЁШДАГИ
БОЛАЛАРНИ
ИЖТИМОИЙ-ҲИССИЙ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ
ПЕДАГОГИК-
ПСИХОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ//Современное
образование
(Узбекистан).
2020.
№11
(96).
URL: https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-yoshdagi-
bolalarni-izhtimoiy- issiy-rivozhlantirishning-pedagogik-psihologik-hususiyatlari.
3.
Жураева, Ш.
С.
Мактаб
ёшгача
болаларда ўзи-ўзи
англаш
ривожланишнинг
психологик
омиллари // Молодой ученый. — 2022. —
№ 22 (417). — С. 675-677. — URL: https://moluch.ru/archive/417/92418/
4.
Кон И. С. Открытие Я [Текст]: уч.пособ. /И. С. Кон. — М.:
Политиздат, 1978. — 367 с.
5.
Нижегородцева Н. В. Психолого-педагогическая готовность ребенка
к школе / Н. В. Нижегородцева, В. Д. Шадриков. Москва: ВЛАДОС, 2014. 256 с.
6.
Спиркин А. Г. Сознание и самосознанием [Текст]: монограф. / А.
Г. Спиркин. — М.: Политиздат, 1972. — 303 с.
7.
Сухова Е. И. Формирование личностной компетенции у детей
старшего дошкольного возраста // Воспитание дошкольников. 2012. № 4. С. 410.
8.
https://muhaz.org/reja-kirish-asosiy-qism-i-bob-iroda-togrisida-
umumiy- tushuncha.html?page=3
