MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
235
BO‘LAJAK MAKTABGACHA TA’LIM PEDAGOGLARINING IJTIMOIY-
KASBIY RIVOJLANISHIDA LOKUS NAZORATNING AHAMIYATI
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Ismatulloyev Abdullo Nasrulloyevich
abdullo.ismatullayev@mail.ru
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15229266
Annotatsiya.
Mazkur maqolada bo‘lajak maktabgacha ta’lim pedagoglarining ijtimoiy-
kasbiy rivojlanish jarayonida lokus nazoratning roli, uning pedagogik faoliyatga ta’siri va kasbiy
shakllanish jarayonida ichki lokus nazoratni rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Ichki lokus
nazoratga ega bo‘lgan pedagoglarning tashabbuskorligi, kasbiy motivatsiyasi va ta’lim
jarayonidagi samaradorligi ilmiy tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta’lim, pedagogik kompetensiya, lokus nazorat, ichki lokus
nazorat, tashqi lokus nazorat, kasbiy rivojlanish, kasbiy motivatsiya, ta’lim sifati, psixologik
xususiyatlar, stressga bardoshlilik, innovatsion pedagogika, refleksiya, mustaqil qaror qabul qilish,
pedagogik texnologiyalar, shaxsiy rivojlanish.
Maktabgacha ta’lim tizimi bolaning shaxs sifatida shakllanishida eng muhim bosqichlardan
biri hisoblanadi. Aynan shu davrda bolalar asosiy ijtimoiy ko‘nikmalarni egallaydi, nutq, fikrlash,
hissiy-intellektual rivojlanish jarayonlari faollashadi va kelajakdagi ta’limga bo‘lgan munosabati
shakllanadi. Ushbu jarayonda pedagoglarning kasbiy kompetensiyalari, ularning shaxsiy
fazilatlari va psixologik xususiyatlari bevosita ta’lim-tarbiyaning sifatiga hamda bolalar
rivojlanishining samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Zamonaviy ta’lim sharoitida pedagogning ijtimoiy-kasbiy rivojlanishi keng qamrovli
jarayon bo‘lib, u faqatgina nazariy bilimlarni egallash yoki metodik mahoratni oshirish bilangina
cheklanmaydi. Bugungi kunda pedagogdan nafaqat o‘quv jarayonini tashkil etish va boshqarish,
balki psixologik, kommunikativ va ijtimoiy jihatdan yetuk bo‘lish ham talab etiladi. Xususan,
pedagogning kasbiy faoliyatdagi muvaffaqiyati ko‘p jihatdan uning shaxsiyati va psixologik
xususiyatlari, jumladan, lokus nazorati bilan bevosita bog‘liqdir.
Lokus nazorat – bu insonning o‘z hayotidagi voqea-hodisalar ustidan nazorat qilish
darajasini ifodalovchi psixologik tushuncha bo‘lib, u shaxsning tashabbuskorligi, mas’uliyati va
muammolarni hal qilishga bo‘lgan yondashuvini belgilaydi. Ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan
shaxslar o‘z muvaffaqiyatlari va muvaffaqiyatsizliklarini shaxsiy harakatlari va qarorlari bilan
bog‘laydilar, tashqi lokus nazoratga ega bo‘lganlar esa natijalarini atrof-muhit yoki tasodifiy
omillar bilan izohlashga moyildirlar.
Maktabgacha ta’lim tizimida faoliyat yurituvchi pedagoglar uchun ichki lokus nazoratning
shakllangan bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki bunday pedagoglar o‘z faoliyatiga ongli
ravishda yondashadi, bolalarning individual xususiyatlarini inobatga oladi, innovatsion pedagogik
texnologiyalarni qo‘llashga intiladi va o‘z kasbiy mahoratini doimiy rivojlantirishga harakat
qiladi. Bundan tashqari, ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar stressli vaziyatlarga
chidamli bo‘lib, ta’lim jarayonida yuzaga keladigan muammolarni konstruktiv yondashuv orqali
hal qilishga moyil bo‘ladilar. Shu bois, maktabgacha ta’lim sohasida faoliyat yurituvchi
pedagoglarni tayyorlash va qayta tayyorlash jarayonida nafaqat ularning kasbiy bilim va
ko‘nikmalarini rivojlantirish, balki psixologik barqarorlik va ichki lokus nazoratni shakllantirishga
ham alohida e’tibor qaratish lozim.
Lokus nazorat pedagogning kasbiy faoliyatida muhim rol o‘ynab, uning mas’uliyat darajasi,
kasbiy motivatsiyasi, ta’lim jarayoniga yondashuvi va pedagogik samaradorligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar o‘z faoliyatini ongli ravishda boshqaradi,
tashabbuskorlik bilan harakat qiladi va ta’lim jarayonining yaxshilanishiga innovatsion
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
236
yondashuvlar orqali hissa qo‘shadi. Ular muammolarni mustaqil hal qilishga moyil
bo‘lib, ta’lim sifatini oshirish yo‘lida doimiy izlanishda bo‘ladilar.
Ichki lokus nazorat pedagogning kasbiy motivatsiyasini oshirishda ham muhim omil
hisoblanadi. Bunday pedagoglar o‘z bilim va malakalarini doimiy rivojlantirishga intilib,
zamonaviy pedagogik texnologiyalar va innovatsion metodlarni faol qo‘llaydilar. Ular ta’lim
jarayoniga ijodiy yondashib, yangiliklarni joriy etish orqali bolalarning qiziqishlarini oshirish va
ularning rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Bundan tashqari, lokus nazorat pedagogning bolalar bilan samarali muloqot o‘rnatishida
ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar o‘z his-
tuyg‘ularini boshqara oladi va bolalar bilan ishonchli hamda samimiy munosabat o‘rnatadi. Ular
bolalarning psixologik holatini yaxshi tushunib, ularni mustaqil fikrlash, ijodkorlik va o‘z
qobiliyatlarini rivojlantirishga yo‘naltiradi. Bu esa ta’lim-tarbiyaviy jarayonning yanada samarali
bo‘lishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, pedagogik faoliyat ko‘pincha turli bosim va stress omillari bilan bog‘liq
bo‘lganligi sababli, stressga bardoshlilik ham pedagoglar uchun muhim jihatlardan biridir. Ichki
lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar muammolar oldida irodali bo‘lib, qiyinchiliklarni
konstruktiv yondashuv orqali hal qilishga intiladi. Ular tashqi omillarning ta’siriga kamroq berilib,
o‘z oldilariga qo‘ygan maqsadlarga erishishda bardavom bo‘ladilar.
Natijada, ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglarning ta’lim-tarbiyaviy jarayondagi
samaradorligi yuqori bo‘lib, ular o‘quvchilarning individual xususiyatlariga e’tibor qaratadilar va
ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan samarali metodik yondashuvlarni amalga oshiradilar. Shu
sababli, maktabgacha ta’lim tizimida faoliyat yurituvchi pedagoglar uchun ichki lokus nazoratni
shakllantirish va rivojlantirish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Bu pedagoglarning nafaqat
kasbiy muvaffaqiyatga erishishiga, balki ta’lim jarayonida samarali natijalarga erishishiga ham
katta hissa qo‘shadi.
Maktabgacha ta’lim tizimi ta’limning boshlang‘ich bosqichi bo‘lib, bolalarning shaxsiy va
intellektual rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonda pedagogning kasbiy
kompetensiyalari, o‘z faoliyatiga bo‘lgan yondashuvi va psixologik xususiyatlari katta ahamiyat
kasb etadi. Ayniqsa, pedagogning lokus nazorati – ya’ni, o‘z hayoti va faoliyati natijalariga kim
yoki nima ta’sir qilishiga bo‘lgan ishonchi, ularning ish samaradorligi va kasbiy rivojlanishiga
bevosita ta’sir etuvchi omil hisoblanadi.
Ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar o‘z harakatlari va qarorlarining natijasini
asosan o‘zlariga bog‘liq deb bilishadi. Ular mas’uliyatni to‘liq o‘z zimmasiga olib, kasbiy
faoliyatda faol tashabbus ko‘rsatadilar, yangi pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirishga
intiladilar va bolalar bilan samarali muloqot o‘rnatadilar. Bunday pedagoglar ta’lim jarayoniga
ijodiy yondashib, muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Shu sababli, ichki
lokus nazoratni rivojlantirish maktabgacha ta’lim pedagoglari uchun nihoyatda muhimdir.
Ichki lokus nazoratni rivojlantirish pedagoglarning kasbiy samaradorligini oshirish va
shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Buning uchun quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
Maxsus trening va seminarlar – pedagoglarning mustaqil qaror qabul qilish, kasbiy stressga
bardosh berish va samarali muloqot qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi.
O‘z-o‘zini tahlil qilish va refleksiya – pedagoglar faoliyatini tahlil qilib, xatolarni tuzatish
strategiyalarini ishlab chiqish va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Aniq maqsad qo‘yish – pedagoglarning rivojlanishi uchun maqsadlar aniq, o‘lchovli,
realistik, vaqt bilan chegaralangan va natijaga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Motivatsiya va rag‘batlantirish – pedagoglarning yutuqlarini e’tirof etish, kasbiy mukofot
va sertifikatlar joriy etish, professional rivojlanish kurslariga bepul qatnashish imkoniyatlari
ularning ichki motivatsiyasini oshiradi.
Mentorlik tizimi – tajribali pedagoglar yosh mutaxassislarga yo‘l-yo‘riq berish orqali
ularning kasbiy o‘sishiga va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
237
Ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar mustaqil, mas’uliyatli va
tashabbuskor bo‘lib, ta’lim jarayonining sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydilar. Shu bois, ushbu
usullarning ta’lim tizimida qo‘llanilishi pedagoglarning shaxsiy va kasbiy o‘sishiga xizmat qiladi.
Ichki lokus nazoratni rivojlantirish maktabgacha ta’lim pedagoglarining kasbiy
samaradorligini oshirish bilan bir qatorda, ularning shaxsiy rivojlanishiga ham katta hissa
qo‘shadi. Ushbu sifatni rivojlantirish uchun psixologik treninglar, refleksiya, kasbiy maqsadlar
qo‘yish, rag‘batlantirish tizimi va mentorlik kabi metodlar samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Ichki lokus nazoratga ega bo‘lgan pedagoglar bolalar bilan samarali muloqot o‘rnatib, ta’lim
jarayonining sifatini oshirishda katta rol o‘ynaydilar. Shu sababli, ta’lim tizimida bu boradagi
metodlarning qo‘llanilishi pedagoglarning shaxsiy va kasbiy o‘sishiga xizmat qilishi shubhasizdir.
Foydanilgan adabiyotlar:
1.
Barotov Sh.R. Psixologik xizmat. – Toshkent: “Navro‘z”, 2018. – 96 b.
2.
G’oziev E.G’.,Jabborov A. Faoliyat va xulq-atvor motivatsiyasi T-2003 y
3.
Hattie, J., & Timperley, H. (2018). The Power of Feedback. Review of Educational
Research, 77(1), 81-112.
4.
Perry, N. E., & Smart, J. C. (2020). Motivation in Education: Theory, Research,
and Applications. Educational Psychologist, 55(4), 235-245.
5.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and Extrinsic Motivations: Classic
Definitions and New Directions. Contemporary Educational Psychology, 25(1), 54-67.
6.
Zimmerman, B. J., & Schunk, D. H. (2021). Learning and Self-Regulation: An
Overview. Educational Psychologist, 56(3), 1-16.
