MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
678
PEDAGOGIKADA O‘Z-O‘ZINI BOSHQARISH VA MOTIVATSIYA
Andijon davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti
Pedagogika yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Otajonova Tabassum Shomurod qizi.
tabassumotajonova5@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15258378
Annotatsiya:
Ushbu maqolada pedagogikada o'z-o'zini boshqarish va motivatsiya
masalalari ko'rib chiqilgan. O'z-o'zini boshqarish qobiliyatini rivojlantirish ta'lim jarayonida
o'quvchilarning shaxsiy va akademik muvaffaqiyatlariga qanday ta'sir ko'rsatishi, motivatsiyaning
o'qish faoliyatidagi o'rni va uning samarali metodlari tahlil qilingan. Tadqiqotda o'z-o'zini
boshqarish va motivatsiya o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik, shuningdek, o'qituvchilar va o'quvchilar
o'rtasidagi aloqalarni yaxshilashga yordam beruvchi pedagogik metodlar haqida keng fikr va
mulohazalar yuritiladi va bayon etiladi.
Kalit so'zlar:
pedagogika, o'z-o'zini boshqarish, motivatsiya, ta'lim metodikasi, o'qish
faoliyati, o'quvchi motivatsiyasi, shaxsiy rivojlanish, ta'limda samaradorlik.
Pedagogikada o'z-o'zini boshqarish va motivatsiya masalalari bugungi kunda ta'lim
tizimining eng dolzarb va muhim masalalaridan biri hisoblanadi. O'z-o'zini boshqarish, insonning
o'z faoliyatini rejalashtirish, boshqarish va nazorat qilish qobiliyati bo'lib, bu qobiliyatning
rivojlanishi nafaqat shaxsiy hayotda, balki ta'lim jarayonida ham katta ahamiyatga ega.
Motivatsiya esa, o'quvchilarning o'qishga bo'lgan qiziqishini va faolligini oshirishda muhim rol
o'ynaydi. O'z-o'zini boshqarish va motivatsiya bir-biriga chambarchas bog'liq bo'lib, ular
birgalikda o'quvchilarning muvaffaqiyatli o'qishiga va shaxsiy rivojlanishiga yordam beradi.
Maqolada ta'lim jarayonida o'z-o'zini boshqarish va motivatsiyani rivojlantirishning
ahamiyati, samarali metodlari va pedagogik yondashuvlar muhokama qilinadi. Shuningdek,
o'quvchilarda o'z-o'zini boshqarish va motivatsiyani rivojlantirish uchun qanday pedagogik usullar
qo'llanilishi kerakligi haqida fikrlar bildiriladi.
Pedagogika
— ta'lim va tarbiya jarayonlarini
o‘rganuvchi ilmiy fandir. Ushbu so‘z yunoncha "paidagogos" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, "bola"
va "yo‘l-yo‘riq" degan ma'nolarni anglatadi. Pedagogika, asosan, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma
va qobiliyatlarini rivojlantirish, shuningdek, ularning shaxsiy, ijtimoiy va axloqiy jihatdan
o‘sishiga yordam beruvchi faoliyatni o‘rganadi. Bu fan turli bilim sohalarini o‘z ichiga oladi,
chunki ta'lim jarayonlari nafaqat bilimlarni yetkazish, balki shaxsni tarbiyalash va uning ijtimoiy
adaptatsiyasini ta'minlashga ham qaratilgan.
Pedagogika fani tarkibi
Pedagogika fani o‘z ichiga bir nechta sohalarni oladi, ular o‘zaro bog‘langan bo‘lib,
quyidagilardan iborat:
1.
Teoretik pedagogika
– bu pedagogik jarayonlar, tamoyillar, metodlar, pedagogik
nazariyalar va yondashuvlar haqida ilmiy bilimlarni o‘rganadi. Teoretik pedagogika ta'limni
boshqarishning asosiy tamoyillari va pedagogik tizimlarning ijtimoiy ahamiyatini aniqlaydi.
2.
Amaliy pedagogika
– o‘quv jarayonini samarali tashkil etish va o‘qitish
metodlarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi. O‘qituvchilarni tayyorlash, ta'lim jarayonini
boshqarish, metodik yordam va tarbiyaviy ishlarni tashkil etish bu sohaning asosiy vazifalaridir.
3.
Tarbiya pedagogikasi
– tarbiya jarayonini va uning uslublarini o‘rganadi. Bu soha
shaxsni axloqiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan shakllantirishning asosiy prinsiplari va metodlarini
ishlab chiqadi.
4.
Pedagogik psixologiya
– ta'lim jarayonida o‘quvchilarni psixologik nuqtai
nazardan o‘rganadi. Bu soha o‘quvchilarning individual xususiyatlari, motivatsiya, emotsional
holatlari, o‘rganish psixologiyasi kabi masalalarni o‘rganadi.
5.
Pedagogik menejment
– ta'lim tizimini boshqarish, o‘quv muassasalari faoliyatini
samarali tashkil etish va ularni rivojlantirishga qaratilgan ilmiy faoliyatni tashkil etadi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
679
6.
Xalq ta'limi va ijtimoiy pedagogika
– ta'lim tizimining ijtimoiy jihatlarini
o‘rganadi, jamiyatda ta'limning roli va uning ijtimoiy taraqqiyotdagi o‘rni haqida ma'lumot beradi.
Bu soha ta'limni keng omma uchun ham, ijtimoiy guruhlar, oilalar va davlatlar uchun ham qanday
samarali tashkil etish masalalarini o‘rganadi.
Pedagogikaning asosiy tamoyillari
Pedagogika fani ko‘plab tamoyillarga asoslanadi, ular ta'lim va tarbiya jarayonini samarali
tashkil etish uchun zarur:
1.
Insoniylik tamoyili
– o‘quvchining shaxsiyati va uning huquqlari e'tiborga olinishi
kerak. Ta'limda insonning erkinligi, hurmat va qadrini ta'minlash zarur.
2.
Faoliyat tamoyili
– o‘quvchilarni faoliyatga jalb qilish, o‘rganish jarayonini
interaktiv va ishtirok etuvchi tarzda tashkil etish zarur.
3.
Falsafiy yondashuv
– ta'lim jarayonida nazariy fikrlash va uning maqsadlarini
o‘rganish zarur, bu esa o‘quvchilarni o‘z hayotida muvaffaqiyatga erishish uchun kerakli bilimlar
bilan ta'minlashga yordam beradi.
4.
Individual yondashuv
– har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga
olish va ta'limni uning ehtiyojlari, imkoniyatlari va maqsadlariga moslashtirish zarur.
5.
Tarbiyaviy tamoyil
– ta'lim jarayonida nafaqat bilim, balki tarbiya ham muhimdir.
O‘quvchilarda axloqiy qadriyatlarni shakllantirish va ijtimoiy mas'uliyatni oshirish zarur.
Pedagogikaning rivojlanishi
Pedagogika fani tarixan bir necha bosqichlardan o‘tgan. Antik davrda (miloddan avvalgi 5-
4 asrlar) ta'limning asosiy vazifasi yoshlarni axloqiy, ijtimoiy va siyosiy jihatdan shakllantirishdan
iborat bo‘lgan. Yunon faylasuflari, masalan, Sokrat, Platon va Aristo ta'lim va tarbiya sohalarida
yirik g‘oyalar yaratganlar.
O‘rta asrlar va Yangi davrda esa ta'lim tizimi ko‘proq diniy va ma'muriy xususiyatlarga ega
bo‘lib, uning asosiy vazifasi ijtimoiy tartibni saqlash edi. XVIII-XIX asrlarda esa pedagogikaning
ilmiy nazariyasi rivojlanib, Yevropada yangi ta'lim tizimlari va metodikalar ishlab chiqildi.
XX asrda pedagogika fani yanada rivojlanib, o‘quvchilarning individual ehtiyojlari,
motivatsiyasi, va o‘rganish jarayonining psixologik jihatlari o‘rganildi. Pedagogikaning metodik
jihatlari yangi texnologiyalar va ilmiy kashfiyotlar yordamida takomillashdi.
Pedagogikaning zamonaviy rivojlanishi
Hozirgi kunda pedagogika ta'lim va tarbiya jarayonlarini samarali tashkil etishda
o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olishni, innovatsion metodlarni va zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llashni taqozo etadi. Pedagoglar o‘quvchilarni nafaqat bilimlar bilan, balki
ularning ijodiy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan metodikalar asosida
o‘qitishlari kerak. Shu bilan birga, o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish, tanqidiy fikrlash, va o‘z
maqsadlariga erishish kabi qobiliyatlarini rivojlantirish zarurati tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Shu sababli, pedagogikaning zamonaviy yondashuvlari o‘quvchilarga o‘quv jarayonida
faqatgina ma'lumotni o‘zlashtirishni emas, balki shaxsiy rivojlanish va hayotda muvaffaqiyatga
erishish uchun zarur bo‘lgan kompetensiyalarni shakllantirishga qaratilgan.
1.
O'z-o'zini boshqarish tushunchasi va ta'limda uning ahamiyati
O'z-o'zini boshqarish – bu shaxsning o'z harakatlarini, fikrlarini va his-tuyg'ularini
boshqarish qobiliyatidir. Pedagogikada o'z-o'zini boshqarish, o'quvchilarni o'z faoliyatini
rejalashtirish, vaqtni samarali tashkil etish, o'quv jarayoniga qiziqish va mas'uliyatni oshirishda
qo'llaniladi. O'z-o'zini boshqarishni rivojlantirish uchun o'quvchilarga quyidagi ko'nikmalarni
o'rgatish zarur:
o
Vaqtni samarali boshqarish;
o
O'z maqsadlarini belgilash va ularga erishish uchun reja tuzish;
o
Stressni boshqarish va o'z xatolaridan o'rganish.
2.
Motivatsiya va uning ta'lim jarayonidagi roli
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
680
Motivatsiya – bu odamni faoliyatga undovchi ichki va tashqi omillarning
yig'indisidir. Ta'limda motivatsiya o'quvchilarni o'qishga undovchi kuch bo'lib, o'qish jarayonidagi
muvaffaqiyatlar va xatoliklar ko'pincha o'quvchining motivatsiyasiga bog'liqdir. Motivatsiyani
ikki turga bo'lish mumkin:
o
Ichki motivatsiya – o'quvchining o'qishdan o'zi shaxsiy qoniqish olish istagi.
o
Tashqi motivatsiya – o'quvchining o'qishdagi muvaffaqiyatlaridan tashqi mukofotlar
(baholar, mukofotlar) orqali rag'batlanishi.
3.
O'z-o'zini boshqarish va motivatsiyaning o'zaro aloqasi
O'z-o'zini boshqarish va motivatsiya o'rtasida chuqur o'zaro bog'liqlik mavjud. O'z-o'zini
boshqarishning yuqori darajasi motivatsiyani oshiradi, chunki o'quvchi o'z maqsadlarini aniq
belgilab, ularga erishish uchun zaruriy harakatlarni amalga oshiradi. Shu bilan birga, motivatsiya
o'z-o'zini boshqarishga yordam beradi, chunki o'quvchi maqsadlariga erishish uchun o'z faoliyatini
boshqarishga tayyor bo'ladi.
4.
O'quvchilarda o'z-o'zini boshqarish va motivatsiyani rivojlantirish metodlari
O'quvchilarda o'z-o'zini boshqarish va motivatsiyani rivojlantirish uchun pedagoglar turli
metodlardan foydalanishi kerak:
o
O'z maqsadlarini belgilash va rejalar tuzish – o'quvchilarga o'zlarini qiziqtirgan
maqsadlar qo'yish va ularga erishish uchun reja tuzish tavsiya qilinadi.
o
Mustahkamlovchi tahlil va mulohaza – o'quvchilarni o'z faoliyatining natijalarini tahlil
qilishga undash va ular bilan konstruktiv muloqot qilish.
o
Loyihalar asosida o'quv – o'quvchilarga real hayotdagi vazifalar va loyihalar orqali
o'z-o'zini boshqarishni o'rgatish.
o
Motivatsion o'quv muhitini yaratish – o'quvchilarda ichki motivatsiyani oshiruvchi muhit
yaratish, muvaffaqiyatni nishonlash va o'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonchini oshirish.
Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki Pedagogikada o'z-o'zini boshqarish va motivatsiya
ta'lim jarayonining samaradorligini oshirishda muhim o'rin tutadi. O'z-o'zini boshqarish
qobiliyatini rivojlantirish, o'quvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini oshiradi, ularning o'z
faoliyatini rejalashtirish va boshqarish ko'nikmalarini shakllantiradi. Motivatsiya esa,
o'quvchilarning o'qishga bo'lgan qiziqishini oshiradi va ularga muvaffaqiyatga erishish uchun kuch
beradi. Pedagoglar o'quvchilarda o'z-o'zini boshqarish va motivatsiyani rivojlantirish uchun turli
pedagogik metodlarni qo'llashlari zarur, chunki bu jarayonlar o'quvchilarning shaxsiy va akademik
muvaffaqiyatlariga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir ko'rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000).
The "What" and "Why" of Goal Pursuits: Human
Needs and the Self-Determination of Behavior.
Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
2.
Zimmerman, B. J. (2002).
Becoming a Self-Regulated Learner: An Overview.
Theory into Practice, 41(2), 64–70.
3.
Schunk, D. H., & Zimmerman, B. J. (2012).
Motivation and Self-Regulated
Learning: Theory, Research, and Applications.
Taylor & Francis.
4.
Bandura, A. (1997).
Self-Efficacy: The Exercise of Control.
W.H. Freeman and
Company.
5.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes.
Harvard University Press.
