MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
125
TALABALARNI KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASHDA PEDAGOGIK
AKSIOLOGIYA VA KOMPARATIVISTIK TAHLIL
Turon universiteti magistri
Abdulazizova Muhayyoxon Baxtiyarovna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15226772
Annotatsiya
. Ushbu maqolada talabalarnı kasbıy faolıyatga tayyorlashda pedagogık
aksıologıya va komparatıvıstık tahlıl keng bayon etilgan.
Kalit so‘zlar
: aksiologiya, komprovistik tahlil, pedagogik aksiologiya, qadriyat, dual ta’lim.
Hozirgi kunda jamiyatning iqtisodiy va madaniy rivojlanishi kasbiy tayyorgarlikning
sifatiga bevosita bog‘liq. Talabalar nafaqat o‘z kasbiy bilim va ko‘nikmalarini egallashi, balki
kasbiy faoliyatda asosiy qadriyatlar va etika normalariga rioya qilishi ham muhim hisoblanadi.
Pedagogik aksiologiya – ta’lim jarayonida qadriyatlarni shakllantirish va rivojlantirishga
yo‘naltirilgan muhim yo‘nalish bo‘lib, u yosh mutaxassislarning kasbiy faoliyatga tayyor
bo‘lishida asosiy omillardan biri sanaladi. Qadriyatlar tizimi to‘g‘ri shakllanmagan taqdirda,
talabalar o‘z kasbiy faoliyatida yetarli darajada ijtimoiy mas’uliyat sezmasligi yoki mehnat
faoliyatida muammolarga duch kelishi mumkin. Shu sababli, pedagogik aksiologiyaning kasbiy
ta’lim jarayoniga ta’sirini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi.
Aksiologiya – qadriyatlar haqidagi falsafiy ta’limot bo‘lib, inson hayotida va jamiyatda
qadriyatlarning ahamiyatini o‘rganadi. Ta’lim va tarbiya jarayonida aksiologiya shaxsning
ma’naviy, axloqiy va kasbiy qadriyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu tushuncha pedagogik
jarayonda muhim ahamiyat kasb etib, o‘quvchilarda ijtimoiy va kasbiy kompetensiyalarni
rivojlantirishga yordam beradi.
Pedagogik aksiologiya – pedagogikaning qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan yo‘nalishi bo‘lib,
ta’lim-tarbiya jarayonida shaxsning axloqiy, estetik va kasbiy qadriyatlarini shakllantirish bilan
shug‘ullanadi. U nafaqat bilim berish, balki talabalarga hayotiy pozitsiya, axloqiy tamoyillar va
ijtimoiy javobgarlik hissini singdirish vazifasini bajaradi.
Qiyosiy tahlil: Xorijiy tajriba va O‘zbekistondagi holat
Dunyoda kasbiy ta’limning rivojlanishi mamlakatlarning iqtisodiy va sotsial taraqqiyoti
bilan uzviy bog‘liq. Turli davlatlarda kasbiy ta’lim jarayoni o‘ziga xos xususiyatlarga ega:
1.
Germaniya modeli
(Dual ta’lim tizimi)
o
Talabalar nazariy ta’lim va ishlab chiqarishdagi amaliyotning uyg‘unligi asosida
o‘qitiladi.
o
O‘quvchilar vaqtining 60-70% ini amaliyotga ajratadi.
o
Ish beruvchilar va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi hamkorlik kuchli.
2.
Finlyandiya modeli
o
Innovatsion pedagogik yondashuvlar asosida tashkil etilgan.
o
Amaliy ko‘nikmalarga urg‘u beriladi va kreativ ta’lim metodlari qo‘llaniladi.
o
O‘quvchilar mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltiriladi.
3.
AQSh modeli
o
Kasbiy ta’lim kollej va universitetlar bilan integratsiyalashgan.
o
Bozor talablariga mos ravishda moslashuvchan ta’lim dasturlari ishlab chiqiladi.
o
Texnologik innovatsiyalar va startap madaniyatiga katta e’tibor qaratiladi.
O‘zbekistonda kasbiy ta’lim so‘nggi yillarda tub islohotlar jarayonidan o‘tmoqda. Quyidagi
jihatlar asosiy ahamiyat kasb etadi:
Ta’lim tizimi islohoti
– Prezident farmonlari va davlat dasturlari asosida kasbiy ta’lim
tizimini modernizatsiya qilish bosqichi olib borilmoqda.
Kasbiy ta’lim muassasalari tarmog‘ining kengayishi
– texnikumlar, kasb-hunar
maktablari va kollejlar qayta tashkil etilib, zamonaviy o‘quv dasturlari joriy etilmoqda.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
126
Dual ta’lim joriy etilishi
– ishlab chiqarish va amaliy ta’lim uyg‘unligi
oshirilmoqda.
Xalqaro tajriba va hamkorlik
– Germaniya, Janubiy Koreya, Xitoy va boshqa mamlakatlar
bilan hamkorlikda yangi kasbiy ta’lim dasturlari ishlab chiqilmoqda.
Xorijiy tajriba bilan solishtirish
Ko‘rsatkichlar
Xorijiy mamlakatlar
O‘zbekiston
Kasbiy
ta’lim
modeli
Dual ta’lim (Germaniya),
Innovatsion (Finlyandiya)
Islohotlar
va
modernizatsiya jarayonida
Amaliyot
va
nazariya nisbati
60-70% amaliyot, 30-40%
nazariya
Amaliyot
ulushi
oshirilmoqda
Texnologik
integratsiya
Raqamli ta’lim va startap
ekotizimlari rivojlangan
Raqamlashtirish jarayoni
bosqichma-bosqich
amalga
oshirilmoqda
Ta’lim va sanoat
hamkorligi
Ish
beruvchilar
ta’lim
jarayoniga faol jalb qilingan
Hamkorlik
tizimi
shakllanmoqda
Kasbiy etika va
qadriyatlar
Mutaxassislarning ijtimoiy
javobgarligi va kasbiy etikaga
urg‘u berilgan
Pedagogik
aksiologiya
ahamiyati oshirilmoqda
O‘zbekiston xorijiy tajribadan foydalangan holda kasbiy ta’lim tizimini modernizatsiya
qilish yo‘lida. Kasbiy ta’lim va pedagogik aksiologiya sohasida xalqaro hamkorlikni kengaytirish,
innovatsion ta’lim texnologiyalarini joriy etish va dual ta’lim tizimini to‘liq yo‘lga qo‘yish
kelajakdagi asosiy ustuvor vazifalardan biridir.
Xorijiy tajribadan o‘rganish mumkin bo‘lgan jihatlar:
1.
Ilg'or xorijiy tajribalarni o'rganish:
Bo'lajak o'qituvchilarda kasbiy
kompetensiyalarni rivojlantirishda ilg'or xorijiy tajribalarni o'rganish va ularni mahalliy sharoitga
moslashtirish muhimdir. Bu borada ilmiy-amaliy konferensiyalar tashkil etilishi va xorijiy
tajribalarni o'rganish bo'yicha tadqiqotlar o'tkazilishi lozim.
2.
Pedagogik innovatsiyalarni tatbiq etish:
Xorijiy tajribada qo'llanilayotgan
pedagogik innovatsiyalarni o'rganish va ularning amaliy tadbiqlari bo'yicha muammolar va
yechimlarni aniqlash orqali ta'lim jarayonini takomillashtirish mumkin.
Innovatsion pedagogik texnologiyalar va ta’lim jarayoniga kiritilishi mumkin bo‘lgan
yondashuvlar:
1.
Kreativ ta'lim:
Ta'lim tizimida mobil texnologiyalar va boshqa innovatsion
yondashuvlardan foydalanish orqali o'quvchilarning kreativligini rivojlantirish va ta'lim
samaradorligini oshirish mumkin.
2.
Kasbiy pedagogik ta'limning faol usullari:
Kasbiy pedagogik ta'limda faol
usullarni qo'llash, masalan, pedagogik muammolarni hal qilish, evristik suhbat, ishbilarmonlik va
rol o'ynash o'yinlari orqali o'quvchilarning kasbiy kompetentligini oshirish mumkin.
Yuqoridagi tavsiyalar va xorijiy tajribalarni o'rganish orqali O'zbekistonda kasbiy ta'lim va
pedagogik aksiologiyani rivojlantirish hamda innovatsion pedagogik texnologiyalarni ta'lim
jarayoniga samarali joriy etish mumkin.
Pedagogik aksiologiya ta'lim jarayonidagi qadriyatlarni o'rganadigan soha bo'lib, u kasbiy
tayyorgarlik jarayonida muhim ahamiyatga ega. Talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda
pedagogik aksiologiyaning qiyosiy tahlili orqali turli mamlakatlardagi tajribalarni o'rganish va
ulardan samarali foydalanish imkonini beradi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari
: Qiyosiy tahlil natijasida turli mamlakatlarda pedagogik aksiologiya
va kasbiy tayyorgarlikning o'ziga xos jihatlari aniqlanadi. Bu esa O'zbekistonda ushbu sohalarni
rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Pedagogik aksiologiyaning kasbiy tayyorgarlik jarayonidagi o'rni va istiqbollari
:
Pedagogik aksiologiya talabalarning kasbiy qadriyatlarini shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
127
Kelajakda ushbu sohani yanada rivojlantirish uchun innovatsion yondashuvlar va
xorijiy tajribalarni o'rganish zarur.
Keyingi tadqiqot yo'nalishlari
: Pedagogik aksiologiya va kasbiy tayyorgarlikning o'zaro
bog'liqligini chuqurroq o'rganish, xorijiy tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish va
innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish bo'yicha tadqiqotlar olib borish lozim.
Ushbu xulosalar asosida, O'zbekistonda kasbiy ta'lim va pedagogik aksiologiyani
rivojlantirish uchun xorijiy tajribalarni o'rganish, innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy
etish va talabalarning kasbiy qadriyatlarini shakllantirishga alohida e'tibor qaratish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar ro’yxati
1.
Mardonov Sh.
“Pedagogik aksiologiya” O'quv qo'llanma. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2013. – 184 bet.
2.
Tillayeva G.
“Akmeologiya asoslari” – Toshkent: 2019.
3.
Azizxo'jayeva N.N.
“Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat” –
Toshkent: 2006.
4.
Asqarova O’.M., Xayitboyev M., Nishonov M.S.
“Pedagogika” Oliy o'quv
yurtlari talabalari uchun darslik.
5.
To’xtaxo'jayeva M., Nishonova S.
“Pedagogika” 1-qism.
6.
Jurayev B.T.
"Pedagogika fanlarini o'qitish metodikasi." – Buxoro: Fan va ta’lim,
2022.
7.
“Maktabgacha ta'limda komparativistik pedagogika”
O'quv qo'llanma. – 2023.
8.
“Umumiy pedagogika va psixologiya”
O'quv qo'llanma. – 2023.
