MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
9
KLASTERI SHAROITIDA TA'LIM MARKAZLARI TA'LIM JARAYONINI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISH
BO‘YICHA OLIB BORILGAN XALQARO TAJRIBALAR
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti dekani
p.f.d. professor (DSc)
Artikova Muhayyo Botiraliyevna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15209653
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta`lim klasteri sharoitida ta`lim jarayonini raqamli
texnologiyalar asosida tashkil qilish va rivojlantirish bo`yicha olib borilgan xalqaro pedagogik
tajribalar yoritib berilgan. Shuningdek, ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalarni o‘qitish sifatini
saqlab qolgan holda samarali qo‘llash uchun nimalarga alohida e`tibor qaratish lozimligi haqida
ham ma`lumotlar berib o`tilgan.
Kalit so`zlar:
Klasterli yondoshuv, ta`lim, ta`lim markazlari, E.P.Belan, «GovTech
Maturity Index 2022», raqamli texnologiyalar, ta`lim tashkilotlari, o`qituvchi, o`quvchi, ota-ona.
Klasterli yondoshuvni pedogogik ta`lim tizimiga tadbiq etish xususan ta`lim markazlari
doirasida amalga oshirish hozirgi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Ta`lim markazlaridagi
ba`zi bir muammolarni bartaraf etish uchun ta'lim klasteri modelni takomillashtirish, shuningdek,
ta'lim jarayonini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish va rivojlantirish hozirgi kunda
muhim omillaridan biri bo`lib kelmoqda. Ta`lim markazlarida ta'lim klasteri mondelini
takomillashtirishda barcha manfaatdor tomonlarning o'zaro hamkorligining optimal shaklda
bo'lishi muhimdir. Bu bir-biri bilan o'zaro aloqada bo'lgan muassasalarini o'z ichiga oladi. Klaster
doirasida har bir muassasa jamoasi, resurslari va ulardagi izchil tizimni birlashtirish biz yoshlar
uchun keng qamrovli sifatli ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytiradi, shuningdek, qator pedagogik
muammolarni hal qiladi. Rus tadqiqotchisi E.P.Belanning fikricha, klasterning tashkiliy shakli
klaster tarkibiy qismiga kiruvchi barcha tashkilotlar uchun imtiyozlar beradi, bu esa o'z sa'y-
haraakatlarini
birlashtirish
va
ta'lim
tizimining
samaradorligini
oshirish,
ta'limni
individuallashtirishni kuchaytirish va integratsiyalashgan ta'lim muhiti yaratish imkonini beradi.
O`z navbatida klaster modeli hamkorlikdagi muassasa tashkilotlarning o'zaro majburiyatlar va
birgalikdagi faoliyat bilan bog'langan. Ta'lim klasteri sharoitida ta'lim jarayonini raqamli
texnologiyalar asosida tashkil qilish va rivojlantirish ta`lim markazlaridagi bolalarni jamiyatdagi
bazi bir muammolarini tizimli hal etishga qodir. Albatta ushbu yondashuvlar orqali ta`lim
jarayonida klaster jarayonini takomillashtirish va samarali natijalarga erishish uchun har bir ta`lim
muassasida o`quvchilar bilan individual integral yo'nalishida ishlashga tayyor bo'lgan
mutaxassislar va o'qituvchilar jamoasi tomonidan tashkil etiladi. O‘zbekiston Jahon banki
tomonidan tuzilgan «GovTech Maturity Index 2022» hisobotiga ko‘ra, davlat sektorida axborot
texnologiyalarini rivojlantirish xalqaro reytingida 198 mamlakat orasida 43-o‘rinni egalladi. Bu
2020 yil bilan taqqoslaganda mamlakatimiz mavqeini sezilarli darajada yaxshilab olganini ko‘rish
mumkin: 37 ta o‘ringa yuqorilagan. Xususan, «GovTech Enablers» raqamli ko‘nikmalar va davlat
xizmatlaridagi innovatsiyalar indeksiga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoda 4-o‘rinni egalladi (2020 yil
bilan solishtirganda 65 pog‘ona ko‘tarilgan). Yuqorida berilgan ma`lumotlarga qaraganda raqamli
texnologiyalarni bizning hayotimizga jadallik bilan kirib kelayotganini guvohi bo'lamiz. Bugungi
kunda raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalarida faol qo‘llanilmoqda. Davlat va jamiyat
boshqaruvi, ijtimoiy sohada ham raqamli texnologiyalarni keng joriy etib, natijadorlikni oshirish,
bir so‘z bilan aytganda, odamlar turmushini keskin yaxshilash mumkin. Ta’lim tizimi bugungi
kunda raqamli texnologiyalarga singib ketayotgani shunchaki hayratlanarli emas, chunki, bugungi
kunda axborot makonida taklif etilayotgan ko‘plab narsalarni jiddiy tahlil qilish va pedagogik
asoslash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. So‘nggi yillarda ta’limni «raqamlashtirish»
muammolarini hal qilish bo‘yicha birqancha davlat loyihalari yoki so‘rovnoma asosida tadqiqotlar
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
10
o‘tkazilayotganligi ham ma`lum. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, oldinlari raqamli
texnologiyalarni ma`lum bir sohalarda joriy etish bilan cheklanib qolgan edik. Bugungi kunda esa
raqamli texnologiyalar shiddat bilan rivojlanib borayotganini e’tiborga olib, raqamli rivojlanish
bo‘yicha barcha sohalar tarkibiga, xususan, ta`lim sohasiga ham kiritilmoqda. Bugungi kun
auditoriyalari o‘n yil avvalgilaridan juda katta farq qiladi va o`quv xonalari kompyuterlar,
televizorlar, smart-doskalar va boshqa turdagi ta’lim texnologiyalari bilan jihozlangan. Dunyoning
boshqa joylarida bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham raqamli texnologiyalar paydo bo‘lmoqda.
Bunday raqamli texnologiyalar bilan doimiy o‘zaro munosabat natijasida bugungi kun
yoshlarining fikrlashi oldingi fikr yuritishdan tubdan farq qilmoqda. Zamonaviy axborot
kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan innovatsion ta’lim texnologiyalarini ommaviy va
samarali qo‘llash orqali ta’lim tizimini raqamli avlodga moslashtirish lozim. Shu bilan birga,
ta’lim jarayonida tadqiqotga asoslangan yondashuvdan faol foydalanish zarur. Bu orqali
izlanuvchi yoshlarning ko‘nikmalarini rivojlantirish va ITga asoslangan ijodiy fikrlashlarini
shakllantirish mumkin. Raqamli texnologiyalar – ta’lim tizimidagi barcha muammolarga yechim
emas, balki raqamli avlod uchun ma’lumotlarga boy va o`qish jarayonini interaktiv qilib amalga
oshirish vositasidir.
Azaldan ma`lumki ta'lim jarayonini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish va
rivojlantirish keng qo`llanib kelinayotgan tushuncha hisoblanib, tinimsiz izlanuvchilar tomonidan
talab qilinadigan jarayonlar sifat va samaradorligini o`sishni ta`minlovchi yangilikdir. Bu esa
insonning intellektual faoliyati hamda uning tasavvuriy natijasidir. Ilmiy izlanish jarayonida
asosan raqamli texnologiyalar muhim o`rin tutadi. Raqamli texnologiyalarni ta`lim tizimiga tatbiq
etilishi klaster asosida ta`lim samaradorligi yanada sifatli amalga oshiriladi. Yana shuni alohida
ta`kidlash joizki, ta`lim - bu pedagogik faoliyatda inson tomonidan olingan tizimli ko`nikmalar,
ko`nikmalar esa bilimlar to`plami hisoblanib, ta`lim muassasalarida yoki mustaqil bilim olish
yordamida erishiladi. Axborotlashuv asrida davlatning innovatsion imkoniyatlarini ta`lim
jarayonida shakllantirishda asosiy vazifa o
ʻ
qituvchilar zimmasiga tushmoqda.
Bunday muhim vazifani zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini mukammal
egallagan, bilim, ko
ʻ
nikma va malakalarini takomillashtiruvchi, ishiga kreativ yondashuvchi,
individual tarzda ham o`z ustida doimiy ishlaydigan o
ʻ
qituvchigina hal eta oladi. Zamon shiddat
bilan rivojlanayotgan bir paytda ta’lim ham bir joyida turib qolmaydi. Hozirda davr talabi bilan
ta’limning an’anaviy shakllari o
ʻ
rniga ta’limning noan’anaviy shakllari kirib keldi. Ta’limning
shunday shakllari orqali tashkil etilgan darslar o
ʻ
quvchilarga yoqadi, ularda qiziqish uyg
ʻ
otadi,
ularga ko
ʻ
plab yangiliklar beradi va olg`a intilishiga motivatsiya ham bag`ishlaydi. Zamonaviy
ta’lim o
ʻ
quvchi oldiga: bilimlarni erkin egallash, turli vaziyatlarda turli insonlar bilan
munosabatda bo
ʻ
lishni bilish, shu bilan birga o
ʻ
z oldiga o
ʻ
zini erkin, ishonchli his qilish kabi
maqsadlarni qo
ʻ
yadi. O
ʻ
quvchining bilim, ko
ʻ
nikma va malakalarining rivojlanishi uchun uning
faoliyatini to
ʻ
g
ʻ
ri tashkil etish zarur.
O
ʻ
quv materialini sust idrok etish jarayonida rivojlanish sodir bo
ʻ
lmaydi. O
ʻ
quvchining o
ʻ
z
harakatlari kelajakda uning qobiliyati shakllanishining asosi bo
ʻ
ladi. Shunday ekan ta’limning
vazifasi o
ʻ
quvchilarni harakatlarga undovchi vaziyatlarni tashkil etishdan iborat. Bir so
ʻ
z bilan
aytganda, o
ʻ
qituvchilar har bir o
ʻ
quvchi turli vaziyatlarda topshiriqlarni to
ʻ
g`ri yecha olishda
individual vositalari va usullarini shakllantirishga yordam beruvchi maxsus o
ʻ
quv sharoitlarini
yaratishlari zarur. Bu esa o
ʻ
z navbatida ta’lim tizimining oldiga qo
ʻ
ygan natijalarga erishish
texnologiyasining muhim masalalaridan biri sanaladi. Ta’lim jarayonini rivojlantirishda raqamli
texnologiyalar juda muhim hisoblanadi.
Raqamli texnologiyalarni qo
ʻ
llash o
ʻ
quvchilarning qiziqishlarini oshirishga va ijobiy
motivatsiyasini shakllantirishga yordam beradi, chunki o
ʻ
quvchilarning individual ta’lim
imkoniyatlarini va ehtiyojlarini maksimal hisobga olish, o
ʻ
quv mashg
ʻ
ulotlari mazmuni,
shakllarini tanlash keng imkoniyatlari, o
ʻ
quvchilarning ijodiy imkoniyatlarini ochib berish,
o
ʻ
quvchilarni zamonaviy axborot texnologiyalarini o
ʻ
zlashtirishlariga yordam beradi. Shu sababli
bizning tadqiqotimiz ham ta'lim klasteri sharoitida, ya`ni talim markazlari, ta`lim muassasalari,
o`quvchining ota-onasi shuningdek, izlanuvchi yoshlarning individual ishlash jarayoni bilan
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
11
birgalikda ta'lim jarayonini raqamli texnologiyalar asosida tashkil qilish va
rivojlantirish bo`yicha bo`ldi. Bunda raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan raqamli o
ʻ
quv
resurslarini, individual testlar masofaviy darslarni tashkil etishda foydalanilishi mumkin.
Axb
о
r
о
tlashtirishning milliy tizimini shakllantirish, iqtis
о
diyot va jamiyat hayotining barcha
s
о
halarida zam
о
naviy axb
о
r
о
t texn
о
l
о
giyalarini, k
о
mpyuter texnikasi va telek
о
mmunikatsiya
v
о
sitalarini
о
mmaviy ravishda j
о
riy etish hamda ulardan f
о
ydalanish, fuqar
о
larning axb
о
r
о
tga
о
rtib b
о
rayotgan talab-ehtiyojlarini yanada to’liqr
о
q q
о
ndirish, jah
о
n axb
о
r
о
t hamjamiyatiga
kirish hamda jah
о
n axb
о
r
о
t resurslaridan bahramand bo’lishni kengaytirish uchun qulay shart-
shar
о
itlarni yaratish maqsadida raqamli texnologiyalarni ta`lim jarayonida faol foydalanishni
yo`lga qo`yishimiz kerak. Mamlakatimiz zamonaviy ta’lim tizimida turli texnologiyalardan
foydalanish o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish imkonini
beradi. Shu maqsadda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ta’lim jarayoniga tatbiq etishda
alohida e’tibor qaratilishi darkor.
Hozirgi talabalar an’anaviy uslubda o‘qishni istamaydi, aksincha, zamonaviy
axborotkommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan innovatsion ta’lim tarafdori. Shuning uchun
axborot texnologiyalarini ommaviy va samarali qo‘llash orqali ta’lim tizimini raqamlashtirish davr
talabi. Endi o‘qituvchilar ham odatiy usulda o‘qitmaydi. Chunki rivojlangan davlatlarda bo‘lgani
kabi O‘zbekistonda ham intellektual salohiyati yuqori avlod voyaga yetmoqda. Bunday muhitda
kamol topayotgan yoshlarning fikrlashi va axborotni qabul qilish tarzi oldingi fikr yuritish va bilim
olish jarayonidan tubdan farq qiladi. Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalarni ta`lim
jarayonida qo`llash yurtimiz ta`lim sifatiga ham albatta o`zining ijobiy ta`sir ko`rsatishi shubhasiz.
Xususan, ta`lim tizimida innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga qiziqish va zamonaviy usullarni
joriy etishga e’tibor kun sayin kuchaymoqda. Sababi, ilgari o‘quv maqsadi yoshlarning tayyor
bilimlarni o‘zlashtirib, yodlab olishiga qaratilgan edi. Endi zamonaviy texnologiyalar ularni
bilimni o‘zi qidirib topishga, mustaqil xulosalar chiqarishga o‘rgatmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
https://xs.uz/uz/post/pedagogik-talim-innovatsion-klasteri-ehtiyozh-zarurat-
natizha
2.
M.M. Xalilova, KLASTER TA'LIM TIZIMINING UZLUKSIZLIGI UZVIYLIGI
VA IZCHILLIGINI TA'MINLOVCHI MODEL SIFATIDA, ACADEMIC RESEARCH IN
EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 1 | ISSUE 3 | 2020 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal
Impact Factor (SJIF) 2020: 4.804
3.
A.R.
Raxmonov,
O.B.
Sultonova,
TA’LIM
KLASTERI
VA
UNING PEDAGOGIK FAOLIYATDAGI YUKSAK IMKONIYATLARI, Pedagogik ta’lim
klasteri: muammo va yechimlar xalqaro konferensiya.
4.
M.L. Umedjanova, Oliy ta’lim tizimida pedagogik ta’lim klasteri, “Pedagogik
ta’lim: xalqaro tajriba va innovatsion yondashuvlar” mavzusidagi an’anaviy ilmiy-amaliy anjuman
materiallari, 2022-yil
5.
. Shukurova, D. S. Q. (2022). Ta’lim klasteri sharoitida inklyuziv ta’limning
innovatsion mexanizmlari. Academic research in educational sciences, 3(3), 529-b
6.
.O‘zbekiston «yetakchi raqamli davlatlar» reytingida «A» guruhidan joy oldi
(xabar.uz)
7.
. Yarashov, M. (2021). Talim tizimida raqamli texnologiyalarning o
ʻ
rni. Ilmiy
nasharlar markazi (buxdu.uz), 5 (5).
