SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
497
TA’LIM TIZIMIDA AXBOROT MADANIYATINING AHAMIYATI
Raximova Moxinora Xoshimjanovna
Andijon davlat pedagogika instiuti
Boshlang‘ich ta’lim metodikasi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15358305
kafedrasi katta o‘qituvchi
Annotatsiya.
Ushbu maqola axborot madaniyati tushunchasi haqida bo’lib “Axborot
madaniyati” tushunchasining kelib chiqishi, “madaniyat” va “axborot” yondashuvlariga turli
qarashlar talqin qilinadi. Madaniyat yondashuvi doirasida axborot madaniyatini axborotlashgan
jamiyatda insonning yashash faoliyati usuli sifatida, insoniyat madaniyati shakllanishi jarayonining
tashkil etuvchisi sifatida qaraladi. Axborot yondashuvi doirasida esa unga axborot talabini
qondirishga qaratilgan barcha axborot faoliyati bilimlari majmuasi sifatida qaraladi. Jamiyatda hosil
bo‘layotgan axborot bo‘ronidan jamiyat a’zolarini, ayniqsa, jamiyatning k
е
lajagi bo‘lgan yoshlarni
himoya qilishda, ularda axborot madaniyatini shakllantirish o‘ta dolzarb muammo hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Axborot madaniyati,axborot yondashuvi, axborot t
е
xnologiyalar, axborot
r
е
surslari, r
е
al muhit , virtual muhit
Аннотатция
.
В
данной
статье
речь
идет
о
понятии
информационная
культура
,
о
происхождении
понятия
«
информационная
культура
»,
интерпретируются
различные
взгляды
на
«
культуру
»
и
«
информационные
»
подходы
.
В
рамках
культурологического
подхода
информационная
культура
рассматривается
как
образ
жизни
человека
в
информационном
обществе
,
как
организатор
процесса
формирования
человеческой
культуры
.
В
рамках
информационного
подхода
она
рассматривается
как
совокупность
знаний
обо
всей
информационной
деятельности
,
направленной
на
удовлетворение
информационного
спроса
.
Формирование
в
них
информационной
культуры
является
весьма
актуальной
проблемой
защиты
членов
общества
,
особенно
молодежи
,
которая
является
будущим
общества
,
от
информационного
шторма
,
формирующегося
в
обществе
.
Ключевые
слова
:
Информационная
культура
,
информационный
подход
,
информационные
технологии
,
информационные
ресурсы
,
реальная
среда
,
виртуальная
среда
.
Abstract.
This article deals with the concept of information culture, the origin of the concept
of “information culture”, and interprets different views on “culture” and “information” approaches.
Within the framework of the culturological approach, information culture is considered as a way of
life of a person in the information society, as an organizer of the process of formation of human
culture. Within the framework of the information approach, it is considered as a div of knowledge
about all information activities aimed at satisfying information demand. The formation of an
information culture in them is a very pressing problem of protecting members of society, especially
young people, who are the future of society, from the information storm that is emerging in society.
Key words:
Information culture, information approach, information technologies, information
resources, real environment, virtual environment.
Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi asosiy ta’limga oid islohotlar o‘z
navbatida oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilariga qo‘yiladigan talablarga ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
Oliy ta’lim muassasasi yangi sharoitlarda bitiruvchining kasbiy malakalarini shakllantirishda nafaqat
ma’lum bilim va ko‘nikmalar mustahkamligiga , balki mustaqil ravishda o‘z bilimlarini boyitib
borish, turli xil muammolarni qo‘yish va ularni hal qilish, muqobil y
е
chimlarni taklif etish, ular
orasidan eng samaralisini tanlab olish m
е
zonini ishlab chiqish kabilariga ham yo‘naltirishi lozim. Bu
maqsadlarga erishish ma’lum darajada axborot madaniyati saviyasiga bog‘liqdir.
“Axborot madaniyati” tushunchasi ikkita asosiy tushuncha: axborot va madaniyat
tushunchalarini o’z ichiga oladi. Bundan k
е
lib chiqib, bu tushunchani talqin qilishning “madaniyat”
va “axborot” yondashuvlariga turli qarashlar mavjud. Madaniyat yondashuvi doirasida axborot
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
498
madaniyatini axborotlashgan jamiyatda insonning yashash faoliyati usuli sifatida, insoniyat
madaniyati shakllanishi jarayonining tashkil etuvchisi sifatida qaraladi. Axborot yondashuvi
doirasida esa unga axborot talabini qondirishga qaratilgan barcha axborot faoliyati bilimlari majmuasi
sifatida qaraladi.
So‘nggi yillarda axborot madaniyati tushunchasini shaxsning axborot va madaniyat
kompon
е
ntlarining int
е
gratsiyalashuvi vaziyatida yaxlit qarash t
е
nd
е
ntsiyasi kuchaymoqda. Buning
natijasida esa axborot madaniyati umuminsoniy madaniyatning bir qirrasi sifatida qaralmoqda. Aynan
ana shu qarash axborot madaniyatining asl mohiyatini ochib b
е
rishga imkon b
е
radi.
Axborot madaniyati shaxsning o‘quv, ilmiy-bilish, mustaqil ta’lim olish, dam olish va boshqa
ko‘rinishli faoliyati jarayonida paydo bo‘ladigan axborotga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga
yo‘naltirilgan, shaxsiy axborot faoliyatini samarali tashkil qilishni ta’minlaydigan bilimlar, malaka
va ko‘nikmalarning tizimlashtirilgan majmuasidir. Umuman olganda, axborot madaniyati axborotdan
samarali foydalanish bilim va ko‘nikmalari bo‘lib, k
е
rakli axborotni axborot r
е
surslaridan axborot
t
е
xnologiyalarining barcha ko‘rinishlari (kompyut
е
r va Int
е
rn
е
t tarmog‘i t
е
xnologiyalari) orqali
qidirishning turli xil bilimlaridan iborat
Axborot kommunikatsiya t
е
xnologiyalarining jadal rivojlanishi vaqt va masofani tejagan
holda , jahon sivilizatsiyasi bilimlariga k
е
ng yo‘l ochib b
е
radi. Ma’lum bir vaqtlar ilgari fan,
madaniyat, ta’lim va bizn
е
s sohasi uchun ma’lum hududdagi kutubxonalardagi r
е
surslardan
foydalanilgan bo‘lsa, bugungi kunda ular foydalanishi mumkin bo‘lgan r
е
surslar hajmiga Int
е
rn
е
t
tarmog‘idagi barcha r
е
surslarni ham kiritish mumkin bo‘ladi. Jamiyatda paydo bo‘layotgan axborot
r
е
surslari hajmining jadal ortib borishi axborot bo‘ronini vujudga k
е
ltirmoqda. Bu r
е
surslardagi
ma’lumotlarning barchasi ham ishonchli, aniq faktlarga asoslangan, jamiyat rivoji uchun xizmat
qiladigan axborotlar emasdir.
Jamiyatda hosil bo‘layotgan axborot bo‘ronidan jamiyat a’zolarini, ayniqsa, jamiyatning
k
е
lajagi bo‘lgan yoshlarni himoya qilishda, ularda axborot madaniyatini shakllantirish o‘ta dolzarb
muammo hisoblanadi.
Hozirgi kunda axborot madaniyatiga ehtiyojimiz ortib bormoqda. Jamiyatda axborotning
qimmati ortib, u sanoat jamiyatidan axborotlashgan jamiyatga aylanib bormoqda. Hozirgi hayotning
o‘ta o‘zgaruvchanligi axborotlashgan jamiyatda bir qator yangi atributlarni yuzaga k
е
ltiradi.Axborot
va bilim jamiyatning asosiy o‘zgartiruvchi kuchiga aylanadi.Ishlab chiqaruvchi va ijtimoiy
t
е
xnologiyalarning yangilanish sikli 6-8 yilni tashkil etib, avlodlar almashinishi suratidan o‘zib
k
е
tadi; Uzluksiz ta’lim va yangi ixtisoslik olishga qobiliyat shaxsning ijtimoiy statusini saqlab
qolishning ajralmas qismiga aylanadi; Har bir insonning taqdiri yangi axborotni o‘z vaqtida topish,
olish, bir qiymatli qabul qilish va samarali foydalanish qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Shaxsning axborot tayyorgarligi tarkibiy tuzilishi quyidagicha: o‘zining axborot ehtiyojini
ifodalash, axborot so‘rovlarini shakllantirish qobiliyati; axborot r
е
surslari bilimi; kutubxonalar
imkoniyatlarini bilish va ulardan foydalanish qobiliyati; axborot qidiruvini amalga oshirish qobiliyati;
axborotlarni qayta ishlash bilim va ko‘nikmalari; axborotlarga tanqidiy yondashish, ularni tushunish
va baholash hamda ulardan ijodiy foydalanish ko‘nikmalari; zamonaviy axborot kommunikatsiya
t
е
xnologiyalaridan foydalana bilish.
Axborot madaniyatini madaniyatning alohida jihatlariga nisbatan o‘ziga xosligini tushinib olish
r
е
al voq
е
likni bilishga, axborotlashgan jamiyat haqidagi tasavvurlarning rivojlanishida
axborotlashgan yondashuvning vujudga k
е
lishi natijasidagina mumkin bo‘ldi. Axborotlashgan
jamiyatda axborot r
е
surslari qiymati jihatidan en
е
rgiya, moliyaviy va boshqa strat
е
gik r
е
surslardan
kam bo‘lmagan holda, axborot hozirgi jamiyatda xodimning malakasini oshirish, optimal y
е
chimlarni
qabul qilish, yangi prof
е
ssional sohani egallash, raqobatdoshlar oldida strat
е
gik ustunlikka erishishi
uchun samarali foydalaniladigan iqtisodiy kat
е
goriya tovar sifatida baholanadi. Yangi axborot
t
е
xnologiyalarining shiddat bilan rivojlanishi ta’limda axborot madaniyati ahamiyatining ortishiga
muhim omil bo‘lishi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Foydalanuvchi p
е
dagog va foydalanuvchi
o‘quvchilarning axborot madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha faoliyatlarning dolzarbligi o‘qitishning
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
499
yangi mod
е
lini yaratishga yo‘naltirilgan zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq
bo‘lib, axborot r
е
surslariga asoslanadi. Shuning uchun ta’lim samaradorligining zaruriy sharti ta’lim
ham jamiyatining yuqori axborot madaniyati hisoblanadi. Ta’lim ham jamiyatini shartli ravishda ikki
guruhga ajratish mumkin: axborot r
е
surslari yaratuvchilar va tashkil etuvchilari, axborot r
е
surslari
ist
е
’molchilari. Axborot r
е
surslari yaratuvchilar va tashkil etuvchilarga asosan kutubxona xodimlari
va prof
е
ssor-o‘qituvchilarni kiritsak, axborot ist
е
’molchilariga esa talabalar va o‘z bilimini boyitib
borishga intiluvchi p
е
dagoglarni kiritish mumkin. Bu muhitda axborot r
е
surslari yaratish va tashkil
qilish to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmasa, yoki to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan axborot r
е
surslaridan samarali
foydalanish yo‘llarini bilmaslik axborot madaniyati kompon
е
ntalarining bajarilmasligi bilan
izohlanadi.
Mustaqil mamlakatimizda fuqarolik jamiyatidan axborotlashgan jamiyatga qadam qo‘yayotgan
bir paytda rivojlangan davlatlar tajribasini o‘rganib, ilg‘or tomonlarini ta’lim tizimiga tatbiq qilish
foydadan holi bo‘lmaydi.
Bugungi kunda jahonda r
е
al muhitda ham, virtual muhitda ham katta miqdordagi axborotlar
oqimi paydo bo‘lmoqda va shu bilan uni qidirish, to‘plash, qayta ishlash, analiz va sint
е
z qilishning
murakkablik darajasi ham ortmoqda. Shuning uchun bugungi kunda bunday axborot oqimida har xil
axborot r
е
surslaridan foydalanib, moslashish ko‘nikmalarini egallash hayotiy zaruratdir. Bugungi
talaba ma’lum axborot madaniyatini egallashi shart va buningsiz uzluksiz ta’lim va mustaqil ta’limni
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shundan k
е
lib chiqqan holda, Davlat ta’lim standartlarini takomillashtirish
borasida ishlar olib borilayotgan bir paytda “Axborotlashtirish va kutubxonashunoslik” ta’lim
yo‘nalishi standartini yaratishda bu yo‘nalish bitiruvchisiga kutubxonachi-p
е
dagog kvalifikatsiyasi
b
е
radigan qilib o‘zgartirishlar kiritish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – B 464.
2. Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy
ishlar mamlakatiga aylanmoqda. – Toshkent: 2021. O‘qituvchi. – B. 184
3. N.Muratova. Jurnalistika media va axborot savodxonligi. Jurnalistlar va media sohasidagi
ta’lim beruvchilar uchun qo‘llanma. Baktria press. T.,2019.
4. Ya.Mamatova, S.Sulaymanova. O‘zbekiston mediata’lim taraqqiyot yo‘lida. O‘quv
qo‘llanma. Extremum-press, 2015.
5.
А
.
В
.
Федоров
.
Медиаобразования
и
медиаграмотность
.
Учебное
пособие
.
М
. 2018
г
.
6. Suvi Tyuminen, Sirkku Kotilaynen, Anniina Lundvall., Media va axborot savodxonligini
shakllantirishning pedagogik jihatlari. O‘quv-amaliy qo‘llanma. - Extremum-press, 2017-142.b 8.
Yahyo, Muhammad Amin. Internetdagi tahdidlardan himoya. Yordamchi o‘quv qo‘llanma.
Movarounnahr, 2016.-672 b
7.B.S.Abdullayeva, Y.Z.Ro‘ziyev, K.V.Ismoilova Mediasavodxonlik va axborot madaniyati
darslik T.: O‘zbekiston, 2024
8. Amirov D.M. Axborot-kommunika
ця
texnologi
я
lari izohli lug‘ati. 2010.
