SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
186
ZAMONAVIY TA’LIM VA XALQARO TADQIQOTLAR: INTELLEKTUAL VA
MA’NAVIY KAMOLOTGA YO‘L
Bektashev Baxromjon Baxtiyarovich-
Andijon davlat pedagogika instituti,
Milliy go’ya, ma’naviyat asoslari va
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353238
huquq ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi.
Annotasiya:
Maqolada zamonaviy ta’lim tizimidagi islohotlar, o‘quvchilarning intellektual va
ma’naviy kamolotiga qaratilgan sa’y-harakatlar, shuningdek, xalqaro ta’lim standartlariga muvofiqlik
va ularning rivojlanishi muhokama qilingan. PISA va TIMSS xalqaro baholash dasturlari orqali ta’lim
sifatini baholash va mamlakatning xalqaro raqobatbardoshligini oshirish maqsadlari ham ko‘rib
chiqilgan.
Tayanch so'zlar:
Zamonaviy ta’lim tizimi, Intellektual kamolot, Ma’naviy kamolot,
Islohotlar, Xalqaro ta’lim standartlari, PISA, TIMSS, Bilim va qobiliyatlar, Ta’lim sifatini baholash,
Raqobatbardoshlik, Iqtisodiy rivojlanish.
Аннотация
:
В
статье
обсуждаются
реформы
в
современной
системе
образования
,
усилия
,
направленные
на
интеллектуальное
и
духовное
развитие
учащихся
,
а
также
соответствие
международным
образовательным
стандартам
и
их
развитие
.
Также
рассмотрены
цели
оценки
качества
образования
и
повышения
международной
конкурентоспособности
страны
посредством
международных
оценочных
программ
PISA
и
TIMSS.
Ключевые
слова
:
Современная
система
образования
,
Интеллектуальное
развитие
,
Духовное
развитие
,
Реформы
,
Международные
образовательные
стандарты
, PISA, TIMSS,
Знания
и
навыки
,
Оценка
качества
образования
,
Конкурентоспособность
,
Экономическое
развитие
.
Abstract:
The article discusses reforms in the modern education system, efforts aimed at the
intellectual and spiritual development of students, as well as compliance with international
educational standards and their development. The goals of assessing the quality of education and
increasing the country's international competitiveness through the PISA and TIMSS international
assessment programs were also considered.
Keywords:
Modern education system, Intellectual maturity, Spiritual maturity, Reforms,
International educational standards, PISA, TIMSS, Knowledge and abilities, Assessment of the
quality of education, Competitiveness, Economic development.
Bugungi kunda yurtimizda olib borilayotgan jamiki islohotlar barkamol avlod tarbiyasi, yuksak
ma’naviyatli shaxsni tarbiyalashga qaratilgan. Bunday sa’y harakatlar davlat siyosati darajasiga
ko‘tarilganligi yoshlarga katta imkoniyatlarni yaratib bermoqda. Shuning uchun ham zamonaviy ilm-
fan, texnika, texnologiya hamda ishlab chiqarish sohalarida erishilgan yutuqlarni ta’lim tizimiga
tatbiq etish orqali malakali kadrlarni tayyorlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri ekanligi
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida qayd etib o‘tilgan.
Jahonda modernizatsiya jarayonlari tobora kengayib borayotganligi sababli ijtimoiy-siyosiy
hayot keskin darajada rivojlanmoqda. Bu esa o‘z navbatida dunyo mehnat bozariga intellektual
rivojlangan, jismonan yetuk, dunyoviy va ilmiy ilmlarni chuqur biladigan, Vataniga sodiq, ijodkor,
o‘z ustida tinimsiz ishlaydigan, o‘z kasbining jonkuyar hamda fidoiy mutaxassislarini tarbiyalashni
taqozo etadi. Kelajakda ta’lim tizimida, ijtimoiy-siyosiy hayotda vujudga keladigan muammolarni
oqilona yecha oladigan shaxslarni voyaga yetkazish ustivor vazifa etib belgilangan. Shunga ko‘ra,
jahon ta’lim tizimida o‘quvchilarga ta’lim berish masalalariga jiddiy e’tibor qaratilib, yangi
innovatsion pedagogik texnologiyalar orqali strategik dasturlar amalga oshirilmoqda. Ta’lim
oluvchilarda tayanch va mutaxassislik fanlariga nisbatan tayanch va fanga doir kompetensiyalarini
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
187
rivojlantirish bo‘yicha ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqib, pedagogik jarayonda qo‘llab kelmoqda.
Ayniqsa, jahon ta’lim sifati va darajasini aniqlab beruvchi “PISA” (O‘quvchilarning ta’limdagi
yutuqlarini baholash xalqaro dasturi), “PIRLS” (Matnni o‘qish va tushunish darajasini aniqlovchi
xalqaro tadqiqot), “TIMSS” (Maktabda matematika va aniq fanlar sifatini tadqiq qiluvchi xalqaro
monitoring) kabi qator xalqaro dasturlar amalga oshirilib, ular dunyoning yetakchi davlatlardagi
ta’lim sifatini yanada oshirishdagi asosiy mezon sifatida keng qo‘llanilmoqda. Ushbu dasturlarning
tahlili shuni ko‘rsatadiki, ularni tashkil etishdan maqsad dunyo bolalarining ta’lim standartlari
bo‘yicha nafaqat bilim, ko‘nikma, malakalari tadqiq etilmoqda, balki o‘quvchilarning ushbu
bilimlarni kundalik hayotda qo‘llay olishi, ular zamirida ijodiy yondashib ma’lum bir muammolarni
hal etishi, mustaqil fikrlab maqbul qaror qabul qilishi, o‘z ustida ishlashi, hamkorlik qila olishi, ilm-
fan yutuqlaridan oqilona foydalana olish kabi tayanch kompetensiyalarga egaliklari o‘rganilmoqda
va tahlil qilinmoqda. O‘zbekiston Respublikasi hukumati iqtisodiy-siyosiy, ta’lim sohasida
dunyoning yetakchi industrial mamlakatlari qatoridan o‘rin olishni maqsad qilib qo‘ygan ekan, eng
avvalo O‘zbekiston kelajagi bo‘lmish yosh avlodni mustahkam bilim egalari va butun dunyoda teng
raqobat qila oladigan etib tarbiyalash yetakchi vazifa yetib belgilangan. Shu maqsadda “PISA”
xalqaro baholash tadqiqotining O‘zbekistonda tashkil etilishi va unga mas’ul vazirlik hamda idoralar
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot Tashkiloti
tomonidan o‘tkaziladigan “PISA” va TIMSS xalqaro tadqiqotlarida ishtirok etishi to‘g‘risida”gi
Qarori bilan belgilab qo‘yilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi
«O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida»gi PF-5712-sonli Farmonida O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilga kelib
“PISA” Xalqaro miqyosda o‘quvchilarni baholash dasturi reytingiga asosan jahonning yetakchi 30 ta
ilg‘or mamlakatlari qatoriga kirishiga erishish belgilab qo‘yilgan. Xalq ta’limi tizimining strategik
maqsadlari belgilab qo‘yilgan va ular quyidagilar: ya’ni umumta’lim tizimida iqtisodiyotning
innovatsion rivojlanishi, ilg‘or xalqaro tajriba va jamiyatning zamonaviy talablariga muvofiq sifatli
ta’lim olish imkoniyatini yaratish; inson kapitalini mehnat bozorida va umuman mamlakatda
o‘quvchining raqobatbardoshlik darajasini belgilovchi asosiy omil sifatida rivojlantirish belgilangan.
Mamlakatimiz ta’lim-tizimi yuksak malakali, axloqiy xususiyatlarga ega pedagogik kadrlarni
tayyorlash, xususan, yoshlarni yuksak ma’naviyatli shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan.Ta’lim
shaxs, ijtimoiy guruhlar va jamiyatga xos bo'lgan maqsad va vazifalarni hal etishda, ma'naviy-ma'rifiy
barkamollikka erishishda muhim o'rin tutadi. Ta’lim insonning o‘z-o‘zini rivojlantirish qobiliyatini
ro‘yobga chiqaradi, uning dunyoqarashi va tafakkurini boyitadi, inson hayotiga ijodiy ruh
bag‘ishlaydi. Ta'lim jamiyat va uning a'zolarining ma'naviy ehtiyojlari bilan bog'liq shart-sharoitlar,
majburiyatlar va imkoniyatlar shaklida namoyon bo'lib, ijtimoiy jarayonlar va munosabatlarning
muvozanatini mustahkamlovchi, saqlaydigan va saqlaydigan omildir.
Ta’lim tizimi jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni, odamlarning turmush tarzini, inson
rivojlanishini o‘z ichiga olgan murakkab tizimdir. Ta’lim insonlar o‘rtasidagi axloqiy, diniy, siyosiy,
iqtisodiy, huquqiy, ma’naviy-mafkuraviy munosabatlarni mafkuraviy ta’minlashni, ularni jamiyatda
innovatsion amaliyotlarni zamonaviy ruhda joriy etish mexanizmlarini o‘zida mujassam etadi. Bu
ta'lim sub'ektlari va madaniy mavjudotlar o'rtasidagi umumiy munosabatlarni tartibga soluvchi
qonunlarga to'liq mos keladi. S.Lebedovning fikricha, “Ta’limning falsafiy tushunchasi jamiyatning
o‘zgarishi va rivojlanishi bilan bog‘liq inson mavjudligi va tafakkurining umumiy qonuniyatlariga
asoslangan bilimlar majmuasidir. Falsafiy nuqtai nazardan, bunday umumlashtirishning mazmuni
moddiy va ma'naviy olamni tashkil etuvchi hamma narsani uning darajasi nuqtai nazaridan tahlil
qilish, shuningdek, bosqichma-bosqich va uzoq davom etadigan pedagogik tahlildir.”.
Qonunlar va qonuniyatlar o'rtasidagi munosabatlarga asoslangan ta'lim tizimining elementlari,
ta'lim jarayoni va ijtimoiy hayot doimo mavjud bo'ladi va bu jihatlar inson mavjudligining
xususiyatlarini belgilaydi va doimo rivojlanishga moyil bo'ladi. Bu xususiyatlarning dinamik va
barqaror rivojlanishini ta’minlash ta’lim tizimidagi jarayonlarni innovatsion asosda tashkil etish
darajasiga bog‘liq. Ta'lim tizimini falsafiy kuzatish innovatsion rivojlanish xususiyatlarining
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
188
qonuniyatlarini ham belgilaydi. Falsafa fanida mavjud bo'lgan inkor qonuni ta'limning innovatsion
rivojlanishidagi mavjud jarayonlarni inkor etib, yangi qadriyatlar yaratish mazmuniga mos keladi.
Mavjud ta'lim shakllarini bir-biriga qarama-qarshi qo'yish va uning rivojlanishida ulardan birini
muhim, ikkinchisini esa ahamiyatsiz deb hisoblash noto'g'ri. Ta'limning tabiiy, texnik, texnologik,
ijtimoiy, gumanitar va huquqiy sohalari o'zaro bog'liqdir. Har bir tarixiy davrda jamiyatning
ma’naviy-intellektual salohiyatiga, siyosiy va huquqiy madaniyatiga mos ravishda ta’limni
boshqarish usullari shakllanadi va qo‘llaniladi. Ta'lim iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy munosabatlar
bilan tartibga solinadi va hukumat siyosati iqtisodiy munosabatlarni yaxshilashga yordam beradi.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
OECD (Organization for Economic Cooperation and Development).
(2020).
PISA
2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do
. Paris: OECD Publishing.
2.
OECD.
(2019).
PISA 2018 Assessment and Analytical Framework: Science, Reading,
Mathematic and Financial Literacy
. Paris: OECD Publishing.
3.
Rashed, M., & Jawad, Z.
(2020).
Artificial Intelligence in Education: Applications,
Trends, and Future Directions
. Springer.
4.
Zhang, X., & Qu, Z.
(2019).
Artificial Intelligence and the Future of Education
. In
AI and Education: Learning Futures (pp. 13-35). Springer.
5.
Mukhammadiev, S.
(2021).
O'zbekiston Ta'lim Tizimi: Muammolar va Ularni Hal
Etish Yo'llari
. Tashkent: O'zbekiston Ta'lim Akademiyasi.
6.
Hasanova, N., & Shodmonov, A.
(2022).
Sun'iy Intelekt Asosida Ta'lim Jarayonini
Yaxshilash: Tezkor Tahlil va Rivojlanish Yo'nalishlari
. Tashkent: O'zbekiston Respublikasi Ta'lim
Vazirligi.
7.
Лебедев
С
.
Проблема
истины
в
естествознании
и
социально
-
гуманитарных
науках
. //
Философия
социальных
и
гуманитарных
наук
:
Учебное
пособие
для
вузов
. -
М
.:
Академический
проект
, 2006. -
С
.11.
8.
Salimov, B.
(2020).
PISA Testlariga Tayyorlashda Innovatsion Yondashuvlar: Sun'iy
Intelekt va Ta'lim
. Journal of Education and Science, 15(3), 45-59.
