Universal International Scientific Journal
90
Mamadaliyeva Azizaxon Sidig‘ali qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Mazkur tezisda g'alla zararkunandalariga, xususan, xasva zarariga qarshi kurashishning
samarali usullari muhokama qilinadi. Tadbirlar qatorida shudgorlash, erta baxorda mineral o'g'itlar bilan
oziqlantirish va yuqori sifatli urug‘lar ekish, xasva zararini kamaytirishda samarali hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
G'alla zararkunandalari, xasva, shudgorlash, mineral o'g'itlar, chidamli navlar.
Аннотация:
В диссертации рассматриваются эффективные методы борьбы с вредителями
зерновых культур, в частности с долгоносиками. Среди мер, эффективных для снижения ущерба
урожаю, считаются вспашка, ранняя весенняя подкормка минеральными удобрениями и посадка
высококачественных семян.
Ключевые слова:
Вредители зерновых культур, Урожай, Вспашка, Минеральные удобрения,
Устойчивые сорта.
Abstract:
This thesis discusses effective methods for combating grain pests, in particular, weevils.
Among the measures, plowing, early spring feeding with mineral fertilizers, and planting high-quality seeds
are effective in reducing weevil damage.
Keywords:
Grain pests, crop, plowing, mineral fertilizers, resistant varieties.
Language:
Uzbek
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
G'ALLA ZARARKUNANDALARI VA ULARGA QARSHI KURASHISH
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 14.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
9
1
Citation:
Mamadaliyeva , A. (2025). GRAIN PESTS AND THEIR CONTROL. Universal
International
Scientific
Journal,
2(5),
90–93.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1864
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Qishloq
xo‘jalik
ekinlarining
hosildorligini pasaytiradiganasosiy tabiy
bo‘lmaganomillardan biri zararli
hasharotlardir. Shuning uchun o‘simliklarni
zararkunandalardan himoya qilish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi.
Bugungi kunga kelib Respublikamiz
g‘allazorlarida 50 turdan ortiq zararkunanda
hasharotlar
g‘allaga
zarar
yetkazishi
kuzatilgan. Katta maydonlarga eng ko‘p
tarqalib, jiddiy zarar yetkazadigan asosiy
zararkunandalardan zararli xasva, shira, trips,
shilimshiq qurt, shved va gessen pashshalari,
vizildoq qo‘ng‘iz, ola saraton(sikada), poya
arrakashi va boshqalar xisoblanib, ayrim
yillarda qulay sharoit paydo bo‘lganida
ommaviy ko‘payib, keng maydonlarga
tarqaladi hamda sezilarli darajada hosilga
zarar yetkazadi.
G‘alla zararkunandalar bilan sezilarli,
ba’zan
kuchli
darajada
zararlanadigan
o‘simliklar qatoriga kiradi.
Bug‘doy bu zararkunandalar bilan
zararlanganda hosildorlik 30-50% kamayishi
mumkin. Respublika sharoitida bu asosiy
zararkunandalarga qarshi samarali kurashish
uchun o‘rtacha sutkalik havo harorati 8-10°S
daraja bo‘lganda maysalarning tuplanish
davridan
boshlab
har
haftada
zararkunandalarning tarqalishini nazorat qilib
borish talab etiladi.
G‘alla
zararkunandalari
qishloq
xo'jaligida eng jiddiy tahdidlardan biri bo'lib,
ular butun dunyo bo'ylab g'alla ekinlarini
sezilarli
darajada
zarar
qilmoqda.
Zararkunandalar nafaqat hosilni kamaytiradi,
balki
qishloq
xo'jaligi
mahsulotlarining
sifatiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. G‘alla
zararkunandalari
bilan
kurashish
samaradorligi esa o'zgaruvchan omillarga,
jumladan, iqlim o'zgarishlari, ekin navlari,
zararkunandalarning biologik xususiyatlariga
va agrotexnik tadbirlarga bog'liqdir.
Zararli xasva bug‘doyning tuplanish, nay
tortish, boshoq tortish va pishish fazalarida
poya va boshog‘ini zararlaydi. Zararkunanda
ko‘proq tog‘li va tog‘oldi mintaqalarida
uchraydi.
Kurash choralari. Zararli xasvaga karshi
agrotexnik-
seleksiya,
biologik
xamda
kimyoviy kurash tizimi tavsiya etiladi.
1. Xasvaga karshi kurashda agrotexnik
tadbirlar aloxida o‘rin tutadi. Bunga eng
avvalo xosil yigilganidan keyin birinchi galda
xasva bilan zararlangan dalalarni shudgorlash
kiradi. Zudlik bilan o‘tkazilgan bu tadbir
natijasida xasva uchun qo‘shimcha yem
bo‘lishi mumkin bo‘lgan to‘kilgan don va
qushimcha oziklanayotgan xasvalar yerga
ko‘milib nobud bo‘ladi. Erta baxorda kuzda
ekilgan g‘alla ekinlarini mineral o‘g‘itlar bilan
oziqlantirish va suspenziya qo‘llash: baxorgi
donln ekilarni ekishdan oldin yukori saviyada
agrotexnik tadbirlarni o‘tkazish - yerga ishlov
berish, o‘g‘itlash, yukori sifatli urug‘ni erga
muddatlarla ekish
xam xasva zararini
birmuncha kamaytiradi.
Universal International Scientific Journal
9
2
2. Chidamli navlar tanlash. Erta pishar
navlar ekilganda xasva ularga to‘liq rivojlanib
ulgurmaydi. Xozirgi davrda xasva zarariga
bardosh beradigan xamda zararkunanda
rivojlanishi
uchun
yokimsiz
navlar
yaratilganki, bularni ekish qo‘shnmcha
mablag‘ sarfisiz ekinlarni ximoya kilishni
taminlaydi Shunday navlar xam mavjudki, ular
xasva so‘lagiga ferment ta’siriga uchramaydi
va iztirob chekmanli.
3. Kechiktirmay yig‘im-terim o‘tkazish
Bu tadbir shundan iboratki, agarda g‘alla
yig‘amini boshoqlar sutmum davrida ayrim
qilib, yani oldin o‘rib, keyin yanchilsa.
zararkunanda to‘liq oziqlaniga ulgurmaydi va
fiziologik zaif bo‘lib qshplab kiriladi. Bundan
tashqari. ko‘pgina xasva lichinkalari mexanik
ravishda ezilib o‘ladi.
4. Biologik usul. Xasvaga qarshi
kurashda
tuxumxo‘r
telenomuslarning
ahamiyati kattadir. Shuning uchun bularning
rivojlanishi uchun kuzda dala atrofila to‘p-to‘p
poxol koldirib, sharoit yaratilishi kerak. Don
ekiladigan xo‘jaliklarla biolaboratoriyalar
tashkil etib, ularda boshqa kushandalar
qatorida telenomusni ham maxsus usul
bo‘yicha
ko‘paytirib
dalaga
chiqarish
mumkin.
G'alla zararkunandalari, xususan, xasva
bilan kurashishda bir qator samarali choralar
mavjud. Shudgorlash, erta baxorda mineral
o'g'itlar bilan oziqlantirish va yuqori sifatli
urug'lar ekish, xasva zararini kamaytirishda
muhim rol o'ynaydi. Shuningdek, chidamli
navlar tanlash va kechiktirmay yig‘im-terim
o‘tkazish
bu
zararkunanda
zararini
kamaytirishga
yordam
beradi.
Biologik
usullar, masalan, tuxumxo‘r telenomuslar
yordamida
kurashish,
ekologik
jihatdan
samarali va barqaror echimlar taqdim etadi. Bu
tadbirlar yordamida g'alla hosilini himoya
qilish va iqtisodiy zararlarni kamaytirish
mumkin.
XULOSA
Qishloq xo‘jalik ekinlarining, xususan,
g‘alla ekinlarining hosildorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadigan asosiy omillardan biri bu
zararkunanda hasharotlardir. Respublikamizda
g‘alla ekinlariga zarar yetkazuvchi 50 dan
ortiq hasharot turlari aniqlangan bo‘lib, ular
orasida zararli xasva, shira, trips, shilimshiq
qurt, shved va gessen pashshalari, vizildoq
qo‘ng‘iz, ola saraton (sikada), poya arrakashi
kabi turlar eng xavflilari hisoblanadi. Ular
ayrim yillari qulay iqlimiy sharoitda ommaviy
ko‘payib, katta maydonlarga tarqaladi va
hosildorlikka jiddiy zarar yetkazadi. Ayniqsa,
zararli xasva bug‘doyning barcha vegetatsiya
bosqichlarida o‘simlikka zarar yetkazib,
hosilni 30–50% gacha kamaytirishi mumkin.
Zararkunandalarga
qarshi
kurashda
agrotexnik, seleksion, biologik va kimyoviy
choralarning uyg‘un holda qo‘llanilishi
samaradorlikni oshiradi. Jumladan, dalalarni
o‘z vaqtida chuqur shudgorlash, sifatli
urug‘likdan foydalanish, mineral o‘g‘itlar
bilan oziqlantirish, bardoshli navlarni tanlash,
kechiktirmay
yig‘im-terim
ishlari
va
tuxumxo‘r telenomuslardan foydalanish orqali
zararli xasva va boshqa zararkunandalarning
tarqalishi va rivojlanishiga samarali qarshi
kurashish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, g‘alla ekinlarini
zararkunandalardan himoya qilish – nafaqat
hosildorlikni barqaror saqlash, balki ekologik
xavfsizlik
va
iqtisodiy
barqarorlikni
ta’minlashning ham muhim omilidir. Mazkur
masalaga
tizimli
va
ilmiy
asoslangan
yondashuv orqali qishloq xo‘jaligida yuqori
natijalarga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Kimsanboyev X.X., Sulaymonov B.A., Rashidov M.I., Boltaev B.S. “G‘o‘za
Universal International Scientific Journal
9
3
zararkunandalariga qarshi biolaboratoriyalarda hasharotlarni ko‘paytirish va qo‘llash asoslari” -
Toshkent. “Talqin”, 2007 y.
2.
Hamroyev A., Xasanov B., Azimov J., Ochilov R. “Boshoqli don, sholi, makkajo‘xori
ekinlari zararkunanda kasalliklariga va begona o‘tlarga qarshi uyg‘unlashtirilgan kurash tizimiga
oid yon daftarcha” – Toshkent, 1998. 81-b.
3.
Xo‘jaev Sh.T. “Insektisid, akarisid, biologik faol moddalar va fungisidlarni sinash
bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar” - Toshkent 2003.-103 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligida ishlatish uchun ruxsat etilgan
pestisidlar va agroximikatlar ro‘yxati. – Toshkent, 2013. 336 b.
5.
Mirakbarova, M., Xojamshukurov, N., Otajonov, A., Abdullayev, X., & Abdutolibov, M.
(2024). TENEBRIO MOLITOR LICHINKASIDAN OLINGAN YOG’NING MIKROBIOLOGIK
TAHLILI. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(2), 60-66.
6.
Salomova, S. S., Abdixoliqova, F. N., Abdutolibov, M. Z., K. D., & Xo'jamshukurov, N. A.
(2023). DUNYODAGI ORGANIK BODRING. Iqlimning davom etayotgan oʻzgarishi sharoitida oziq-
ovqat xavfsizligiga erishish uchun agrobiologik xilma-xillikni oʻrganish, saqlash va barqaror foydalanish
muammolari, 801-803.
7.
Salomova, S., Abdutolibov, M., Kuchkarova, D., Feruzakhon, A., Razikova, M., Ismoilova,
N., & Khujamshukurov, N. (2023). TENEBRIO MOLITOR BIOMASSASINING BAKTERIAL
MIKROFLORASI. Namangan davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi, (7), 189-202.
