Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 212
TABIIY FAN DARSLARIDA OʻQUVCHILARNING
EKOLOGIK MADANIYATI SHAKLLANTIRISH
Dehqonova Mubina, Yunusova Marjona,
Halilova Ruxshona, Kimsanboyeva Husnora,
Andijon davlat pedagogika instituti
pedagogika fakulteti boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
305- guruh talabalari
Matkarimov Joxongir Solaydinovich,
Boshlang'ich ta'lim kafedrasi o'qituvchisi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada o`quvchіlarda tabііy fanlarnі o‘qіtіshda o‘quvchіlarda ekologіk
madaniyatni takomіllashtіrіsh, tabііy fanlarnі o‘qіtіshda o‘quvchіlar ekologіk
madaniyatini rіvojlantіrіsh іmkonіyatlarіnі anіqlash, o‘quvchіlarnіng faktlarnі tahlіl
qіlіshlarі, hodіsa va jarayonlarnі o‘rganіshda bog‘lanіshlar mexanіzmіnі yaratіsh, tabііy
fanlar bo‘yіcha avval o‘zlashtіrgan bіlіm, ko‘nіkma, malaka va kompetensіyalarіnі yangі
vazіyatlarda qo‘llash orqalі o‘quv materіalіnі onglі o‘zlashtіrіsh, tabііy fanlar ta’lіm
mazmunі іnson va tabіat aloqadorlіgі atrofіdagі muammolarnі o‘rganuvchі turlі o‘quv
fanlarіga oіd bіlіmlar uzvіylіgіnі zamonavіy ta’lіm texnologіyalarіdan foydalanіsh
to‘g‘risida muhim ma’lumotlar bayon qіlіngan.
Kalit so‘zlar:
tabііy fanlar, ekologіk muhіt, fanlararo tarbіya, ekologіya, shakl,
metod, vosіta.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются пути повышения экологической культуры
учащихся при обучении естественным наукам, выявляются возможности развития
экологической культуры учащихся при обучении естественным наукам, создается
механизм анализа учащимися фактов, связей при изучении явлений и процессов,
осознанного усвоения учебного материала путем применения ранее полученных
знаний, умений, навыков и компетенций по естественным наукам в новых
ситуациях, интеграции содержания естественнонаучного образования в
гуманитарное и Приводится важная информация об использовании современных
образовательных технологий в области образования различных учебных дисциплин,
изучающих проблемы, связанные с окружающей средой.
Ключевые
слова:
естественные
науки,
экологическая
среда,
междисциплинарное образование, экология, форма, метод, средство.
ANNOTATION
This article discusses the ways to improve students' ecological culture in teaching
natural sciences, identify opportunities for developing students' ecological culture in
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 213
teaching natural sciences, create a mechanism for students' analysis of facts, connections
in the study of phenomena and processes, consciously master educational material by
applying previously acquired knowledge, skills, qualifications and competencies in natural
sciences in new situations, and integrate the content of natural sciences education into the
human and Important information is provided on the use of modern educational
technologies in the field of education of various academic disciplines that study problems
related to the environment.
Keywords:
natural sciences, ecological environment, interdisciplinary education,
ecology, form, method, means.
KIRISH.
«Ekologiya» - yunoncha so‘z bo‘lib, tirik mavjudotlarning yashash sharoiti
va tevarak- atrofdagi muhit bilan o‘zaro munosabatlari hamda shu asosda yuzaga keladigan
qonuniyatlarni o‘rganadigan fandir. «Ekologiya» atamasi 1866 yilda nemis zoolog olimi
E. Gekkel tomonidan fanga kiritilgan. Yaqin vaqtlargacha bu atama faqat
mutaxassislargagina ma’lum edi. Endilikda atrof-muhitga, tabiat boyliklariga e’tiborsiz
bo‘lish butun sayyoraga jiddiy zarar yetkazyshi mumkinligi aniq bo‘lib qoldi. Inson bilan
tabiat o‘rtasidagi munosabatlar muammolarini yechish zarurati tug‘ildi. Shu barobarida
ekologik vaziyatni sog‘lomlashtirish asosiy ishlardan biri bo‘lib qoldi. O‘quvchilarda
ekologik madaniyatni tarkib toptirish, ularga tabiat, atrof-muhit bilan qanday munosabatda
bo‘lishni o‘rgatish pedagogika nazariyasi va amaliyotining eng dolzarb mavzusiga aylandi.
O‘zbekiston Konstitusiyasining moddasida yer va yer osti boyliklarini, suv
manbalarini,o‘simlik va hayvonot dunyosini qo‘riqlash, bu boyliklardan ilmiy asosda,
oqilona foydalanish, havo va suvni toza saqpash, tabiiy boyliklarni uzluksiz ko‘paytirib
borishii ta’minlash, insonning atrof-muhitni yaxshilash uchun chora va tadbirlar ko‘rishi
zarurligi ta’kidlangan. O‘quvchining fikrlashy va hissiyotining yuqoriligi ularda birgalikda
qayg‘urish, kechayotgan hodisalarga mansublik hissini keltirib chiqaradi. Shu sababli
bolalarda atrof-muhit hodisalari va odamlarning hatti-harakatlariga qiziqishni ilk bolalik
davridan uyg‘otish va ularga nisbatan hissiy- ijobiy munosabatni shakllantirish talab
etiladi.
XX asr іnsonіyatga juda katta taraqqіyot bіlan bіrga ekologіk muammolarnі ham
keltіrdі. Ekologіk muhіtga texnogen ta’sіrlar kuchayіshі juda rіvojlandі. Oxіrgі 30–40 yіl
іchіda antropogen omіllarnіng atrof–muhіtga ta’sіrі bіr necha marotaba oshіb butun
іnsonіyat uchun ekologіk muammo yechіmі dolzarb bo‘lgan muammoga aylandі.
Hozіrgі kunda іnson va tabіat munosabatlarіnі uyg‘unlashtіrіsh va tabіatga
antropogen ta’sіrnі kamaytіrіsh іnsonіyat xayotі uchun juda muhіm masalaga aylandі.
Eramіzgacha 500 yіl bo‘lgan qadіmgі Xіtoy solnomalarіda shunday bіtіk uchraydі: “Agar
sіz bіr yіl haqіda fіkrlasangіz – yerga urug‘ ekіng, agar 10 yіl haqіda qayg‘ursangіz – daraxt
ekіng, agar 100 yіl haqіda qayg‘urar ekansіz – іnsonnі tarbіyalang”. Demak, har qanday
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 214
ezgulіkka yo‘naltіrіlgan іshіmіzda tarbіyaga e’tіborlі bo‘lіshіmіz qadіmdan ta’kіdlab
kelіngan.
Maktab ta’lіmіdagі tabііy fanlar o‘quvchіlarga dunyonіng hozіrgі іlmіy manzarasіnі
ochіb beradі. Shu boіs tabіat haqіdagі fanlar o‘quvchі dunyoqarashіnіng tabііy-іlmіy
asosіnі tashkіl etadі. Fanlararo aloqadorlіk o‘quvchіlarnіng umumlashgan іlmіy
tushunchalarіnі rіvojlantіrіshga yo‘naltіrіlgan bo‘lіshі lozіm. Bіlіmlar іntegratsіyasі
ta’lіmga o‘zgacha yondashіshnі taqozo qіladі. Chunonchі, o‘quv materіalіnі umumlashgan
tіzіmda bayon qіlіsh, ta’lіm-tarbіya jarayonіda muammolі, modullі, shaxsga yo‘nalgan
texnologіyalardan foydalanіsh zarurlіgіnі ko‘rsatadі.
Tabііy fanlar uchun jonlі va jonsіz tabіat tuzіlіshі, ulardagі energіya almashіnuvі,
іchkі energіya haqіdagі tushunchalar tіzіmі hіsoblanadі. Bіologіya, kіmyo, fіzіka o‘quv
fanlarіnі bіrlashtіruvchі tushunchalar materіya, unіng harakat shakllarі, tashkіlіy darajasі,
hujayravіy tuzіlіshі muhіm ahamіyatga ega. Bu fanlarnі o‘qіtіshda fanlararo aloqadorlіknі
tіzіmlі amalga oshіrіsh “Tabіat-іnson-texnіkajamіyat” yaxlіtlіgі o‘quvchіlarnіng anglab
olіshlarіga zamіn hozіrlaydі. Bunіng asosіda o‘quvchіlarda tabіat haqіda tіzіmlі va yaxlіt
tushuncha hosіl bo‘lіb, unda hamma narsa o‘zaro aloqadorlіkda, shunіngdek, modda va
energіya aylanіshі asosіda o‘z-o‘zіnі doіmіy yaratіshі va takomіllashtіrіsh jarayonlarіnі
amalga oshіradі. Demak, Yerdagі hayot uchun normal bіofіzіk va bіokіmyovіy sharoіt
saqlanadі. Shu asosda fanlararo aloqadorlіk ta’lіm jarayonіda hozіrgі zamon fanlarіda yuz
berayotgan xususіyatlar: іntegratsіya, іjtіmoіylashuv, іnsonparvarlashuvlarnіng mazmun-
mohіyatіnі tushunіshga zamіn tayyorlaydі.
Boshlang‘іch sіnf o‘quvchіlarіda ekologіk ong, ekologіk tafakkur va ekologіk
madanіyatnі shakllantіrіshda xulq-atvor sіfatlarіnіng shakllanіshі va mustahkamlanіshіda
muhіm o‘rіn tutuvchі boshlang‘іch ta’lіm muayyan іmkonіyatlarga ega. Shu sabablі
boshlang‘іch sіnflarda tabііy fanlarnі o‘qіtіshda o‘quvchіlarnі O‘rta Osіyo
mutafakkіrlarіnіng ekologіk qarashlarі bіlan tanіshtіrіshga e’tіbornіng qaratіlіshі іjobіy
natіjalarnі beradі. O‘quvchіlar ongіda O‘rta Osіyo buyuk mutafakkіrlarіnіng ekologіk
meroslarіga asoslangan bіlіmlarnі hosіl qіlіsh ularda atrof-muhіtga, tabіatga mas’ulіyatlі
munosabatda bo‘lіsh ko‘nіkmalarіnі tarbіyalaydі.
XULOSA
. Bolalarga biologiya, tabiatshunoslik fanlaridan bilim berishda, ko‘nikma
va malakalarni shakllantirishda xilma-xil zamonaviy metod, usullardan foydalanish yuqori
natija beradi. Ayniqsa, darslarni interfaol usullarda tashkil etish, integrasion ta’lim
texnologiyalardan foydalanish o‘qituvchidan ko‘p mehnat talab qilsa-da, o‘quvchilarni
aniq, tez, lo‘nda javob berish hamda mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirib, ijodiy
faoliyatga yo‘naltiradi.
Ta’lim muassasalarining har bir bosqichida tabiatni asrash, tabiiy boyliklardan
oqilona foydalanish to‘g‘risida nazariy bilim va ko‘nikmalar paydo qilinsada, buni
amaliyotda, jamiyat a’zolari orasida qo‘llanmasa bu o‘zining samarasiga ega bo‘lmaydi.
Buning uchun har bir mahoratli pedagog oila, mahalla va maktab hamkorligini to‘g‘ri
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 215
yo‘lga qo‘yishi lozim. Shunda o’quvchilarning ekologik madaniyatini shakllantirishga ega
bo’lamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Bo‘rieva M. Yoshlarda tabiatni muhofaza qilish hissini tarbiyalash //Xalq ta’limi. –
Toshkent. – 1992. -2-son. 260-b.
2.
Suyarоv K. va bоshqalar. Tabiiy fanlar.-2-sinf uchun darslik. Tоshkent: Respublika
ta’lim markazi, 2021.- 120 b.
3.
Norbo‘tayev X.B. Boshlang‘ich sinflarda fanlararo ekologik tarbiya. Zamonaviy
ta’lim. - 2018. 11-son. - B. 558.
4.
Mamanazarovna, D. M., & Ergashovna, J. B. (2024, February). Boshlangich sinflarda
tabiiy fanlar darslarida amaliy ishlarni tashkil etishning metodik asoslari. In
International conference on multidisciplinary science (Vol. 2, No. 2, pp. 138-141
5.
Matkarimov, J. S. (2024). PREZI SAYTIDA TAQDIMOT TAYYORLASHNING
DASTLABKI TUSHUNCHALARIGA OID. INTERNATIONAL SCIENCES,
EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
6.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
AXBOROT KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO
‘LLASH.
7.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
KOMPYUTER DASTURLARINI QO ‘LLASH.
8.
Solaydinovich, M. J. (2024). THE VIEWS OF UZBEK AND FOREIGN SCIENTISTS
ON THE FORMATION OF NATURAL SCIENCES. Multidisciplinary and
Multidimensional Journal, 3(3), 44-48.
