Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 29
INSON MIYASI VA UNING FUNKSIYALARI
Olamgirova Gulshan Saidali qizi
Murodullayeva Marjona Rustam qizi
Mamarajabova Nigora Abdusaid qizi
Muxammadiyeva Sarvara Bobomurot qizi
Navoiy Innovatsiyalar Universiteti
Biologiya ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson miyasining tuzilishi, asosiy qismlari va ularning
funksiyalari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Miya bosh miya va orqa miya tarkibida
bo‘lib, markaziy asab tizimining eng muhim a’zosi hisoblanadi. Bosh miya katta miya
yarim sharlaridan, oraliq miya, miya ustuni va boshcha qismlaridan tashkil topgan. Har bir
bo‘limning o‘ziga xos vazifalari mavjud: xotira, fikrlash, harakatni boshqarish,
hissiyotlarni anglash va a’zolar faoliyatini muvofiqlashtirish. Maqolada, shuningdek,
miyaning reflektor faoliyati, asab impulslarining uzatilishi va ongning shakllanishi kabi
jarayonlar ham ko‘rib chiqiladi. Bu mavzu orqali o‘quvchilar inson ongining biologik
asoslarini chuqurroq tushunishga imkon topadilar.
Kalit so‘zlar:
Inson miyasi, markaziy asab tizimi, bosh miya, orqa miya, katta miya
yarim sharlar, miya qismlari, asab impulslari, refleks, xotira, fikrlash, ong, sensor
funksiyalar, harakatni boshqarish, miya faoliyati, neyronlar
Kirish
Inson organizmidagi eng murakkab va muhim a’zolardan biri bu — miyadir.
Miya markaziy asab tizimining asosiy qismi bo‘lib, u tananing barcha hayotiy
funksiyalarini boshqaradi. Harakat, nutq, fikrlash, xotira, hissiyotlar va ong kabi inson
faoliyatining asosi aynan miya orqali nazorat qilinadi. Miya nafaqat jismoniy harakatlar,
balki ruhiy va intellektual jarayonlar uchun ham mas’uldir. Uning tuzilishini va
funksiyalarini chuqur o‘rganish inson ongining biologik asoslarini anglashda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu maqolada inson miyasining asosiy qismlari, ularning vazifalari
hamda miya faoliyatining umumiy mexanizmlari haqida so‘z yuritiladi.
Asosiy qism
Inson miyasi bosh miya va orqa miyadan tashkil topgan bo‘lib, markaziy asab
tizimining markaziy qismidir. Bosh miya katta miya, oraliq miya, o‘rta miya, kichik miya
va orqa miyani o‘z ichiga oladi. Katta miya ikki yarim shardan iborat bo‘lib, har bir yarim
shar peshona, tepa, chakka va ensa sohalariga bo‘linadi. Peshona sohasi harakatni
boshqaradi va fikrlash, qaror qabul qilish funksiyalarini bajaradi. Tepa sohasi sezuvchanlik
bilan bog‘liq bo‘lib, tana yuzasidan kelgan ma’lumotlarni qabul qiladi. Chakka sohasi
eshitish, nutq va xotira uchun mas’ul. Ensa sohasi esa ko‘rish markazlarini o‘z ichiga oladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 30
Kichik miya harakatlar muvozanati va mushaklar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Oraliq
miya gormonlar ishlab chiqarish, tana harorati va uyquni boshqaradi. O‘rta miya tovush va
yorug‘likka reflektor javoblar beradi. Orqa miya bosh miya va tana o‘rtasidagi impulslarni
uzatadi hamda oddiy reflekslarni boshqaradi. Miya faoliyatining asosiy xususiyatlariga
xotira, tafakkur, ong, sezgi, nutq va harakatlarni boshqarish kiradi. Bu funksiyalar
millionlab neyronlar orqali amalga oshadi va inson ongining shakllanishida asosiy rol
o‘ynaydi.
Xulosa
Inson miyasi organizmdagi eng muhim va murakkab a’zodir. U barcha hayotiy
jarayonlarni, jumladan, harakat, sezgi, xotira, fikrlash, ong va nutqni boshqaradi. Miya
bosh miya va orqa miyadan iborat bo‘lib, har bir qismi aniq funksiyalarni bajaradi. Katta
miya ongli faoliyatlar markazi hisoblanadi, kichik miya esa harakat muvozanatini
ta’minlaydi. Oraliq va o‘rta miya vegetativ jarayonlarga javobgar, orqa miya esa reflekslar
markazidir. Miya faoliyati millionlab neyronlar va ularning o‘zaro aloqasi orqali amalga
oshadi. Inson sog‘lig‘ini saqlashda miya salomatligi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, uni
asrash hayot sifatini belgilovchi omillardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov b q, toirov a i, odam anatomiyasi, toshkent, o‘zbekiston nashriyoti, 2011
2.
islomov m, yoqubov a, odam va uning salomatligi, toshkent, o‘qituvchi nashriyoti,
2020
3.
tortora g j, derrickson b h, principles of anatomy and physiology, wiley, 2017
4.
ganong w f, review of medical physiology, mcgraw-hill education, 2016
5.
o‘zbekiston respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi o‘quv qo‘llanmalari
