Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 27
YURAKNING TUZILISHI VA ISHLASH MEXANIZMI
Olamgirova Gulshan Saidali qizi
Murodullayeva Marjona Rustam qizi
Mamarajabova Nigora Abdusaid qizi
Muxammadiyeva Sarvara Bobomurot qizi
Navoiy Innovatsiyalar Universiteti Biologiya ta’lim yo‘nalishi
2-kurs talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson yuragining anatomik tuzilishi va uning
fiziologik faoliyati yoritilgan. Yurakning asosiy qismlari — bo‘lmachalar, qorinchalar,
klapanlar va qon tomirlari haqida tushuncha beriladi. Shuningdek, yurak urishining
mexanizmi, qon aylanish jarayoni, yurak mushaklarining o‘ziga xos xususiyatlari va yurak
ishining nerv-gumoral boshqaruvi ham tahlil qilinadi. Maqolada yurak salomatligini
saqlash uchun zarur bo‘lgan omillar ham ko‘rib chiqiladi. Bu mavzu orqali o‘quvchilar
yurakning murakkab tuzilishiga chuqurroq nazar solish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Kalit so‘zlar:
Yurak tuzilishi, bo‘lmacha, qorincha, qon aylanish tizimi, yurak
klapanlari, yurak urishi, miokard, o‘pka aylanishi, katta qon aylanish doirasi, yurak
mushaklari, yurak ritmi, fiziologik boshqaruv, aorta, yurak salomatligi, arteriya va vena.
Kirish
Inson organizmi murakkab tuzilishga ega bo‘lib, uning har bir a’zosi muhim hayotiy
vazifalarni bajaradi. Shulardan eng muhimlaridan biri bu — yurakdir. Yurak tana bo‘ylab
qon haydash orqali hujayralarni kislorod va oziqa moddalari bilan ta’minlaydi hamda
moddalar almashinuvi mahsulotlarini chiqarilishiga yordam beradi. Yurakning to‘xtovsiz,
ritmik ishlashi hayot davomiyligining asosi hisoblanadi. Ushbu maqolada yurakning
tuzilishi, qismlari, qon aylanish jarayoni va uning qanday ishlashi haqida batafsil ma’lumot
beriladi. Shuningdek, yurak faoliyatiga ta’sir qiluvchi omillar va uni sog‘lom saqlash
yo‘llari ham ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism:
Yurakning anatomik tuzilishi
Yurak ko‘krak qafasida, chap o‘mrov ostida joylashgan, to‘rt bo‘lmali mushak
a’zodir. U ikki bo‘lmacha (chap va o‘ng) va ikki qorincha (chap va o‘ng)dan iborat. Yurak
bo‘lmachalari yuqorida joylashgan bo‘lib, ular qon qabul qiladi. Qorinchalar esa quyida
bo‘lib, qonni tanaga haydaydi. Yurak klapanlari (mitral va uchqavatli, shuningdek yarim
oycha klapanlar) qonning orqaga oqib ketmasligini ta’minlaydi.
Yurakning ishlash mexanizmi
Yurak mushaklari – miokard – maxsus avtomatiklik xususiyatiga ega. U o‘zo‘zidan
impuls hosil qilib, qisqarishga kirishadi. Bu impulslar yurakning o‘ng bo‘lmachasida
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 28
joylashgan sinus tugunida yuzaga keladi va yurak bo‘ylab tarqaladi. Yurakning qisqarishi
sistol, bo‘shashishi esa diastol deb ataladi. Yurak har bir urishda taxminan 70 ml qon
haydaydi.
Qon aylanish doiralari. Yurak orqali ikki doirada qon aylanadi:
Katta qon aylanish doirasi: Chap qorinchadan aorta orqali boshlanadi va butun tana
bo‘ylab kislorodli qon yetkazadi. Keyin vena orqali o‘ng bo‘lmachaga qaytadi.Kichik
(o‘pka) qon aylanish doirasi: O‘ng qorinchadan o‘pkaga kislorod olish uchun qon
yuboriladi va chap bo‘lmachaga kislorodga boy qon qaytadi.
Yurak faoliyatining boshqarilishi. Yurak ishini asosan ikki tizim boshqaradi:
Asab tizimi: Simpatik nervlar yurak urishini tezlashtiradi, parasimpatik (ayniqsa,
vaguys) esa sekinlashtiradi.
Gormonal tizim: Adrenalin, norepinefrin kabi gormonlar yurak qisqarishini
kuchaytiradi va tezlashtiradi.
Yurak salomatligi va unga ta’sir etuvchi omillar. Yurak sog‘lig‘i uchun quyidagilar
muhim:
Sog‘lom ovqatlanish (kam yog‘, kam shakarli taomlar)
Jismoniy faollik (yengil mashqlar, yurish)
Chekish va spirtli ichimliklardan voz kechish
Stressni boshqarish
Davriy tibbiy ko‘rikdan o‘tish
Xulosa
:
Yurak inson organizmidagi eng muhim hayotiy a’zolardan biri bo‘lib, uning to‘g‘ri
va ritmik ishlashi butun tana faoliyatini ta’minlaydi. Yurakning tuzilishi va qon aylanish
tizimidagi o‘rni orqali organizmga kislorod va oziqa moddalar yetkaziladi, zararli
moddalar esa chiqariladi. Yurak faoliyati asab va gormonal tizimlar tomonidan
boshqariladi va turmush tarziga bevosita bog‘liq. Shuning uchun yurak sog‘lig‘ini saqlash
har bir insonning asosiy vazifalaridan biridir. Sog‘lom ovqatlanish, muntazam harakat,
stressni boshqarish va zararli odatlardan voz kechish yurak salomatligini saqlashda muhim
omillardandir. Yurakni asrash — hayotni asrashdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Karimov B.Q., Toirov A.I. “Odam anatomiyasi”, Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti,
2019.
2.Islomov M., Yoqubov A. “Odam va uning salomatligi”, Toshkent: “O‘qituvchi”
nashriyoti, 2020.
3.Tortora G.J., Derrickson B.H. “Principles of Anatomy and Physiology”, Wiley, 2017.
4.Ganong W.F. “Review of Medical Physiology”, McGraw-Hill Education, 2016.
5.O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi tavsiyalari va o‘quv materiallari.
