Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 276
MATEMATIKA DARSLARIDA O'QUV MATIVATSIYASINI
OSHIRISHNI TURLI USULLARINI TAHLIL QILISH.
INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE TECHNOLOGY
AND SCIENCE” INSTITUTI SAMARQAND FILIALI
Abdullayev Olimjon Baxrillo o'g'li
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola matematika darslarida o'quvchilar motivatsiyasini oshirishning
samarali usullarini tahlil qilishga bag'ishlangan. Matematika faniga bo'lgan qiziqishning
pasayishi global muammo bo'lib, uning sabablari va oqibatlarini chuqur o'rganish dolzarb
vazifadir. Maqolada o'quv motivatsiyasini shakllantirishning psixologik asoslari ko'rib
chiqiladi va nazariy yondashuvlar, jumladan, kognitiv, bihevioristik va gumanistik
nazariyalar tahlil qilinadi. Maqola natijalariga ko'ra, o'quv motivatsiyasini oshirish
faqatgina akademik ko'rsatkichlarni yaxshilash bilan cheklanib qolmay, balki
o'quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga va ularda matematikaga
nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishga ham xizmat qilishi ko'rsatilgan.
Kalit so'zlar:
O'quv motivatsiyasi, matematika, pedagogik texnologiyalar, interfaol
usullar, ijodiy fikrlash, shaxsiylashtirilgan o'qitish, qiziqish, ta'lim samaradorligi.
АННОТАЦИЯ
Данная статья посвящена анализу эффективных методов повышения мотивации
учащихся на уроках математики. Снижение интереса к математике является
глобальной проблемой, и углубленное изучение ее причин и последствий является
актуальной задачей. В статье рассматриваются психологические основы
формирования мотивации обучения и анализируются теоретические подходы, в том
числе когнитивные, поведенческие и гуманистические теории. Согласно
результатам статьи, повышение мотивации обучения не ограничивается
повышением успеваемости, но и служит развитию навыков логического мышления
учащихся и формированию положительного отношения к математике.
Ключевые слова:
Мотивация обучения, математика, педагогические
технологии, интерактивные методы, творческое мышление, персонализированное
обучение, интерес, образовательная эффективность.
ANNOTATION
This article is devoted to the analysis of effective methods of increasing students'
motivation in mathematics lessons. The decline in interest in mathematics is a global
problem, and an in-depth study of its causes and consequences is an urgent task. The article
considers the psychological foundations of the formation of learning motivation and
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 277
analyzes theoretical approaches, including cognitive, behavioral and humanistic theories.
According to the results of the article, increasing learning motivation is not limited to
improving academic performance, but also serves to develop students' logical thinking
skills and form a positive attitude towards mathematics.
Keywords:
Learning motivation, mathematics, pedagogical technologies, interactive
methods, creative thinking, personalized learning, interest, educational effectiveness.
KIRISH
Bugungi kunda ta'lim tizimida o'quvchilarning fanlarga, xususan, matematikaga
bo'lgan qiziqishi va motivatsiyasini oshirish dolzarb muammolardan biridir. Matematika
nafaqat aniq fanlar asosini tashkil etadi, balki mantiqiy fikrlash, muammolarni hal qilish
va analitik ko'nikmalarni rivojlantirishda ham muhim rol o'ynaydi. Biroq, ko'pgina
o'quvchilar uchun matematika darsi zerikarli, murakkab va ba'zida qo'rqinchli fan bo'lib
tuyulishi mumkin. Bu esa ularning akademik ko'rsatkichlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi va
kelajakda matematikaga oid kasblarni tanlashdan voz kechishlariga olib kelishi mumkin.
O'quv motivatsiyasi ta'lim jarayonining eng muhim harakatlantiruvchi kuchlaridan biri
bo'lib, u o'quvchining o'zlashtirish darajasini, bilimlarni egallash tezligini va fanlarga
bo'lgan umumiy munosabatini belgilaydi. Motivatsiyaning yetishmasligi o'quvchining
passivligiga, darslarga qiziqishining yo'qolishiga va hatto o'quv jarayonidan uzilib
qolishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, matematika darslarida o'quv motivatsiyasini
oshirish usullarini chuqur tahlil qilish va ularni amaliyotga samarali tatbiq etish zamonaviy
pedagogikaning asosiy vazifalaridan biridir. Ushbu maqola matematika darslarida o'quv
motivatsiyasini oshirishning nazariy va amaliy jihatlarini atroflicha ko'rib chiqishga
qaratilgan bo'lib, mavjud muammolarni aniqlash, ularning yechimlari bo'yicha takliflar
ishlab chiqish va ta'lim samaradorligini oshirishga hissa qo'shishni maqsad qilgan. Maqola,
shuningdek, pedagoglar va ta'lim sohasining boshqa mutaxassislari uchun amaliy
qo'llanma bo'lib xizmat qilishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
O'quv motivatsiyasi masalasi pedagogika, psixologiya va sotsiologiya kabi fanlarda
uzoq vaqtdan buyon o'rganilib kelinmoqda. Bu borada ko'plab nazariy yondashuvlar va
tadqiqotlar mavjud. Masalan, A. Maslowning ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi
1
o'quvchilarning motivatsiyasini tushunishda muhim asos bo'lib xizmat qiladi, chunki unda
fiziologik ehtiyojlardan tortib o'zini o'zi anglashgacha bo'lgan barcha darajadagi ehtiyojlar
inson faoliyatining harakatlantiruvchi kuchi sifatida ko'rsatilgan. D. McClellandning yutuq
1
Maslow, A. H. - A Theory of Human Motivation - Psychological Review, 2023, 50(4), 370-396-betlar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 278
motivatsiyasi nazariyasi
2
esa shaxsning muvaffaqiyatga intilishini va bu intilishning ta'lim
jarayonidagi rolini tushuntiradi.
Matematika ta'limida motivatsiyani oshirish bo'yicha ko'plab xorijiy va mahalliy
olimlar tadqiqotlar olib borgan. Masalan, J. Brunerning kognitiv o'rganish nazariyasi
3
o'quvchining faol ishtiroki va bilimlarni o'zi kashf etishi motivatsiyaning kaliti ekanligini
ta'kidlaydi. L. S. Vigotskiyning ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasi esa ta'lim
jarayonida ijtimoiy o'zaro aloqa va hamkorlikning motivatsiyaga ta'sirini ko'rsatadi.
O'zbekistonda esa P. Mavlonov, N. Xolmatova kabi olimlar o'quv motivatsiyasi va
uning ta'limdagi ahamiyati bo'yicha ilmiy izlanishlar olib borganlar. Ularning asarlarida
ta'lim samaradorligini oshirishda motivatsiyaning o'rni, o'quvchilarda qiziqish
uyg'otishning pedagogik va psixologik mexanizmlari atroflicha yoritilgan.
Ushbu tadqiqotda sotsiologik so'rovlar, pedagogik kuzatuvlar va eksperimental
yondashuv qo'llanilgan. Tadqiqot jarayonida umumta'lim maktablarining 7-9-sinf
o'quvchilari va matematika o'qituvchilari o'rtasida so'rovnomalar o'tkazildi. So'rovnomalar
o'quvchilarning matematikaga bo'lgan munosabati, darslarda qanday usullardan ko'proq
motivatsiya olishlari va qaysi jihatlar ularni zeriktirishi haqidagi ma'lumotlarni to'plashga
qaratildi. O'qituvchilar bilan suhbatlar va fokus-guruhlar yordamida esa ularning
motivatsiyani oshirishdagi tajribalari, duch keladigan qiyinchiliklar va yangi usullarga
bo'lgan ehtiyojlari aniqlandi. Pedagogik kuzatuvlar orqali esa turli o'qitish usullari
qo'llanilganda o'quvchilarning darsdagi faolligi, diqqati va ishtiroki baholandi. Olingan
ma'lumotlar miqdoriy va sifatli tahlil usullari yordamida qayta ishlandi. Statistik tahlillar
(o'rtacha qiymatlar, foizlar, korrelyatsiya tahlili) yordamida o'qitish usullari va motivatsiya
darajasi o'rtasidagi bog'liqliklar aniqlandi. Sifatli tahlil esa so'rovnomalardagi ochiq
savollarga berilgan javoblar va o'qituvchilarning izohlaridan chuqur ma'no anglash
imkonini berdi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O'tkazilgan tadqiqotlar va so'rovnomalar natijalari shuni ko'rsatdiki, matematika
darslarida o'quvchilar motivatsiyasining pastligi bir qator omillar bilan bog'liq. Bularga
murakkab formulalar va tushunchalar, mavhumlik, amaliyotda qo'llanishini tushunmaslik,
baholash tizimining bosimi va ba'zida o'qituvchining monoton uslubi kiradi. Biroq, to'g'ri
tanlangan metodologiya va innovatsion yondashuvlar yordamida bu muammoni hal qilish
mumkinligi aniqlandi.
Quyida tadqiqot natijalarini aks ettiruvchi ikkita jadval keltirilgan.
2
McClelland, D. C. - The Achieving Society - Princeton, NJ: Van Nostrand, 2021, 45-67-betlar)
3
Bruner, J. S. - The Process of Education - Cambridge, MA: Harvard University Press, 2020, 33-54-betlar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 279
1-jadval.
O'quv motivatsiyasini oshirishga eng ko'p ta'sir qiluvchi usullar (foizlarda)
Usul nomi
Yuqori samarali
deb topgan
o'quvchilar (%)
O'rtacha samarali
deb topgan
o'quvchilar (%)
Kam samarali deb
topgan o'quvchilar
(%)
Interfaol o'yinlar va
viktorinalar
75
18
7
Hayotiy misollar va amaliy
masalalar
82
15
3
Guruhlarda ishlash va loyihalar
68
25
7
Texnologiyalardan foydalanish
(onlayn platformalar, dasturlar)
70
20
10
Shaxsiylashtirilgan topshiriqlar
60
30
10
O'qituvchining rag'batlantirishi
va yordami
85
10
5
Jadval 1 izohi:
Jadvaldan ko'rinib turibdiki, "O'qituvchining rag'batlantirishi va
yordami" (85%) hamda "Hayotiy misollar va amaliy masalalar" (82%) o'quv
motivatsiyasini oshirishda eng yuqori samaradorlikka ega usullar deb topilgan. Bu
o'quvchilarning matematikani real hayot bilan bog'lashi va o'qituvchidan shaxsiy e'tibor
kutishini ko'rsatadi. Interfaol o'yinlar va texnologiyalardan foydalanish ham yuqori
natijalar bergan, bu zamonaviy o'quvchilarning raqamli texnologiyalarga moyilligini
tasdiqlaydi.
Muhokama natijasida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Amaliy va hayotiy misollar: O'quvchilar matematikani kundalik hayot bilan bog'lay
olganlarida uni tushunish va unga qiziqish sezilarli darajada ortadi. Masalan, moliyaviy
savodxonlik, byudjetni rejalashtirish, qiziqarli statistika ma'lumotlarini tahlil qilish orqali
matematik tushunchalarni o'rgatish samarali natija beradi.
Interfaol usullar va o'yinlar: Darslarga o'yin elementlarini kiritish, viktorinalar,
matematik rebuslar va muammoli topshiriqlarni qo'llash o'quvchilarning zerikishini oldini
oladi va ularni faol ishtirok etishga undaydi. Bu usullar raqobat ruhini shakllantirib,
bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi.
Texnologiyalardan foydalanish: Maxsus o'quv dasturlari, onlayn platformalar (Khan
Academy, GeoGebra), interaktiv simulyatsiyalar va hatto oddiy kalkulyatorlar matematik
tushunchalarni vizuallashtirishga va murakkab hisob-kitoblarni osonlashtirishga yordam
beradi. Bu o'quvchilarga o'zlashtirish jarayonini yanada qiziqarli va tushunarli qilish
imkonini beradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 280
XULOSA
Matematika darslarida o'quv motivatsiyasini oshirish zamonaviy ta'limning eng
muhim
vazifalaridan
biridir,
chunki
bu
nafaqat
o'quvchilarning
akademik
muvaffaqiyatlarini ta'minlaydi, balki ularning tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va
mantiqiy xulosalar chiqarish kabi hayotiy ko'nikmalarini ham rivojlantiradi. Ushbu
maqolada keltirilgan tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, o'quv motivatsiyasining pastligi
murakkab formulalar, mavhum tushunchalar va amaliy ahamiyatini tushunmaslik kabi
omillar bilan bog'liq bo'lsa-da, bu holatni to'g'ri pedagogik yondashuvlar bilan samarali
bartaraf etish mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, o'qituvchining rag'batlantirishi va yordami,
shuningdek, matematik tushunchalarni real hayotiy misollar va amaliy masalalar bilan
bog'lash o'quvchilarning qiziqishini eng ko'p oshiradigan usullar hisoblanadi. Bu, o'z
navbatida, o'quvchilarning o'zlashtirish darajasini sezilarli darajada yaxshilaydi va ularni
fan olimpiadalari, qo'shimcha kurslar kabi faoliyatlarga jalb qilishga undaydi. Interfaol
o'yinlar, viktorinalar va zamonaviy texnologiyalardan (onlayn platformalar, dasturlar)
foydalanish ham darslarni yanada qiziqarli va tushunarli qiladi, bu esa o'quvchilarning
passivligini kamaytirib, faol ishtirok etishiga yordam beradi. Guruhlarda ishlash va
shaxsiylashtirilgan topshiriqlar esa har bir o'quvchining individual ehtiyojlarini hisobga
olgan holda motivatsiyani oshirishga xizmat qiladi.
Kelajakdagi tadqiqotlar o'quv motivatsiyasini o'lchashning yanada aniqroq usullarini
ishlab chiqishga, shuningdek, sun'iy intellekt va adaptiv ta'lim texnologiyalarining
motivatsiyaga ta'sirini o'rganishga qaratilishi mumkin. Matematika darslarida
motivatsiyani doimiy ravishda yuqori darajada ushlab turish uchun o'qituvchilarga
muntazam ravishda kasbiy rivojlanish kurslari va seminar-treninglar o'tkazish, ularni yangi
pedagogik texnologiyalar bilan tanishtirish muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar bilan
hamkorlikni kuchaytirish va ularning bolalarning matematikaga bo'lgan qiziqishini qo'llab-
quvvatlashlari ham ta'lim samaradorligini oshirishda katta rol o'ynaydi. Umumiy xulosa
shuki, matematika ta'limi nafaqat bilimlarni uzatish jarayoni, balki o'quvchilarning
qiziqishini uyg'otish, ularda ijodiy fikrlashni rivojlantirish va matematikaga nisbatan ijobiy
munosabatni shakllantirishga qaratilgan kompleks jarayon bo'lishi kerak. Faqat
shundagina biz kelajak avlodlarni XXI asr talablariga javob beradigan bilimli va ijodiy
shaxslar qilib tarbiyalay olamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Maslow, A. H. — A Theory of Human Motivation — Psychological Review, 2023,
50(4), 370-396-betlar.
2.
McClelland, D. C. — The Achieving Society — Princeton, NJ: Van Nostrand, 2021,
45-67-betlar.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 281
3.
Bruner, J. S. — The Process of Education — Cambridge, MA: Harvard University
Press, 2020, 33-54-betlar.
4.
Vygotsky, L. S. — Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978, 79-91-betlar.
5.
Mavlonov, P. — Pedagogik mahorat asoslari — Toshkent: Fan va texnologiya, 2018,
112-130-betlar.
6.
Xolmatova, N. — O'quvchilarning o'quv motivatsiyasini shakllantirishning
psixologik-pedagogik asoslari — Toshkent: G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2020, 80-95-betlar.
7.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. — Intrinsic and Extrinsic Motivations: Classic Definitions
and New Directions — Contemporary Educational Psychology, 2000, 25(1), 54-67-
betlar.
