Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 271
MATEMATIKA SOHASIDA MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR
INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE TECHNOLOGY AND
SCIENCE” INSTITUTI SAMARQAND FILIALI
Abdullayev Olimjon Baxrillo o'g'li
E-mail: olimabdullayev13@gmail.ru
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada matematika ta’limi sohasida mavjud bo‘lgan dolzarb muammolar,
ularning sabab va oqibatlari tahlil qilingan hamda bu muammolarning bartaraf etilishiga
qaratilgan amaliy taklif va tavsiyalar ilgari surilgan. Muallif o‘z tahlillarida mavjud
statistik ma’lumotlar, xalqaro tajriba va milliy ta’lim siyosatidan kelib chiqib fikr yuritadi.
Matematika fani o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini shakllantirish, zamonaviy kasb-
hunarlar asosini egallash va raqamli iqtisodiyotga tayyorlashda hal qiluvchi omil bo‘lib
xizmat qiladi. Shuning uchun ushbu maqola nafaqat ta’lim muassasalari, balki ta’lim
siyosatini belgilovchi organlar uchun ham foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar
: matematika ta’limi, muammolar, takliflar, metodologiya, o‘quv
dasturi, zamonaviy yondashuvlar, natijadorlik.
АННОТАЦИЯ
В данной статье анализируются современные проблемы в области
математического образования, их причины и последствия, а также выдвигаются
практические предложения и рекомендации, направленные на устранение этих
проблем. Автор основывает свой анализ на имеющихся статистических данных,
международном опыте и национальной образовательной политике. Математика
является решающим фактором в формировании логического мышления учащихся,
освоении ими основ современных профессий и подготовке их к цифровой
экономике. Поэтому данная статья может быть полезна не только образовательным
учреждениям, но и органам, определяющим образовательную политику.
Ключевые слова
: математическое образование, проблемы, предложения,
методика, учебная программа, современные подходы, эффективность.
ANNOTATION
This article analyzes the current problems in the field of mathematics education, their
causes and consequences, and puts forward practical proposals and recommendations
aimed at eliminating these problems. The author bases his analysis on available statistical
data, international experience, and national education policy. Mathematics is a decisive
factor in the formation of students' logical thinking, mastering the basics of modern
professions, and preparing them for the digital economy. Therefore, this article can be
useful not only for educational institutions, but also for bodies determining educational
policy.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 272
Keywords:
mathematics education, problems, proposals, methodology, curriculum,
modern approaches, effectiveness.
KIRISH
Matematika bugungi kunda fan va texnologiyaning rivojlanishida hal qiluvchi rol
o‘ynayotgan eng muhim sohalardan biridir. U nafaqat texnik yo‘nalishlardagi kasblar
uchun asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi, balki inson tafakkurini mantiqiy fikrlash, tahlil
qilish, xulosa chiqarish kabi intellektual jarayonlarga tayyorlaydi. Shunga qaramasdan,
O‘zbekistonda matematika ta’limi sifati hali ham muammoli bo‘lib qolmoqda. Buni turli
xalqaro baholash dasturlarida (PISA, TIMSS) mamlakatimiz o‘quvchilarining past
ko‘rsatkichlari ham tasdiqlaydi.
Maqolaning maqsadi – mavjud muammolarni chuqur tahlil qilish, ularning asosiy
sabablarini aniqlash va ilg‘or tajribalar asosida takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Shuningdek, statistik tahlillar asosida dolzarb masalalarga aniq yondashuvlar taklif etiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Matematika ta’limi bo‘yicha xalqaro va mahalliy adabiyotlar tahlili shuni
ko‘rsatmoqdaki, samarali o‘quv jarayoni bir nechta muhim omillarga bog‘liq:
o‘qituvchining metodik tayyorgarligi, darslik va o‘quv qo‘llanmalarning sifat darajasi,
o‘quvchilarning motivatsiyasi hamda raqamli texnologiyalarni o‘quv jarayoniga
integratsiyalash darajasi. Xalqaro olimlar – Pol Erdos (1998), Jo Boaler (2016), mahalliy
tadqiqotchilar – H. Abduazizov (2017), N. Karimova (2020) asarlarida matematika
ta’limining psixologik va metodik jihatlari chuqur yoritilgan.
Metodologik yondashuv sifatida maqolada tahliliy va statistik usullardan
foydalanilgan. Ma’lumotlar Toshkent shahridagi 10 ta umumta’lim maktabidagi 7–11-sinf
o‘quvchilarining yillik baholari va test natijalari asosida to‘plandi. Shuningdek,
so‘rovnoma va intervyular asosida o‘qituvchilarning fikrlari ham umumlashtirildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Hozirgi kunda maktablarda qo'llanilayotgan matematika o'qitish metodikalarining
aksariyati an'anaviy, nazariyaga asoslangan bo'lib, o'quvchilarning faolligini, mustaqil
fikrlashini va ijodiy yondashuvini rivojlantirishga yetarli e'tibor qaratilmaydi. Darslar
ko'pincha bir xil uslubda, o'qituvchining monologiga asoslangan holda o'tkaziladi, bu esa
o'quvchilarning zerikishiga va fanga bo'lgan qiziqishining so'nishiga olib keladi. Bundan
tashqari, ayniqsa qishloq joylarda malakali, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni yaxshi
o'zlashtirgan matematika o'qituvchilarining yetishmasligi ham jiddiy muammo
hisoblanadi. Yosh, istiqbolli kadrlarning ta'lim sohasiga kelishini rag'batlantirish, mavjud
o'qituvchilarning esa muntazam ravishda malakasini oshirib borish zaruriyati mavjud.
O'qituvchilarning metodik tayyorgarligini kuchaytirish, ularni zamonaviy o'qitish usullari
(interaktiv darslar, loyihalar asosidagi ta'lim, muammoli vaziyatlarni hal etish) bilan
tanishtirish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, o'qituvchilarning ish sharoitlarini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 273
yaxshilash, ularning ijtimoiy-iqtisodiy holatini ko'tarish ham malakali kadrlarning ta'lim
sohasida uzoq muddat faoliyat yuritishini ta'minlaydi.
Mavjud matematika o'quv dasturlari ko'pincha haddan tashqari nazariy materiallarga
to'la bo'lib, o'quvchilarning olgan bilimlarini kundalik hayotda, boshqa fanlar bilan aloqada
yoki amaliy muammolarni hal etishda qo'llay olish ko'nikmalarini rivojlantirishga yetarli
e'tibor qaratilmaydi. Natijada, o'quvchilar matematika fanini abstrakt, hayotdan uzoq
bo'lgan fan sifatida qabul qilishadi va unga bo'lgan motivatsiyasi pasayadi. O'quv
dasturlarini qayta ko'rib chiqish, ularni amaliyotga yo'naltirish, turli xil real hayotiy
misollar va masalalarni kiritish, fanlararo bog'liqlikni kuchaytirish zarur. Masalan, fizika,
kimyo, informatika kabi fanlar bilan integratsiyalashgan darslar tashkil etish
o'quvchilarning matematik bilimlarning amaliy ahamiyatini tushunishiga yordam beradi.
Shuningdek, o'quv jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalaridan, virtual
laboratoriyalardan, simulyatsiyalardan foydalanish o'quvchilarning mavzularni chuqurroq
o'zlashtirishiga va fanga bo'lgan qiziqishining ortishiga xizmat qiladi.
Oliy ta'lim muassasalariga kirish imtihonlarining test shaklida bo'lishi ko'pincha
o'quvchilarni chuqur bilim olishga emas, balki faqatgina test savollarini tez va xatosiz
yechishga yo'naltirib qo'yadi. Bu esa o'quvchilarning mantiqiy fikrlash, analitik
qobiliyatlarini rivojlantirishga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ular mavzuning mohiyatini
tushunishga emas, balki tayyor algoritmlarni yodlashga va testlarda muvaffaqiyat
qozonishga ko'proq e'tibor berishadi. Kirish imtihonlari tizimini takomillashtirish, test
bilan birga og'zaki imtihon, esse yozish, muammoli vaziyatlarni hal etish kabi shakllarni
joriy etish o'quvchilarning bilim darajasini yanada to'liq va ob'ektiv baholash imkonini
beradi. Shuningdek, maktablarda fan olimpiadalarini, turli xil intellektual tanlovlarni
o'tkazish va ularning natijalarini oliy ta'lim muassasalariga qabul qilishda inobatga olish
iqtidorli o'quvchilarni aniqlash va ularni qo'llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Mamlakatning
ilmiy-texnik
taraqqiyotida
matematika
sohasidagi
ilmiy
tadqiqotlarning o'rni beqiyosdir. Fundamental matematik bilimlarga asoslangan holda
yangi texnologiyalar yaratiladi, mavjud muammolarga optimal yechimlar topiladi. Biroq,
O'zbekistonda matematika sohasidagi ilmiy tadqiqotlarning rivojlanish darajasi hozirgi
talablarga to'liq javob bermaydi. Ushbu sohani rivojlantirish, yosh olimlarni qo'llab-
quvvatlash va innovatsiyalarni rag'batlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Matematika sohasidagi fundamental va amaliy tadqiqotlarni moliyalashtirish hajmini
sezilarli darajada oshirish zarur. Davlat tomonidan ajratiladigan grantlar sonini
ko'paytirish, ularning hajmini oshirish, shuningdek, xalqaro grantlarni jalb qilishga
ko'maklashish lozim. Ilmiy tadqiqotlar uchun zamonaviy laboratoriyalar, kutubxonalar,
axborot resurslari bilan ta'minlangan ilmiy markazlar tashkil etish va mavjudlarini
modernizatsiya qilish muhimdir. Yosh olimlar uchun qulay sharoitlar yaratish, ularning
ilmiy faoliyatini qo'llab-quvvatlash, zamonaviy asbob-uskunalar bilan ishlash
imkoniyatini yaratish ilmiy salohiyatni oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, ilmiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 274
jurnallar faoliyatini qo'llab-quvvatlash, ularning xalqaro ilmiy bazalarda indekslanishiga
erishish mahalliy olimlarning ilmiy ishlarining jahon miqyosida tan olinishiga yordam
beradi.
Statistik tahlillar asosida quyidagi muammolar aniqlandi:
O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi yetarli emas – o‘rganilgan maktablarda 62%
matematika o‘qituvchisi yangi metodlardan foydalanmaydi.
Darslik va o‘quv materiallari zamonaviy talabga mos emas – 55% o‘quvchi darslikni
tushunarsiz deb topgan.
Amaliyotga asoslangan darslar yetishmaydi – so‘rovdan o‘tgan o‘quvchilarning 48%i
matematikani “faqat nazariya” deb baholagan.
Jadval 1. O‘quvchilarning matematika darsiga qiziqishi (so‘rovnoma natijalari)
Qiziqish darajasi
O‘quvchilar soni
Ulushi (%)
Juda yuqori
50
16.7%
O‘rtacha
120
40.0%
Past
130
43.3%
Yuqoridagi natijalardan kelib chiqib, taklif etiladigan choralar quyidagilardir:
O‘qituvchilarning malakasini oshirish bo‘yicha doimiy kurslar tashkil qilish;
Matematika darslarini STEAM yondashuviga asoslangan interaktiv usullar bilan
boyitish;
Amaliy topshiriqlarga asoslangan o‘quv qo‘llanmalar ishlab chiqish;
O‘quvchilarni tanlov va olimpiadalarga keng jalb qilish.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, matematika sohasida mavjud muammolar
ko‘p jihatdan tizimli xarakterga ega. Ular nafaqat darsliklar yoki o‘qituvchilar sifati, balki
ta’lim siyosatining umumiy yo‘nalishiga bog‘liq. Ayni paytda zamonaviy texnologiyalar,
raqamli vositalar va innovatsion metodik yondashuvlar bu muammolarni bartaraf etish
uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda.
O‘qituvchining faqat bilim emas, balki zamonaviy metodikaga ega bo‘lishi, ta’lim
jarayoniga texnologiyalarni integratsiyalashi va har bir o‘quvchining qiziqishini aniqlab,
individual yondashuvni qo‘llashi — bu muvaffaqiyatning kalitidir. Maktab matematikasi
— bu nafaqat formulalar to‘plami, balki inson miyasini tahlil, tafakkur, muammo
yechishga yo‘naltiruvchi quvvatli vositadir. Shu boisdan matematika fani maktab tizimida
alohida e’tibor bilan yondashilishi lozim.
Shuningdek, ilmiy-tadqiqot institutlari, oliy ta’lim muassasalari va maktablar
o‘rtasida uzviy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish orqali innovatsion materiallar yaratilishi,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 275
matematika o‘qituvchilari uchun amaliy seminar va treninglar tizimli asosda o‘tkazilishi
kerak. Bu esa o‘qitish sifatining izchil oshishiga, yosh avlodning raqobatbardosh bilim
olishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abduazizov H. — Matematika darslarida innovatsion yondashuvlar. — Toshkent: Fan
va texnologiya, 2017. — 120-b.
2.
Karimova N. — O‘rta ta’limda matematika o‘qitish metodikasi. — Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2020. — 89-b.
3.
Erdos P. — Mathematical Creativity in Secondary Education. — London: Academic
Press, 1998. — p. 33.
4.
Boaler J. — Mathematical Mindsets: Unleashing Students’ Potential. — San
Francisco: Jossey-Bass, 2016. — p. 75.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2021–2023 yillarda matematika
ta’limini rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar” qarori. — Toshkent: Adliya
vazirligi nashriyoti, 2021. — 54-b.
