90
KO‘MAKCHILASHISH JARAYONI VA UNING ILMIY ASOSLARI
Erbutayeva Shalola Utkirovna,
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda dolzarb muammolardan
biri hisoblanmish yordamchi so‘z turkumlariga mustaqil so‘z turkumlari doirasidan so‘z ko‘chish
jarayoni, bu jarayon bosqichlari va grammatizatsiya hodisasi haqidagi ilmiy mulohazalar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar.
Ko‘makchi, ko‘chish hodisasi, ko‘makchilashish jarayoni, transpozitsiya va
konversiya,
grammatizatsiya,
tublashganlik,
ko‘makchisimonlik,
ko‘makchilashganlik
va
ko‘makchilashayotganlik bosqichlari.
YARDIM SÜRECİ VE BİLİMSEL ESASLARI
Erbutayeva Şalola Utkirovna,
Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü öğretmeni
Özet.
Bu makalede, modern dilbilim araştırmalarının acil sorunlarından biri olan
sözcüklerin bağımsız sözcük gruplarından yardımcı sözcük gruplarına geçiş süreci, bu sürecin
aşamaları ve dilbilgiselleşme olgusu hakkında bilimsel değerlendirmeler sunulmaktadır.
Anahtar kelimeler.
Yardımcı, geçiş olayı, yardımcı süreç, aktarma ve dönüştürme,
gramerleştirme, köklendirme, yardımcı, yardımcı ve yardımcı aşamalar.
ПРОЦЕСС СТАНОВЛЕНИЯ ПОСЛЕСЛОГОВ (ПРЕДЛОГОВ)
И ЕГО НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ
Эрбутаева Шалола Уткировна,
преподаватель Узбекско-Финлского педагогического института
Аннотация.
В данной статье представлены научные размышления о процессе
переноса слов из самостоятельных частей речи в служебные части речи, являющиеся одной
из актуальных проблем современных лингвистических исследований, этапах этого процесса
и явлении грамматизации.
Ключевые слова.
Послеслоги (предлоги), явления переноса, процесс становления
послелога, транспозиции и конверсии, грамматизации, стадии укорененности
послелогообразность, послелог процесс становления послелога.
THE PROCESS OF ASSISTANCE AND ITS SCIENTIFIC BASIS
Erbutayeva Shalola Utkirovna,
teacher at the Uzbek-Finnish pedagogical institute
Abstract.
This article presents scientific considerations on the process of word migration
from independent word groups to auxiliary word groups, the stages of this process, and the
phenomenon of grammaticalization, which is considered one of the urgent problems in modern
linguistic research.
Keywords.
Auxiliary, migration phenomenon, auxiliaryization process, transposition and
conversion, grammatization, embeddedness, auxiliary-likeness, auxiliaryization and auxiliaryiza-
tion stages.
91
Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda dolzarb muammolar sifatida yordamchi so‘z turkumlari,
ularning lingvistik maqomi, grammatik tabiati, boshqa so‘z turkumlariga ko‘chishi va ayni vaqtda
boshqa mustaqil so‘z turkumlarining yordamchi so‘zlarga ko‘chib, grammatik vazifalar uchun
xoslanishiga e’tibor qaratilmoqda. Vaholanki, tilshunoslikda yordamchi so‘z turkumlari, xususan,
ko‘makchilarning yuzaga kelishi va nutq ko‘rinishlarida qo‘llanilishi bilan bog‘liq ko‘plab
masalalar o‘z yechimini kutmoqda. Ko‘makchilarning mohiyati, qo‘llanish imkoniyatlari, ularni
yuzaga keltiruvchi shart-sharoit bugungi kunda yuzaga kelgan muammolar emas. Ular ko‘p
davrlardan beri tilshunoslarning diqqat-e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Shunday bo‘lsa-da, “ko‘makchi
nazariyasi uzoq davom etgan o‘rganish an’anasiga qaramay, hali ham takomillashtirishni talab
qiladi”[1:21]. Darsliklar va soha lug‘atlarida berilgan ta’riflarni umumiylashtirsak, ko‘makchi
so‘zlarning asosiy vazifasi mustaqil ma’noli so‘zni boshqa mustaqil ma’noli so‘zga bog‘lab
kelishdan iborat ekanligi ma’lum bo‘ladi. Darhaqiqat, mustaqil so‘z turkumiga mansub so‘zning
yordamchi so‘z turkumiga o‘tib qolishi vaqt talab qiladigan jarayon hisoblanib, bosqichma -
bosqich amalga oshadigan hodisa sifatida u birdaniga yuzaga kelmaydi. Shu o‘rinda tadqiqotchi
e’tiborga olish lozim bo‘lgan masalalardan biri, avvalo, ko‘makchilashish hodisasi qanday yuzaga
kelishi, uning paydo bo‘lishida ishtirok etuvchi omillar nimalardan iborat ekanligini aniqlashdir.
Zero, so‘z (leksema) guruhlari - turkumlarining tarixiy-geneologik, tafakkuriy va ierarxiyali o‘zaro
aloqasini, tabiiyki, til sathida asosli va barqaror tekshirib bo‘ladi. Nutq sathida esa so‘zning
(leksemaning emas) ma’no jilolari, nutqiy - situativ xususiyatlari amalda bo‘ladi, mazkur holda
turkumlararo aloqani xolisona tekshirish mushkul. Shu sababli nutq sathida
so‘z turkumlarining
ko‘chishi
hodisasinigina kuzatish samara beradi, zero, so‘z turkumlariaro ko‘chish so‘z
turkumining nutq sathidagi o‘zaro aloqalarining ma’lum shaklidir, bu hodisa aynan nutqiy xususiyat
kasb etadi [2:25]. Ta’kidlash joizki, tilshunoslikda ko‘makchi masalasiga turlicha qarashlar mavjud
bo‘lsa-da, ularning ko‘pchiligida umumiylik, ya’ni ko‘makchini tavsiflashda ularning kelishiklar
orqali amalga oshadigan munosabatlardagi roliga yondashuvdagi uyg‘unlik kuzatiladi.
Ko‘makchilarning shakllanishi va rivojlanishi uzoq tarixga borib taqaladi. Bu jarayonni
o‘rganish yordamchi turkum, umuman, ko‘makchilar guruhi tarkibiga kirgan birliklar haqida tugal
xulosa chiqarishga, ushbu turkumga oid birliklar nega aynan ko‘makchi deb nomlanishi haqida
yakdil bir fikrga kelinishiga yordamlashadi.
XI asr yozma yodgorliklari tilini morfologik va leksik jihatdan tahlilga tortgan
S.Mutallibovning “Ko‘makchilar o‘z boshicha biror ma’no anglatmay, ot yoki otlashgan so‘zlarga
birikib, gap bo‘laklarining bir-biriga bo‘lgan munosabatlarini ifodalovchi yordamchi so‘zlardir.
Ularning ba’zilari ayrim kelishiklar bilan birgalikda, ba’zilari kelishiksiz yoki ba’zilari biror
kelishik funksiyasida qo‘llanishlari mumkin”[3:122] - degan fikrlari ko‘makchilar va kelishik
qo‘shimchalari o‘rtasidagi aloqa tarixan shakllanganligini ko‘rsatadi. Yana bir til tarixchisi
J.Hamdamovning fikricha, “Ko‘makchilar tarixan mustaqil leksik ma’noga ega bo‘lgan so‘zlardan
ajralib chiqqan. Ba’zan mustaqil so‘zlar o‘z ma’nosida ishlatilishidan tashqari asrlar davomida asta-
sekin o‘z leksik ma’nosini yo‘qotib, ko‘makchilashib qolgan. Ular gapning mustaqil bo‘lagi bo‘lib
kela olmaydi. Ular o‘zaro fazo, payt, sabab, maqsad, holat, birgalik, o‘xshatish kabilarni anglatish
bilan bog‘liq bo‘lgan ma’nolarni faqat boshqariluvchi so‘z ma’nosi bilan birgalikda
ifodalaydilar”[4:82]. Ko‘rinadiki, olimning fikriga asoslanadigan bo‘lsak, ba’zan mustaqil so‘zlar
o‘z ma’nosida ishlatilishidan tashqari asrlar davomida asta-sekin o‘z leksik ma’nosini yo‘qotib,
ko‘makchi turkumiga o‘tib borgan. Demak, olim ko‘makchilarning yuzaga kelishi,
ko‘makchilashish jarayonini bevosita davrga, vaqtga bog‘lab talqin qilmoqda. Afsuski, olim
yuqoridagi fikr bilan chegaralanib, jarayonni yuzaga keltiruvchi omillar, bosqichlari masalasiga
to‘xtalmagan. Yordamchi so‘zlar qatori ko‘makchilarning aslida mustaqil ma’noli so‘z
turkumlaridan kelib chiqqan bo‘lib, keyingi til taraqqiyotida eng murakkab tushunchalarni ifodalash
uchun yordamchi ma’nolarda qo‘llana boshlashi va eng oxiri o‘zlarining qadimgi leksik ma’nolarini
yo‘qotishi to‘g‘risidagi fikrlar H.Berdiyorovning hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilida so‘ng
ko‘makchilarni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotida ham uchraydi [5:13].
92
Rus tili funksional-kommunikativ grammatikasi bo‘yicha kuzatishlar olib borgan
M.V.Vsevolodov ko‘makchi tushunchasiga munosabatini quyidagicha ifodalaydi: “Gap bo‘lagi
sifatida gap - bu gapda otning yoki uning substansiyasining semantik-sintaktik rolini ifodalash
vositasi sifatida va ularni gapga kiritish vositasi sifatida xizmat qiladigan yordamchi leksik birliklar
sinfidir. Har bir ko‘makchi o‘ziga xos leksik ma’noga ega bo‘lib, ot yoki uning o‘rnini bosuvchi
sintaksema ma’nosiga o‘z hissasini qo‘shadi va uning kelishik shaklini belgilaydi. Ko‘makchi
so‘zning morfologik shaklining bir qismi emas, balki so‘zning sintaktik shaklining tarkibiy qismi
sifatida sintaksemaga kiradi” [6:23]. Olim o‘z fikrlarini davom ettirar ekan,
ko‘makchilashish
jarayoni
to‘g‘risida ham to‘xtalib o‘tgan. Uning ko‘makchi deyilganda “funksional-sintaktik birlik
tushuniladi, u ham morfologik ko‘makchi, ham boshqa so‘z turkumlaridan tashkil topgan, lekin shu
bilan birga yaxlit xizmat vositasi sifatida faoliyat yurituvchi va ko‘makchi bilan bir xil funksiyani
bajaradigan birliklar bo‘lishi mumkin” [6:21] , - degan fikrlari mustaqil so‘z turkumlariga oid
so‘zlarning ko‘makchilashishi bu jarayonni tabiiy deb qarashga undaydi.
Otning ko‘makchiga ko‘chishini maxsus tadqiq etgan T.I.Antonovaning fikriga ko‘ra,
ko‘makchili birlikning shakllanish jarayoni mohiyati “otning predmetli, grammatik ma’nosi
yo‘qolishi yoki zaiflashuvidan iborat” [7:37], buning natijasida u xizmat elementi sifatida qabul
qilinadi. Shunga yaqin fikrlarni bildirgan M.S.Bunina ham prepozitionalizatsiya muammosiga
to‘xtalar ekan, ko‘makchi-larning shakllanishi predmetlik kategoriyasining bartaraf etilishi
natijasida sodir bo‘lishini qayd etadi [8:56]. O‘zbek tilida so‘z turkumlarining o‘zaro munosabati va
unda yuklamalarning o‘rnini aniqlashga harakat qilgan Z.Isaqov turkiy tillarda so‘z turkumlari va
affikslarni tasniflagan M.Zakiyevning morfologik birliklarni nutqni tashkil qilishdagi o‘rniga ko‘ra
uch guruhga ajratganligi haqida ma’lumot beradi: 1) fikrni tashkil qiluvchi muayyan tushunchalarni
ifodalovchi birliklar; 2) so‘zlovchining borliqqa munosabatini ifodalovchi birliklar; 3) gapni tashkil
qiluvchi so‘zlar orasidagi munosabatni amalga oshiruvchi birliklar. Birinchi guruhga mustaqil deb
ataluvchi so‘zlarni kiritadi: ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish. Ikkinchi guruhga modal so‘zlar,
undovlar, yuklamalar kiritiladi. Uchinchi guruhga esa ko‘makchi, ko‘makchilashgan so‘zlar,
bog‘lovchi va bog‘lovchilashgan so‘zlar mansub bo‘ladi [9:12]. Ko‘rinadiki, olimning so‘z
turkumlari tasnifi masalasida qarashlari ancha farqli bo‘lsa-da, uning ko‘makchilashgan so‘zlarni
alohida turkum sifatida qarashi ahamiyatlidir. “O‘zbek tili grammatikasi”da ham shunga yaqin
fikrlar mavjud. Unda “Hozirgi zamon o‘zbek tilida ko‘makchilarning ikki xili uchraydi. Bular:
bilan, uchun, kabi, sari, sayin, qadar singari
mustaqil ma’nosini tamoman yo‘qotgan so‘zlar va
tomon, boshqa, sababli, orqali, tufayli, qarab, qaramay, so‘ng, tashqari, beri, ko‘ra, chog‘li, uzra
singari ko‘makchi vazifasida qo‘llanuvchi, mustaqil so‘zlardan (ot, sifat, ravish va fe’llardan)
ko‘makchilikka ko‘chgan so‘zlar” [10:541] deyish bilan ko‘makchilashish hodisasi –
prepozitsionalizatsiya hodisasi e’tirof etilmoqda. Shuningdek, J.Hamdamovning quyidagi fikrlarida
ham ko‘makchilashish jarayoniga ishora mavjud: “… ularning ba’zilar qaysi turkumdan ajralib
chiqqan bo‘lsa, o‘sha turkum bilan aloqasini hanuzgacha saqlab kelyapti (
qash, gird, utru ro‘para,
ich, keyin
kabilar), ba’zilari esa o‘zi ajralib chiqqan turkum bilan aloqasini butunlay uzgan, ularning
etimologiyasi noaniq (
uchun, kabi, bashqa, ozga, sonra, ayru, beri va boshqalar
). Qayerdan kelib
chiqqani noaniq, o‘zgarmas shaklga ega bo‘lgan ko‘makchilarni haqiqiy ko‘makchilar deb,
mundыn
burunroq
,
tash aldыg‘a, koshk yuzasinde, andыn sonraraq, bizin aramыzda
kabi kelishik, son,
egalik va boshqa qo‘shimchalar bilan ishlatila oladigan ko‘makchilarni ko‘makchi otlar deb
hisoblash mumkin”[11:82]. Tilshunos H.Ne’matov ravish ko‘makchilarning nutqda mustaqil
qo‘llana olish qobiliyati bilan ot ko‘makchilarga yaqin turishi, sof va ot ko‘makchilar orasida oraliq
o‘rinni egallashi haqida fikr yuritar ekan, bunda ravish ko‘makchilarda yoki sof ko‘makchilarga
(ya’ni grammatik ma’nosining leksik ma’nodan batamom uzilishi) yoinki ot ko‘makchilarga o‘tish
(ya’ni egalik va kelishik affikslari bilan birikib kelish) tendensiyasi ko‘zga yaqqol tashlanishi,
shuning uchun
uze, otru
ravish ko‘makchilar o‘z xususiyati bilan sof ko‘makchilarga yaqinlashsa
(mas., anыn otru (Q.2562) - “bu tufayli andыn otru o‘rnida, senin uze - sende”), boshqa bir necha
ko‘makchilarda (chunonchi asra, tegre, on, basa va h.k.) ot ko‘makchilarga o‘tishni ko‘rish
mumkin”ligini, ya’ni ko‘makchilashish hodisasining yuz berishini ta’kidlaydi [12:45].
“Zamonaviy
93
o‘zbek tili. Morfologiya” kitobida bir soni,
ba’zan
ravishi,
ham
yuklamasi,
bilan
ko‘makchisi
bog‘lovchiga; ost, ust, old, orqa, tomon, tag, tepa, ich, ora, qosh, lab, yoqa, og‘iz
oti
, qarab, boshlab,
ko‘ra, deya, deb, o‘xshab
ravishdoshi
, boshqa, bo‘lak, o‘zga
sifat
i, avval, oldin, ilgari, keyin, so‘ng
ravishi
ko‘makchiga ko‘chishi o‘zbek tilshunosligida allaqachon tegishli adabiyotda qayd etib
o‘tilganligi ta’kidlanadi [13:442]. Lekin shuni ham yodda tutish lozimki, “Har qanday yasalma
(hosil qilingan - yasalib chiqqan element) dastlabki (“birlamchi”) emas, balki keyingi
(“ikkilamchi”) hodisadir, u boshqa bir hodisaga tobe (ma’no va boshqa jihatlardan), uning semantik
va struktural xususiyatlari o‘sha dastlabki hodisa orqali aniqlanadi. So‘z yasalishi tahlilida tarixiy,
diaxronik faktlar zarur bo‘lib qolgan o‘rinlardagina, qiyos uchun keltiriladi, hisobga olinadi, lekin
asosga olinmaydi [10: 21-22]. Nazarimizda tilshunos olim J.Eltazarovning quyidagi fikrlari ushbu
masalaning bugungi kundagi holatini ochiq-oydin tavsiflab beradi: “Umuman, tilshunosligimizda
hozirgacha so‘z turkumlari aro ko‘chishning juz’iy masalalari qalamga olingan, ko‘chish faqat bir
yoki bir necha so‘z turkumi doirasidagina olib tekshirilgan, xolos. So‘z turkumlari aro aloqa va
ko‘chishning yirik muammolari, xususan, ko‘chishning tafakkuriy, lisoniy va nutqiy asoslari,
mustaqil so‘z turkumlariaro ko‘chish, mustaqil so‘zlarning yordamchi so‘z turkumlari bilan aloqasi
va o‘zaro ko‘chishi, alohida guruhdagi so‘zlarning mustaqil va yordamchi so‘z turkumlari bilan
aloqasi va o‘zaro ko‘chishi, grammatikalizatsiya hodisalari tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qolib
kelmoqda” [13:118]. Yordamchi so‘z turkumlari esa ushbu hodisani ifodalashda faol.
O‘zbek tilshunosligining nazariy masalalarini yoritishda grammatik qoidalarga asoslaniladi.
Bu jarayonda esa grammatikalizatsiya, transpozitsiya va bu hodisalarning ilmiy asoslangan
xulosalaridan foydalanishimiz, ushbu hodisalarning tilda doimiy mavjudligini va bu tilning fonetik,
leksik, grammatik sathida o‘zgarishga sabab bo‘lishini anglashimiz lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Раевская М.В. Теоретические проблемы изучения предлогов в отечественной
линг¬вистике // Вестн. Южно-Урал. гос. ун-та. Сер. Лингвистика. – Т. 2014. 11, № 2.
2.
Элтазаров Ж.Д. Сўз туркуми парадигмасидаги ўзаро алоқа ҳамда кўчиш ҳоллари. –
Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 2006. – Б.15.
3.
Муталлибов С. Морфология ва лексика тарихидан қисқача очерк (XI аср ѐзма
ѐдгорликлари асосида). – Тошкент:ЎзФА нашри, 1959. – Б. 122.
4.
Ҳамдамов Ж. Ўзбек тили тарихи. Иккинчи қисм. Тарихий морфология. Иккинчи бўлим.
– Самарқанд: СамДУ нашри, 2003. – Б.82.
5.
Бердиёров Ҳ. Ҳозирги замон ўзбек адабий тилида сўнгкўмакчилар: Филол.фан. номз.
…дис-я. – Самарқанд, 1949. – Б.24.
6.
Всеволодова М.В., Клобуков Е.В., Кукушкина О.В., Поликарпов А.А. К основаниям
функционально-коммуникативной грамматики русского предлога // Вестн. Моск. ун-та.
Сер. 9. - 2003. - № 2. - С. 22-23..
7.
Антонова Т.И. Переход существительных в предлоги // Учен. зап. Магнитогор. гос. пед.
ин-та. - 1961. - Т. 14. - С.37.
8.
Антонова Т.И. Переход существительных в предлоги // Учен. зап. Магнитогор. гос. пед.
ин-та. - 1961.
9.
Исақов З. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро муносабати ва унда юкламаларнинг
ўрни. – Тошкент, 2001. – Б.12.
10.
Ўзбек тили грамматикаси. Т. I. – Тошкент: Фан, 1975. – Б.541.
11.
Ҳамдамов Ж. Ўзбек тили тарихи. Иккинчи қисм. Тарихий морфология. Иккинчи бўлим.
– Самарқанд: СамДУ нашри, 2003. – Б.82.
12.
Неъматов Ҳ.Ғ. XI-XII аср ѐзма ѐдгорликларида кўмакчилар // Ўзбек тили грамматик
қурилиши,
лексикология
ва
диалектологияси
масалалари.
V
чиқиши.
–
Самарқанд:СамДУ нашри, 1976. – Б. 45.
13.
Элтазаров. Ж. Сўз туркумлари ҳақидаги лингвистик назариялар. – Самарқанд. – Б. 118.
94
14.
Normo‘minov, S. T. (2023). Til tizimi va so ‘z turkumlari paradigmasida yadro-periferiya
munosabatlari haqida.
2016 no. 6 (100/1)
,
100
(66), 5-10.
15.
Нормуминов, Ш. Т. (2020). ВЗАИМОСВЯЗИ И РАЗВИТИЕ ПАРАДИГМ ЧАСТЕЙ
РЕЧИ.
Вестник Таджикского национального университета. Серия филологических наук
,
(6), 142-147.
16.
Yoqubov,
I. (2025). Uzbek Spelling Rules:
History, Principles, and Modern
Applications.
Pedagogika, psixologiya va ijtimoiy tadqiqotlar jurnali
,
4
(2), 20-26.
17.
Yoqubov, I. (2025). O‘zbek va turk tillaridagi gap bo‘laklarining qiyosiy tavsifi.
fars
international journal of education, social science & humanities.
,
13
(2), 9-14.
18.
Alikulova, D. O., & Pardayev, S. S. (2024). Increasing students'vocabulary by using
didactic
games and interactive methods in teaching synonyms
.
Journal of Science, Research and
Teaching
,
3
(12), 15-18.
19.
Shokir o‘g‘li, P.S. (2024). Omonim so ‘zlarni o ‘qitishda interfaol metodlardan
foydalanish.
Miasto Przyszłości
,
54
, 1744-1746.
20.
Erbutayeva, S. U. (2021). About some auxiliary words in Uzbek language.
Academicia: An
International Multidisciplinary Research Journal
,
11
(5), 1294-1300.
21.
Utkirovna, E. S., & Pardayev, A. B. About New Assistants in Uzbek Language.
JournalNX
,
333-336.
22.
Kamol o‘g‘li, H. H. (2024, October). The Role of Auxiliary Words in the Formation of
Phraseological Units. In
International Conference on Adaptive Learning Technologies
(Vol.
10, pp. 55-56).
