Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 153
KITOBXONLIK MADANIYATI VA UNING
INSON TAFAKKURIGA TA’SIRI
Istamova Sh.M.
– f.f.f.d.(PhD), professor
Tolibova Sh
. – OXU magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kitobxonlik madaniyatining mazmun-mohiyati, uning
shakllanish bosqichlari, o‘quvchi shaxsini kamol toptirishdagi, tafakkurini
rivojlantirishdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, kitob orqali bilim olish, mustaqil
fikrlash, ma’naviy yetuklikka erishish jarayonida kitobxonlikning tutgan o‘rni yoritilgan.
Maqolada o‘qituvchilarning kitobxonlik madaniyati, badiiy-estetik didi va intellektual
salohiyatining oshirilishi ta’lim sifati va inson tafakkuriga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi omil
sifatida ko‘rib chiqiladi. Kitobxonlikning jamiyat taraqqiyotidagi roli, ayniqsa yosh avlod
dunyoqarashini shakllantirishdagi o‘rni keng tahlil qilingan.
Аннотация.
В данной статье рассмотрена сущность культуры чтения, этапы её
формирования и значение в развитии мышления и совершенствовании личности
читателя. Освещается роль книги в процессе приобретения знаний, формировании
независимого мышления и духовного роста. Особое внимание уделено повышению
читательской культуры учителей, их художественно-эстетического вкуса и
интеллектуального потенциала как важного фактора повышения качества
образования и формирования мышления. Анализируется влияние культуры чтения
на развитие общества и мировоззрение молодого поколения.
Abstract.
This article explores the essence of reading culture, its stages of
development, and its importance in shaping individual thinking and intellectual growth. It
highlights the role of books in acquiring knowledge, fostering independent thought, and
achieving spiritual maturity. Special attention is given to enhancing teachers’ reading
culture, their artistic and aesthetic taste, and intellectual capacity as key factors in
improving the quality of education and developing human thought. The article also
analyzes the impact of reading culture on social progress and the formation of worldview
among the younger generation.
Kalit so‘zlar:
kitobxonlik madaniyati, tafakkur, o‘qituvchi, o‘quvchi, mustaqil
fikrlash, estetik tarbiya, ma’naviy kamolot.
Ключевые слова:
культура чтения, мышление, учитель, ученик,
самостоятельное мышление, эстетическое воспитание, духовное развитие.
Keywords:
reading culture, thinking, teacher, student, independent thinking,
aesthetic education, spiritual development.
Zamonaviy jamiyatda ma’naviy yuksalish, intellektual taraqqiyot va erkin tafakkurli
avlodni shakllantirish muhim ijtimoiy vazifalardan biri sifatida belgilangan. Bunday
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 154
yuksalishga erishishda kitob va kitobxonlik madaniyatining o‘rni beqiyosdir. Chunki kitob
inson tafakkurini o‘stiruvchi, ruhini tarbiyalovchi, axloqiy, estetik va ijtimoiy ongini
shakllantiruvchi eng qadimiy va eng samarali vosita hisoblanadi.Xususan,
kitobxonlik
madaniyati
bugungi kunda har bir soha vakili, ayniqsa, bo‘lajak o‘qituvchilar uchun
nafaqat kasbiy zarurat, balki shaxsiy intellektual va ma’naviy ehtiyojga aylanmog‘i darkor.
Kitobxonlik madaniyati bu — shunchaki ko‘p kitob o‘qish emas, balki o‘qilgan tanlash,
tushunish, tahlil qilish, undan xulosa chiqarish, hayotga tatbiq etish va unga asoslangan
mustaqil fikr bildirish madaniyatidir. Bu madaniyatga ega shaxs jamiyatda faol pozitsiyaga
ega bo‘lib, o‘z dunyoqarashi, tanqidiy tafakkuri va ijtimoiy mas’uliyati bilan ajralib turadi.
Bugungi global axborot oqimida inson ongiga har xil ma’lumotlar ta’sir etmoqda. Shu
sababli, yoshlarning fikrlash madaniyatini shakllantirishda ishonchli, chuqur manbalar –
ayniqsa, badiiy, falsafiy, tarixiy va ilmiy kitoblar asosiy tayanch hisoblanadi. Jumladan,
bo‘lajak o‘qituvchilar
ning kasbiy shakllanishida kitob bilan do‘stlashish, uni chuqur
anglash, talqin qilish va shunga monand o‘quvchilarni tarbiyalash salohiyati alohida
ahamiyat kasb etadi. O‘qituvchi shunchaki bilim beruvchi emas, balki
fikrlashni
o‘rgatuvchi
,
dunyoqarashni shakllantiruvchi
,
madaniy-ma’naviy yo‘l ko‘rsatuvchi
sifatida faoliyat yuritadi. U o‘quvchiga bilim emas, tafakkur mezonlarini o‘rgatadi. Bu esa,
eng avvalo, o‘qituvchining o‘z kitobxonlik madaniyatiga bog‘liqdir.
Shu jihatdan olganda,
kitobxonlik madaniyatining inson tafakkuriga, xususan,
bo‘lajak o‘qituvchilar tafakkuriga ta’sirini o‘rganish
bugungi ta’lim tizimi uchun
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki har qanday yuksak bilimli va tarbiyali
jamiyat faqat kitobxon, tafakkurli va mustaqil fikrli avlod hisobiga barpo etiladi. Bugun
ilm-fan va axborot texnologiyalari yuksalib borayotgan sharoitda, insonning tafakkur
darajasi, tanqidiy fikrlash qobiliyati, estetik didi, axloqiy qarashlari — bularning barchasi
kitob orqali rivojlanadi.
Tadqiqotlar ko‘rsatishicha,
ta’lim sifati va o‘qituvchi salohiyatining o‘zaro
bog‘liqligi
, avvalo, ularning doimiy mutolaa madaniyatiga ega yoki ega emasligi bilan
belgilanadi.
UNESCO
ma’lumotlariga ko‘ra, ta’lim sifati yuqori bo‘lgan mamlakatlarda
o‘qituvchilarning o‘rtacha kitobxonlik darajasi yiliga 30-50 ta kitobga teng bo‘lsa, ayrim
rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 5 tadan ham kam. Bu esa o‘qituvchining
shaxsiy va kasbiy kamoloti uchun kitobxonlik madaniyatining qanday strategik
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Kitobxonlik madaniyati – bu nafaqat kitob o‘qish odati, balki ma’naviy ehtiyoj,
mustaqil tafakkur, tanqidiy fikrlash, badiiy-estetik did va doimiy o‘rganishga bo‘lgan ichki
rag‘batni o‘z ichiga oluvchi murakkab pedagogik hodisadir. Pedagogik nuqtai nazardan
qaralganda, bu madaniyat quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi:
Kitob tanlash madaniyati
– mavzuning dolzarbligini anglash, ishonchli
manbalarni farqlay olish;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 155
Mazmunga chuqur kirish
– o‘qilgan matnni tahlil qilish, xulosa chiqarish, turli
qarashlarni taqqoslay olish;
Tarbiyaviy ta’siri
– o‘quvchi shaxsida axloqiy, vatanparvarlik, milliy g‘urur kabi
sifatlarni shakllantirish.
Masalan, Abdulla Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida kitobni
“ma’naviyat quyoshi” deb ataydi va yosh avlodni mutolaa qilishga undaydi.
Psixologik nuqtai nazardan, kitob insonning kognitiv (bilish), affektiv (emotsional)
va reflektiv (o‘zini anglash) jihatlariga faol ta’sir ko‘rsatadi. O‘qish davomida: t
asavvur
va xotira
rivojlanadi; k
reativ fikrlash
va muammoli vaziyatlarga ijodiy yondashuv
kuchayadi;
Ichki nutq
boyiydi, bu esa bolalar bilan ishlashda pedagog uchun muhim
psixologik tayyorgarlikni shakllantiradi.
Badiiy adabiyot o‘qigan talaba o‘zini personaj o‘rniga qo‘yib ko‘ra boshlaydi – bu
empatiya (rahmdillik) va ijtimoiy-emotsional intellekt rivojiga olib keladi.
Badiiy adabiyot o‘quvchining ruhiyatini tarbiyalaydi, hayotga bo‘lgan estetik
qarashlarini shakllantiradi. Bo‘lajak o‘qituvchi uchun bu jihat ikki yo‘nalishda muhim:
1.
O‘zi o‘quvchi sifatida badiiy asarlardan ilhomlanadi, shaxsiy dunyoqarashi
kengayadi;
2.
O‘z o‘quvchilarida ham badiiy-estetik qadriyatlarni uyg‘otishga qodir bo‘ladi.
Kitob insonni o‘z chegaralaridan chiqib, butun dunyo bilan tanishtiradi. Tarix, san’at,
din, falsafa – bularning barchasini o‘rganish imkonini aynan kitob beradi. Bo‘lajak
o‘qituvchilar uchun bu imkoniyat:
Turli madaniyat va g‘oyalarga ochiq bo‘lish;
O‘z kasbiy faoliyatida zamonaviy pedagogik yondashuvlardan foydalanish;
Ijtimoiy jarayonlarga faol va ongli fuqarolik munosabatini shakllantirish kabi
natijalarni beradi.
UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, ilg‘or ta’lim tizimlarida pedagoglarning o‘rtacha
oylik kitobxonlik ko‘rsatkichi yuqori bo‘lib, bu ularning o‘quvchilarga berayotgan bilim
sifati bilan bog‘liqdir.
Kitobxonlik madaniyati – bu nafaqat ma’naviy ehtiyoj, balki tafakkur erkinligi,
kasbiy yetuklik va intellektual taraqqiyotning poydevoridir. Ayniqsa, bo‘lajak
o‘qituvchilar uchun bu madaniyatning shakllanishi zaruratdir. Ular kitob orqali nafaqat
bilim oladilar, balki o‘z shaxsiyatlarini, hayotga va insoniyatga bo‘lgan munosabatlarini
qayta shakllantiradilar.
Kitobxonlik madaniyati inson tafakkurining ildizlaridir. Bo‘lajak o‘qituvchi sifatida
talabalarning bu madaniyatga ega bo‘lishi ularning shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy yetukligini
ta’minlaydi. Kitob – bu nafaqat bilim manbai, balki insonni inson qiluvchi eng muhim
ijtimoiy hodisadir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 156
Pedagogik, psixologik va badiiy adabiyotlar tahlili asosida shuni aytish mumkinki,
kitobxonlik madaniyati o‘z-o‘zini anglash, mustaqil fikrlash, badiiy-estetik qarashlar,
axloqiy mezonlar va keng dunyoqarashni shakllantirishga bevosita xizmat qiladi.
Bo‘lajak o‘qituvchilar bu madaniyatni o‘zlashtirmasdan turib, o‘z shogirdlarida
intellektual o‘sishni ta’minlay olmaydi. Shuning uchun pedagogik ta’lim jarayonida bu
madaniyatni shakllantirish strategik vazifa bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Выготский Л.С. Психология и мышление. – Москва: Педагогика, 1986.
2.
UNESCO
Global
Education
Monitoring
Report,
2022.
3.
Maxsudovna, I. S., & Qizi, S. M. S. (2022). The role and importance of puzzles in the
development of intellectual abilities of primary school students. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal, 12(2), 209-213.
4.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2025). ONA TILI VA O’QISH
SAVODXONLIGI DARSLARIDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH
(KAHOOT,
EDUCAPLAY
KABI
PLOTFORMALAR
MISOLIDA). PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 2(2), 177-180.
5.
Истамова, Ш. М. (2021). ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ ВА ЁЗМА АДАБИЁТ
НАМУНАЛАРИДА ТУШ МОТИВЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЎЗИГА
ХОСЛИГИ: Истамова Шоҳида Махсудовна, филология фанлари буйича фалсафа
доктори. Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал, (6), 16-19.4.
6.
Jalilovna, Q. Z., & Maqsudovna, S. I. (2024). O ‘QISH SAVODXONLIGI
DARSLARIDA LUG ‘AT USTIDA ISHLASH USULLARI. Methods of applying
innovative and digital technologies in the educational system, 1(2), 184-186.
7.
Jalilovna, Q. Z., & Maqsudovna, S. I. (2024). LUG’AT USTIDA ISHLASHNING
LINGVISTIK ASOSLARI VA VAZIFALARI. PEDAGOG, 7(6), 186-189.
8.
Maxsudovna, I. S., & To’ymurodovna, Q. G. (2024, February). BOSHLANG’ICH
SINFLARDA
DIDAKTIK
VOSITALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI. In International conference on multidisciplinary science (Vol. 2, No. 2,
pp. 59-64).
9.
Makhsudovna, I. S. (2023). Dreams as a Means of Psychological Analysis.
10.
Истамова, Ш. М.
Поэтико-композиционные функции сна в художественном
произведении
(Doctoral dissertation, (PhD) по филологии: 10.00. 02/Истамова
Шохида Махсудовна).
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 157
11.
Истамова, Ш. М. СНОВИДЕНИЯ И СИМВОЛ В ХУДОЖЕСТВЕННЫХ
ПРОИЗВЕДЕНИЯХ.
Сборник
научных
статей
по
итогам
работы
Международного научного форума
, 72.
12.
Истамова, Ш. М., & Шарипова, М. Б. (2024). ЛИТЕРОНОМИК ТАЖНИС
САНЪАТИ АЛИШЕР НАВОИЙ ИЖОДИДА.
Экономика и социум
, (5-2 (120)),
1072-1075.
13.
Анъанавий туш рамзларининг поэтик матнда берилиши. ШМ Истамова. - Новое
слово в науке и практике: гипотезы и …, 2017
14.
Ш Истамова. Поэтико-композиционные функции сна в художественном
произведении.Автореферат.
https://inlibrary.uz/index.php/autoabstract/article/view/71079
15.
Nabiyeva N.
Kitobxonlik madaniyati va uning psixologik jihatlari
. – “Ta’lim va
rivojlanish”, 2021, №3.
16.
Istamova Sh.M. ZAMONAVIY OʻZBEK NASRIDA TUSH MOTIVIDAN
FOYDALANISH AN'ANASI./ IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025. ISSN:
2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF–5,431.
http://www.wordlyknowledge.uz/
17.
Istamova Sh.M. SHUKUR XOLMIRZAYEV HIKOYALARIDA MILLIY
QADRIYATLARNING
18.
I.Sh. Maxsudovna, N.U. Sulaymonovich. MUSTAQIL ISHLAR-ZAMONAVIY
TA’LIM TIZIMIDA BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARI NUTQIY
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHNING MUHIM OMILI/ Pedagogik
Tadqiqotlar.
https://www.wosjournals.com/index.php/ptj/article/view/1627
19.
Sulaymonovich, S. F., & Maqsudovna, I. S. (2020). Types of lexical meanings. Journal
of Critical Reviews, 7(6), 481-484.
