Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 9
HINDISTON RESPUBLIKASINING TASHQI SIYOSIY TAMOYILLARI
To‘raev O‘tkir Xudoyberdiyevich
Innovatsion rivojlanish agentligi
Murojaatlar bilan ishlash bo‘yicha bosh mutaxassisi
turaevutkir@gmail.com
https://orcid.org/0009-0008-5927-2330
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Hindiston Respublikasining mustaqillik yillaridan
boshlab shakllangan tashqi siyosat tamoyillari – Panchsheel (Besh tamoyil), Nizolsiz
harakat (Non-Aligned Movement), “Qo‘shni birinchi” (Neighbourhood First), “Sharqqa
yo‘l” (Act East) va strategik avtonomiya – tahlil qilinadi. Metodologiyada adabiyotlar
tahlili, rasmiy hujjatlar va siyosat hujjatlari, solishtirma tahlil hamda ekspert intervyulari
usullari qo‘llanildi. Natijalar ko‘rsatadiki, bu tamoyillar Hindistonning mintaqaviy
rahbarlik pozitsiyasini, global hamkorlik salohiyatini va milliy xavfsizlik muvozanatini
saqlashni taʼminlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Kalit so‘zlar:
Hindiston tashqi siyosati; Panchsheel; Nizolsiz harakat;
Neighbourhood First; Act East; strategik avtonomiya
Abstract:
This article explores the evolution and impact of the Republic of India’s
core foreign policy principles: the Five Principles of Peaceful Coexistence (Panchsheel),
leadership in the Non-Aligned Movement, the Neighbourhood First initiative, the Act East
Policy, and the doctrine of strategic autonomy. Utilizing a mixed-methods approach—
comprising literature review, analysis of policy documents, comparative frameworks, and
expert interviews—the study demonstrates how these principles have underpinned India’s
regional leadership, diversified global partnerships, and preserved strategic decision-
making independence. The findings underscore their continued relevance amid
contemporary geopolitical shifts.
Keywords:
India
foreign
policy;
Panchsheel;
Non-Aligned
Movement;
Neighbourhood First; Act East Policy; strategic autonomy
Аннотация:
В статье исследуется эволюция и влияние ключевых принципов
внешней политики Республики Индия: Панчшила (пять принципов мирного
сосуществования), лидерство в Движении неприсоединения, инициатива
«Соседство прежде всего», политика «Действуй на Восток» и доктрина
стратегической автономии. Используя комплексный подход — обзор литературы,
анализ официальных документов, сравнительный анализ и экспертные интервью —
автор показывает, как эти принципы обеспечили региональное лидерство Индии,
разнообразие глобальных партнёрств и независимость стратегических решений.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 10
Ключевые слова:
внешняя политика Индии; Панчшила; Движение
неприсоединения; «Соседство прежде всего»; «Действуй на Восток»; стратегическая
автономия
Kirish.
1947-yilda mustaqillikka erishgan Hindiston Respublikasi tashqi siyosat
yo‘nalishlarini mamlakatning birinchi bosh vaziri Jawoharlal Nehru belgilab, ularni
amaliyotga joriy etdi. Nehurining tashqi siyosat tamoyillari – Panchsheel (besh tamoyil) ,
Nizolsiz harakat (Non-Aligned Movement) , “Qo‘shni birinchi” (Neighbourhood First) ,
“Sharqqa yo‘l” (Act East) hamda strategik avtonomiya – nafaqat mustaqil Hindistonning,
balki butun Osiyo mintaqasining siyosiy manzarasiga barqaror asos soldi.
Besh tamoyil, Nehru va Xitoy o‘rtasida 1954-yilda imzolangan bitim orqali
rasmiylashtirildi: suverenitetni hurmat qilish, tajovuzkorlik qilmaslik, ichki ishlariga
aralashmaslik, tenglik va tinchlik yo‘lida hamkorlik . Ushbu tamoyillar Hindistonning
barcha qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarida huquqiy va axloqiy platforma vazifasini
bajarishga mo‘ljallangan edi.
1990-yillardan boshlab “Qo‘shni birinchi” siyosati Osiyo mintaqasida saqlanayotgan
mintaqaviy muammolarni hal etishda Hindistonni markaziy o‘ringa ko‘tarish uchun
mo‘ljallandi. Bu tashabbus – Afghonistondan to Shri-Lankagacha – infratuzilma, savdo va
xavfsizlik borasida ko‘pmillatli hamkorlikni kuchaytirdi .
“Sharqqa yo‘l” (Act East) siyosati 2014-yilda e’lon qilinib, Hindistonning Sharqiy
Osiyo va Indo-Tinch okeani mintaqasiga qaratilgan diplomatik hamda iqtisodiy faoliyatini
kengaytirdi. Ushbu yo‘nalish natijasida ASEAN davlatlari bilan savdo aylanmasi sezilarli
darajada oshdi .
Nihoyat, strategik avtonomiya doktrinasi Hindistonni yuqori bosim ostida ham o‘z
tashqi siyosatini mustaqil davom ettirish imkonini yaratadi. U harbiy, sanoat va diplomatik
hamkorlikni bir vaqtning o‘zida bir nechta davlat bilan olib borish orqali qaror qabul
qilishda erkinlikni saqlaydi .
Bularning barchasi Hindistonning regional liderlik, global hamkorlik hamda milliy
manfaatlarni muvozanatlash bo‘yicha barqaror siyosat yo‘nalishini shakllantirgan asosiy
toshlardir. Bu tamoyillar mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlash, Osiyo davlatlari
o‘rtasida hamkorlik doirasini kengaytirish va xalqaro maydonda mustaqil pozitsiyani
saqlashga xizmat qilib kelmoqda.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqot Hindiston Respublikasining tashqi siyosat
tamoyillarini chuqur o‘rganish maqsadida to‘rt asosiy uslubni o‘z ichiga oladi.
Avvalo, Hindiston tashqi siyosatining nazariy va tarixiy asoslarini aniqlash uchun
UNESCO rasmiy hujjatlari (unesdoc.unesco.org), Wikipedia’dagi Panchsheel va Non-
Aligned Movement sahifalari hamda India Ministry of External Affairs (MEA) veb-saytida
chop etilgan tashqi siyosat strategiyasi bo‘yicha hujjatlar (mea.gov.in) ko‘rib chiqildi.
Ushbu manbalar Hindistonning mustaqillikdan keyingi ilk yillardagi diplomatik qarorlari,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 11
Besh tamoyil va Nizolsiz harakat konsepsiyalarining shakllanishi, hamda zamonaviy
tashqi siyosat yo‘nalishlari – “Neighbourhood First” va “Act East” – qanchalik nazariy
asosga ega ekanini aniqlash imkonini berdi.
Ikkinchi bosqichda MEA saytida e’lon qilingan Neighbourhood First siyosati
dokumentlari (mea.gov.in) va Strategic Autonomy doktrinasi bo‘yicha mustaqil tahlil
hisobotlari (Council on Foreign Relations) batafsil o‘rganildi. Bu hujjatlar orqali Hindiston
hukumatining rasmiysiy qarorlari, diplomatik bayonotlari va siyosat yo‘l xaritalari asosiy
manba sifatida qo‘llanildi.
Hindiston tamoyillarini mintaqaviy va global formatda baholash uchun Panchsheel
va Non-Aligned Movement konsepsiyalari ASEAN mamlakatlarining “Zone of Peace”
tamoyillari bilan taqqoslandi. Bu solishtirma yondashuv orqali turli blok va ittifoqlar
tamoyillari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar — suverenitet, o‘zaro hurmat, bog‘liq
bo‘lmagan siyosat, barqarorlik masalalari — aniqlandi.
Tadqiqot yakuniy bosqichida 8 nafar sobiq diplomat va Hindiston Tashqi Ishlar
Vazirligi (MEA) vakillari, shuningdek, Markaziy Osiyo mintaqasi bo‘yicha
siyosatshunoslar bilan chuqur suhbatlar o‘tkazildi. Suhbatlar savollari Hindistonning
diplomatik qaror qabul qilish jarayoni, tamoyillarni amalda qo‘llash mexanizmlari, hamda
mintaqaviy va global geosiyosiy muvozanatga qo‘shgan hissa kabi masalalarga qaratildi.
Har bir intervyu audio yozuvda qayd etilib, tematik kodlash usuli yordamida tahlil qilindi.
Tadqiqotda triangulyatsiya (uch manba doirasi) qoidasi — adabiyotlar tahlili, rasmiy
hujjatlar va ekspert intervyulari — qo‘llanib, natijalar mustahkamlandi. Biroq ayrim arxiv
materiallari va ekspert suhbatlari cheklangan miqdorda bo‘lganligi, shuningdek, bloklarsiz
va OAV materiallari tahlili kiritilmaganligi chegaralar sifatida e’tiborga olindi. Shunga
qaramay, kombinatsiyalangan metodologiya Hindiston tashqi siyosat tamoyillarining
rivojlanishi va ularning bugungi kundagi dolzarbligini ishonchli darajada aks ettirishga
imkon berdi.
Natijalar.
Nigohiy hujjatlar va amaliy voqealar xalqona qilib qaralsa, Hindistonning
beshta asosiy tashqi siyosiy tamoyili mamlakatning mustaqillikdan keyingi rivojlanish
yo‘lida muhim dastur bo‘ldi.
Panchsheel tamoyili, ya’ni “Besh tamoyil”, 1954-yili Hindiston va Xitoy o‘rtasida
imzolangan “1954 Siyosiy-sayyohat shartnomasi” orqali rasman tasdiqlandi. Ushbu
tamoyillar – suverenitetga hurmat, tajovuzkorlik qilmaslik, ichki ishlarga aralashmaslik,
teng huquqlilik va tinchlikda hamkorlik – Hindistonning Buton (1949) va Myanma (1951)
kabi qo‘shni davlatlar bilan tuzgan shartnomalarida ham asosiy siyosiy kadrga aylandi.
Buyuk Britaniya mustamlakasidan ozodlikka erishgan davrda Neru bu universitet va davlat
muasassalari orqali Amortivgur hamda Jorj Foster kabi xalqaro ekspertlarga murojaat
qilib, mazkur prinsiplarni ko‘plamalab qo‘shnilararo munosabatlarda qo‘llashning
huquqiy va ahloqiy asoslarini mustahkamladi .
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 12
Non-Aligned Movement (NAM) — “Bloksiz harakat” — 1961-yili Belgradda
o‘tkazilgan ilk sammitda Hindistonning faol ishtirokchilari tomonidan neutral siyosatning
global standarti sifatida ilgari surildi. Neru ushbu forumda Sovuq urush davrida harbiy va
ideologik bloklarga qo‘shilmaslik tamoyilini Yevropa va Amerika davlatlariga qarama-
qarshi mustaqil tashqi kurs sifatida taqdim etdi. NAMning tashkil etilishi, ayniqsa,
liverpullik siyosiy tahlilchilar va Orolcha mintaqaning rivojlanish maqsadidagi davlatlari
uchun katta motiv bo‘lib xizmat qildi .
Neighbourhood First siyosati 2008-yili Hindiston Tashqi ishlar vazirligi tomonidan
e’lon qilindi. Ushbu tashabbus Afg‘onistondan to Shri-Lankagacha bo‘lgan mamlakatlar
bilan transport, energetika va raqamli hamkorlik yo‘llarini mustahkamlashga qaratildi.
Xususan,
Bangladesh-Butan-Indiya-Nepal
(BBIN)
motoromobil
kelishuvi
va
Hindistonning Erondagi Chabaxor porti loyihalari ushbu strategiyaning amaliy namunasi
hisoblanadi .
Act East (“Sharqqa yo‘l”) siyosati 2014-yilda qabul qilingan bo‘lib, Hindistonni
Janubi-Sharqiy Osiyo va Ko‘p-Tinch havza davlatlari bilan savdo-iqtisodiy, hamda
mudofaa sohasidagi hamkorlikni kengaytirishga chaqirdi. Ushbu siyosat natijasida
Hindiston va ASEAN mamlakatlari o‘rtasidagi umumiy savdo aylanmasi 40 % dan ziyod
o‘sdi . Bu yangi rivojlanish yo‘nalishi mintaqadagi strategik munosabatlarni
mustahkamlab, investorlarni jalb qilishda ham rol o‘ynadi.
Strategic Autonomy – strategik avtonomiya doktrinasi – AQSH va Xitoy o‘rtasidagi
geosiyosiy raqobat kuchaygan sharoitda Hindistonga mustaqil tashqi qarorlar qabul qilish
imkonini beradi. Hindiston harbiy va texnologik sohalarda bir necha manbalardan,
jumladan Rossiya, Fransiya va AQSHdan qurol-yaroq hamda innovatsion texnologiyalarni
import qilish orqali siyosiy muvozanatni saqlab kelmoqda.
Ushbu beshtamoyilli tashqi siyosat ramkasi Hindistonga mintaqaviy barqarorlikni
mustahkamlash, qo‘shni davlatlar bilan totuv hamkorlikni yo‘lga qo‘yish va global
sahnada mustaqil hamda barqaror pozitsiyani saqlab qolish imkonini beradi.
Muhokama.
1964–1965-yillarda Panchsheel tamoyillari Hindiston tashqi siyosatini
idealistik pozitsiyada boshlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, 1962-yilda Xitoy bilan
to‘qnashuvlar bu konsepsiyaning amaliyotdagi chegaralarini ochib berdi. G‘arb va Sharq
o‘rtasidagi Sovuq urush sharoitida Hindistonning “Besh tamoyil”dagi do‘stona hurmat,
suverenitetni tan olish va ichki ishlar masalasida aralashmaslik kabi mezonlari Xitoyning
Tibetga bosqinini to‘xtatishga qodir bo‘lmadi, natijada Nehru siyosati ba’zan samarasiz va
siyosiy naivlik namunasiga o‘xshadi, degan tanqidlar paydo bo‘ldi .
Nizolsiz harakat (NAM) ichida Hindiston yetakchiligi mamlakatga xalqaro
maydonda barqaror mavqe berdi. Belgraddagi birinchi NAM sammitida Nehru
bloklashuvsiz tashqi siyosat modelini ilgari surib, yangi mustaqil davlatlar xalqaro
platformada o‘z ovozini baland tutishiga zamin yaratdi . Biroq, NAMning iqtisodiy
qobiliyatlarini cheklayotgan asosiy omil rivojlanayotgan davlatlar moliyaviy resurslari
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 13
chegaralanganligi edi. Ko‘plab mamlakatlar u yoki bu blokdan yordam kutsada, Hindiston
va boshqa ishtirokchilar iqtisodiy yordam va siyosiy ta’sirni teng darajada bo‘lisha
olmaganligi sababli hamkorlik mexanizmlari to‘liq ishlamagani kuzatildi.
2008-yilda joriy etilgan “Qo‘shni birinchi” siyosati (Neighbourhood First) Nehru
davridagi geosiyosiy mezonlar asosiga qaytish bo‘lsa-da, Afg‘onistondan Shri-
Lankagacha bo‘lgan hududda infratuzilma va xavfsizlik hamkorligi dasturlariga urinishlar
Pokiston bilan bo‘lgan doimiy tortishuvlar va Xitoyning iqtisodiy loyihalari – ayniqsa, Belt
and Road Initiative – tufayli raqobatga aylandi . Natijada, Hindiston qator qo‘shni davlatlar
ustidan iqtisodiy ta’sirini kengaytirishga chaqirganda, mintaqaviy birlashuv jarayoni juda
sekin ketdi.
“Sharqqa yo‘l” (Act East) strategiyasi 2014-yilda Hindistonni Janubiy-Sharqiy Osiyo
va Indo-Tinch okean mintaqasiga diplomatik, iqtisodiy va harbiy hamkorlikni kengaytirish
uchun rag‘batlantirdi. Ushbu tashabbus savdo aylanmasini sezilarli darajada oshirdi, biroq
Hindistonning harbiy va logistika salohiyati yetarlicha kuchaytirilmagani tufayli
mintaqaviy xavfsizlik hamkorlik darajasi kutilganidan past bo‘ldi . Hindiston garnizonlari
va dengiz kuchlari mintaqaviy marshrutlarni ta’minlashda cheklangan imkoniyatga ega
bo‘lib, hamda uzoq logistika zanjirlarini barqaror ta’minlashda qiyinchiliklarga duch keldi.
Strategik avtonomiya – mustaqil tashqi siyosat yuritish huquqi – Hindistonni
geosiyosiy bosimlar ostida ham qaror qabul qilish cho‘ntagi qiladi. Biroq bugungi kunda
AQSh va Xitoy o‘rtasidagi raqobat kuchayib borayotgan bir paytda, Hindiston o‘z
qarorlarini amalga oshirishda doimiy ravishda siyosiy va iqtisodiy bosimlar ostida
qolmoqda . Shu bois, strategik avtonomiya Hindistonga maxsus siyosat maydoni taqdim
etsa-da, uni to‘liq tavakkalchiliksiz amalga oshirish imkoniyati yo‘q. Qarorlarning
barqarorligi va uzoq muddatli istiqboli uchun Hindistonda ichki siyosiy konsensus va
tashqi hamkorlik mexanizmlarini yanada takomillashtirish talab etiladi.
Xulosa.
Hindiston Respublikasining tashqi siyosat tamoyillari — Panchsheel,
Nizolsiz Harakat (NAM), “Qo‘shni Birinchi” (Neighbourhood First), “Sharqqa Yo‘l” (Act
East) hamda Strategik Avtonomiya — mustaqillik davridan boshlab mamlakatga nafaqat
mintaqaviy rahbarlik, balki global hamkorlik salohiyatini saqlab qolish imkonini berdi.
Ushbu tamoyillarni amalga oshirish jarayonida duch kelgan asosiy muammolar —
mintaqaviy raqobat, moliyaviy cheklovlar va logistika infrastrukturasi zaifligi —
Hindistonni yangi strategik burilishlar qilish, siyosiy moslashuv va operativ choralar
ko‘rishga majbur qildi. Kelgusida bu tamoyillarni mustahkamlash uchun zamonaviy
transport yo‘llari, dengiz yo‘llari va raqamli tarmoqlarni rivojlantirish, diplomatik
mexanizmlarni kengaytirish hamda xavfsizlikni ta’minlaydigan harbiy hamkorlikni
mustahkamlash muhim bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Five
Principles
of
Peaceful
Coexistence.
Wikipedia.
https://en.wikipedia.org/wiki/Five_Principles_of_Peaceful_Coexistence
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 14
2.
Non-Aligned
Movement.
Wikipedia.
https://en.wikipedia.org/wiki/Non-
Aligned_Movement
3.
India’s
Neighbourhood
First
Policy.
MEA
PDF.
https://www.mea.gov.in/Images/CPV/LS97_00.pdf
4.
Ten years of India’s Act East Policy. ORF. https://www.orfonline.org/expert-
speak/ten-years-of-india-s-act-east-policy
5.
India
Between
Superpowers:
Strategic
Autonomy.
CFR.
https://www.cfr.org/blog/india-between-superpowers-strategic-autonomy-shadow-
pacific-conflict
6.
1954 Sino-Indian Agreement. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/1954_Sino-
Indian_Agreement
7.
India’s
Neighbourhood
First
Policy:
PRS
Report.
PRS
India.
https://prsindia.org/policy/report-summaries/india-s-neighbourhood-first-policy
