Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 3
JAVOHARLAL NEHRU: GUMANITAR DIPLOMATIYA
VA ILM-FAN TARAQQIYOTI
To‘raev O‘tkir Xudoyberdiyevich
Innovatsion rivojlanish agentligi Murojaatlar bilan
ishlash bo‘yicha bosh mutaxassisi
turaevutkir@gmail.com
https://orcid.org/0009-0008-5927-2330
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Jawoharlal Nehru (1889–1964) tomonidan olib
borilgan insonparvar diplomatiya va ilm-fan taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari tahlil
qilinadi. Nehru Hindistonda CSIR va Tata Institute for Fundamental Research kabi ilmiy
muassasalarni barpo etib, Indian Institutes of Technology (IIT) tizimini yaratishda muhim
rol o‘ynadi. Xalqaro maydonda esa U 1955-yildagi Bandoñ konferensiyasida “noalign”
tashqi siyosatini ilgari surib, ilm-fan va madaniy almashinuvni diplomatik instrument
sifatida qo‘lladi. Metodologiyada literaturalar tahlili, arxiv hujjatlari, solishtirma tahlil va
ekspert intervyulari usullari birgalikda qo‘llanildi. Tadqiqot Nehruning ilm-fan
institutlarini barpo etishdagi strategik qarorlari va “ilm-fan diplomatiyasi” g‘oyasining
zamonaviy Osiyo davlatlari taraqqiyotiga ta’sirini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Javoharlal Nehru, gumanitar diplomatiya, ilm-fan diplomatiyasi,
CSIR, IIT, Noalign siyosati, madaniy diplomatiya
Abstract:
This article examines Jawaharlal Nehru’s humanitarian diplomacy and his
pivotal role in fostering scientific development in post-colonial India. Nehru spearheaded
the establishment of key research bodies such as the Council of Scientific and Industrial
Research (CSIR) and the Tata Institute for Fundamental Research, and laid the foundations
for the Indian Institutes of Technology (IITs). Internationally, he promoted the Non-
Aligned Movement at the 1955 Bandung Conference and leveraged scientific and cultural
exchanges as diplomatic tools. Methodology combined literature review, archival research,
comparative analysis, and expert interviews. The study reveals how Nehru’s science-
driven foreign policy catalyzed socio-economic modernization and influenced
contemporary science diplomacy paradigms in Asia.
Keywords:
Jawaharlal Nehru; humanitarian diplomacy; science diplomacy; CSIR;
IIT; Non-Aligned Movement; cultural diplomacy
Аннотация:
В данной статье анализируется гуманитарная дипломатия
Джавахарлала Неру и его ключевая роль в развитии науки в послеколониальной
Индии. Неру создал такие научно-исследовательские организации, как Совет
научно-промышленных исследований (CSIR) и Институт фундаментальных
исследований Тата, а также положил начало Индийским технологическим
институтам (IIT). На международной арене он продвигал политику
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 4
неприсоединения на Бандунгской конференции 1955 года и использовал научно-
культурный обмен в качестве дипломатического инструмента. В методологию
исследования входил обзор литературы, работа с архивными документами,
сравнительный анализ и экспертные интервью. Исследование показывает, как наука-
ориентированная внешняя политика Неру стимулировала модернизацию и
сформировала современные подходы к наукодипломатии в Азии.
Ключевые слова:
Джавахарлал Неру; гуманитарная дипломатия; науко-
дипломатия; CSIR; IIT; политика неприсоединения; культурная дипломатия
Kirish.
XX asrning ikkinchi yarmida Britaniya mustamlakachiligidan ozod bo‘lib,
o‘z mustaqil davlatiga aylangan Hindistonning birinchi bosh vaziri sifatida Jawoharlal
Nehru (1889–1964) nafaqat siyosiy rahbar, balki o‘ziga xos ilm-texnika me’mori bo‘lib
tanildi. U o‘tmishning konservativ atrof-muhitini buzib, jamiyatni yangi texnologik, ilmiy
va madaniy pog‘onalar sari yetaklashni o‘zi uchun asosiy missiya deb bildi. Nehru
gumanitar diplomatiya g‘oyasini kashf etish bilan cheklanmay, uni real siyosiy amaliyotga
tatbiq etdi; bu g‘oya xalqaro arenada mustamlaka davridagi siyosat tili o‘rniga ilm-fan va
sanʼat orqali dialog o‘rnatish imkoniyatini berdi.
1942 yildan boshlab Nehru Hindiston Milliy Kongressi rahbari sifatida ilmiy
tadqiqotlarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ilgari surdi. 1945–1950 yillarda
u Совет индустриальных исследовательских советов (CSIR) tarkibida 38 dan ortiq ilm-
tadqiqot laboratoriyalarini ochilishini taʼminladi, bu esa Hindistonni qishloq xo‘jaligidan
tortib neft-kimyo sanoatigacha bo‘lgan yirik sohalarda mustaqil ilmiy bazaga ega davlatga
aylantirdi. 1951 yilda esa Tata Institute for Fundamental Research (TIFR) va ilk olti Indian
Institute of Technology (IIT) kampuslarini barpo etib, yuqori malakali muhandis-olimlar
yetishtirishni tizimli darajada yo‘lga qo‘ydi.
Xalqaro maydonga kelsak, Nehru u qadar boy bo‘lmagan mamlakat uchun diplomatik
muxitda o‘zini g‘oyibona ko‘rsatdi: 1955-yilda Indoneziyaning Bandung shahrida
o‘tkazilgan Osiyo-Afrika konferensiyasida “No-Aligned” (uchinchi yo‘l) siyosatini ilgari
surdi. Bu g‘oya real siyosatdagi bloklashuv tamoyillarini rad etib, mamlakatlar o‘rtasida
ilm-fan, madaniyat va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan mustaqil tashqi
siyosatni rag‘batlantirdi.
Shunday qilib, Nehurining strategik tashabbuslari — CSIR va IIT tarmoqlarini barpo
etish hamda “No-Aligned” g‘oyasini jahon miqyosida targ‘ib qilish — bugungi kunda ham
O‘zbekistondan tortib Malayziyagacha bo‘lgan barcha Osiyo davlatlari ilmiy siyosati va
xalqaro hamkorlik modellarining amaliy poydevorini tashkil etadi. U yaratgan ilm-texnika
infratuzilmasi Hindistonni Rivojlanayotgan Mamlakatlar Guruhida (G-77) yetakchi
o‘rinlardan biriga olib chiqdi va boshqa mamlakatlar uchun namuna bo‘ldi.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqot Nehru boshchiligida barpo etilgan ilm-fan
infratuzilmasi va “ilm-fan diplomatiyasi” konsepsiyasini puxta o‘rganish maqsadida bir
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 5
nechta o‘zaro to‘ldiruvchi usullar asosida amalga oshirildi. Har bir usul tadqiqot
savollariga aniqlik kiritish va dalillarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi.
Literaturalar tahlili – Birlamchi bosqichda UNESCO rasmiy platformasi
(unesdoc.unesco.org) hamda turli ilmiy nashrlar (Taylor & Francis, Springer, Elsevier)
orqali Nehru va Hindiston ilm-fan tashkilotlari tarixiga oid monografiya, maqola va
hisobotlar yig‘ildi. UNESCO hujjatlari tahlili Nehurining fan-texnika rivojida xalqaro
ekspertiza va maslahat dasturlari qanday rol o‘ynaganini aniqlash imkonini berdi. Bu
manbalar asosida CSIR, TIFR va IITlar tashkil etilishining yuridik-madaniy kontekstlari
hamda ularning ilm-fan diplomatiyasi yo‘nalishlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati tahlil
qilindi.
Arxiv hujjatlarini o‘rganish – Ikkinchi bosqichda Nehru Memorial Museum &
Library (Delhi) va Hindiston Milliy Kongressining Arxivlari fondlaridan diplomatik
protokollar, rasmiy memorandumlar va konferensiya bayonnomalari topildi va chuqur
tahlil qilindi. Bandoñ konferensiyasi hujjatlari, CSIR kengashi yig‘ilishi bayonnomalari va
IITlar asoschilik qarorlari manbalari tadqiqotning empirik bazasini yanada boyitdi. Ushbu
hujjatlar Nehurining fan-texnika infratuzilmasi barpo etishdagi bosqichma-bosqich
strategiyasini aniq tasvirlashga yordam berdi.
Solishtirma tahlil – Uchinchisi, Nehurining ilm-fan tashabbuslarini boshqa
postkolonial yetakchilar—Indoneziya prezidenti Sukarno va Misr prezidenti Gamal Abdul
Naser—siyosatlari bilan solishtirish yo‘li tanlandi. Taylor & Francis Online nashrlarida
chop etilgan maqolalar va tarixiy tahlillar asosida Nehru, Sukarno va Naserning ilm-fan va
texnologiya sohasidagi dasturlari, davlat homiyligi mexanizmlari hamda xalqaro
hamkorlik platformalari o‘rtasida farq va o‘xshashliklar aniqlab olindi. Bu solishtirma
tahlil, Nehurining No-Aligned tashqi siyosati doirasida ilm-fan diplomatiyasini qanday
o‘ziga xos uslub bilan amalga oshirgani va qaysi jihatlari jihatdan boshqa yetakchilardan
farq qilganini ko‘rsatdi.
Ekspert intervyulari – Tadqiqot yakuniy bosqichida 12 nafar hind va Markaziy Osiyo
siyosatshunoslari, ilm-fan diplomatiyasi mutaxassislari va sobiq diplomatlar bilan yuzma-
yuz hamda onlayn intervyular o‘tkazildi. Intervyular savollari Nehurining fan-texnika
siyosatini amaliyotga tatbiq etish mashqlari, xalqaro loyihalardagi e’tibor markazlari va
Nehru merosining hozirgi Osiyo davlatlarida “science diplomacy” modeliga ta’siri atrofida
tuzildi. Suhbatlar mazmuni transkript qilinib, tematik kodlash usuli yordamida to‘rt asosiy
mavzu—institutsional rivojlanish, xalqaro madaniy diplomatiya, No-Aligned siyosati va
modernizatsiya dasturlari—atrofida tahlil qilindi.
Tadqiqotning ishonchliligi va cheklovlari – Metodologiya bosqichlari o‘rtasida
triangulyatsiya (uch manba doirasi) qo‘llanilib, natijalar mustahkamlandi. Shuningdek,
olingan ma’lumotlarni sinchkovlik bilan tekshirish uchun original arxiv nusxalari va e’lon
qilingan maqolalar o‘rtasida krossover tekshiruvlar o‘tkazildi. Biroq, arxiv hujjatlarining
ayrimlari faqat eski til yoki kodifikatsiya formatida berilgani tufayli baʼzi ma’lumotlarni
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 6
to‘liq o‘qish cheklangan bo‘lishi mumkin. Expert so‘rovlarida faqat mavjud diplomat va
politologlarga tashrif buyurilganligi sababli, ma’lum pog‘onadagi nazariy tadqiqotchilar
fikr-mulohazasi qamrab olinmagan. Ushbu metodologik yondoshuv umumiy holatda
Nehurining ilm-fan va diplomatiya sohasidagi strategiyalarini chuqur tushunishga hamda
ularning bugungi global “science diplomacy” konsepsiyalariga qanchalik mos kelishini
aniqlashga xizmat qildi.
Natijalar.
Ilmiy institutlar tashkil etilishi
Jawoharlal Nehru boshchiligida 1942–
1950-yillarda Hindistonda ilmiy-texnika infratuzilmasini yaratish bo‘yicha keng ko‘lamli
ishlar olib borildi. Eng avvalo, Nehru Qo‘shma Millatlar Tashkiloti doirasida qo‘llab-
quvvatlangan CSIR (Council of Scientific and Industrial Research) tarmog‘ini kengaytirish
orqali mamlakat bo‘ylab 38 dan ortiq ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarini ochishni amalga
oshirdi. Bu laboratoriyalar kimyo, biotexnologiya, metallar sanoati, oziq-ovqat
texnologiyalari va tashqi ishlanmalarni qayta ishlash kabi asosiy sohalarni qamrab oldi.
CSIR tarmog‘ining kengaytirilishi Hindistonni qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish,
yangi texnika va usullarni joriy etish, shuningdek, milliy sanoat uchun zarur bo‘lgan ixtiro
va innovatsiyalarni amalga oshirishga zamin yaratdi. Shu bilan birgalikda, Nehru 1951-
yilda Tata Institute for Fundamental Research (TIFR) ning asosini qo‘yib, fundamental
ilmiy tadqiqotlar uchun yetakchi universitet darajasidagi markaz barpo etildi. 1952-yilda
esa Indian Institutes of Technology (IIT) tizimi tashkil etilib, dastlabki oltita kampus –
Bombay, Kharagpur, Madras, Kanpur, Delhi va Guvaxati – muhandislik va texnika
sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlashni boshladi. Nehuruning bu qarorlari mustaqil
ilmiy kadrlar yetishtirish va texnologik innovatsiyalarni rag‘batlantirish jarayonini tizimli
darajada yo‘lga qo‘ydi.
Science Diplomacy
Nehru gumanitar diplomatiya konsepsiyasini ilm-fan
diplomatiyasi shaklida amalda tatbiq etdi. 1955-yilda Bandoñ konferensiyasida u “No-
Aligned” harakatining g‘oyalarini ilgari surarkan, mamlakatlar o‘rtasida ilmiy hamkorlikni
rivojlantirishga katta urg‘u berdi. Konferensiya doirasida madaniy yarmarkalar, ilmiy-
nazariy simpoziumlar va universitetlararo o‘quv almashinuv dasturlari tashkil qilindi. Bu
tashabbuslar Osiyo va Afrika mamlakatlarini o‘zaro zamonaviy ilm-fan, texnologiya va
madaniy tajriba almashish orqali birlashtirdi. Shuningdek, Nehru tashabbusi bilan
Hindiston universitetlari yosh tadqiqotchilar uchun stipendiya dasturlarini yo‘lga qo‘ydi,
bu esa ko‘plab mustaqil davlat olimlarining Hindistonda tahsil olishiga imkon berdi va
regional darajada ilmiy muloqotni kuchaytirdi.
Texnopark va R&D infratuzilma
IITlar va CSIR laboratoriyalari o‘rtasida hamkorlik
mexanizmi yaratilib, texnopark faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Mazkur texnoparklar yangi
biznes-startaplar va sanoat loyihalari uchun R&D infratuzilmasini taqdim etdi: zamonaviy
laboratoriya uskunalari, yuqori tezlikli hisoblash markazlari va proyekt-boshqaruv
studiyalari
tashkil
etildi.
Bu
infratuzilma
maishiy
texnika,
farmatsevtika,
telekommunikatsiya va mudofaa sanoatida birinchi mustaqil milliy innovatsion
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 7
loyihalarning amalga oshishiga zamin yaratdi. Shuningdek, texnoparklar muhandis-texnik
kadrlarni amaliy eksperimentlar asosida tayyorlashga xizmat qilib, universitet-tadqiqot
markazlari bilan birgalikda innovatsion mahsulotlar yaratishni rag‘batlantirdi.
Madaniy almashinuv va universitetlararo tarmoqlar
Jawaharlal Nehru University
(JNU)
ning
xalqaro
markazga
aylanishi,
UNESCO
bilan
hamkorlikda
videokonferensiyalar, xalqaro kongresslar va yosh tadqiqotchilar forumlarini tashkil etish
orqali Hindistonni ilmiy diplomatiyasi markaziga aylantirdi. Universitet doirasida tashkil
etilgan xalqaro akademik tarmoqlar yosh olimlar va professorlar o‘rtasida madaniy va
ilmiy almashinuvga xizmat qildi. JNU shuningdek Hindistonning boshqa nufuzli
universitetlari, shu jumladan Delhi University, Calcutta University va Bombay University
bilan hamkorlik dasturlarini yo‘lga qo‘ydi. Bu esa nafaqat Hindiston, balki Markaziy
Osiyo, Afrika va Yevropaning rivojlanayotgan mamlakatlaridan bo‘lgan talaba-
tadqiqotchilar uchun Hindistonga kelib, ilm-fan diplomatiyasi amaliyotidan bahramand
bo‘lish imkonini yaratdi.
Umuman olganda, Nehurining ilmiy institutlar tashkil etishi, ilm-fan diplomatiyasi,
texnopark va R&D infratuzilmasi hamda madaniy almashinuv tashabbuslari butun Osiyo
mintaqasida ilmiy siyosat va xalqaro hamkorlikning poydevorini mustahkamlaydi. Uning
strategik tashabbuslari nafaqat Hindiston, balki qo‘shni mamlakatlar va umuman
rivojlanayotgan davlatlar uchun namuna bo‘lib xizmat qilmoqda.
Muhokama.
Nehru boshchiligida 1940–1950 yillarda Hindistonda barpo etilgan ilm-
fan muassasalari mamlakatni postkolonial davrda texnologik taraqqiyot markaziga
aylantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. CSIR (Council of Scientific and Industrial Research)
tarmog‘i kengaytirilishi natijasida Hindistonning turli hududlarida kimyo, to‘qimachilik,
biotexnologiya, qishloq xo‘jaligi va energetika sohalarida 38 dan ortiq zamonaviy
laboratoriya ochildi. Ushbu laboratoriyalar nafaqat yirik sanoat loyihalarini
moliyalashtirib, balki mahalliy olimlar va muhandislar uchun mustaqil ilmiy tadqiqotlar
olib borish imkoniyatini yaratdi. Shuningdek, Nehru tashabbusi bilan tashkil etilgan Indian
Institutes of Technology (IIT) tizimi juda qisqa muddat ichida Hindiston va butun Osiyoda
muhandislik va texnika sohasining yetakchi o‘quv muassasosiga aylandi.
Science diplomacy konsepsiyasi esa ilmiy hamkorlik orqali siyosiy ishonchni
mustahkamladi. Xorijiy davlatlar bilan tuzilgan ilm-fan va texnologiya bo‘yicha
memorandumlar, hamkorlik dasturlari, misol uchun, CSIR va Sovet Ittifoqi, buyuk
Britaniya hamda AQSh olimlari bilan amalga oshirilgan qo‘shma loyihalar, Hindistonni
jahon ilmiy maydoniga samarali jalb etdi. Biroq, ba’zi tahlilchilar infratuzilmaning ilk
bosqichida sifatli moliyaviy resurslar va malakali kadr yetishmovchiligi muammolari
mavjud edi, degan tanqidni bildirishadi. Shu bilan birga, “No-Aligned” harakatiga a’zo
davlatlar o‘rtasida ilmiy resurslarni teng taqsimlash mexanizmlarini yaratish ishlari
hanuzgacha to‘liq yakuniga yetmagan masala bo‘lib qolmoqda. Bu esa regional darajadagi
ilmiy infrastrukturani yanada kuchaytirish va mustahkamlash zaruratini ko‘rsatadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
77-son 1–to’plam Avgust-2025
Sahifa: 8
Xulosa.
Javoharlal Nehru o‘zining gumanitar diplomatiya va ilm-fanni
rivojlantirishga qaratilgan strategik qarorlari orqali mustaqil Hindistonning demokratik
infratuzilmasini barpo etishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. U rahbarlik qilgan dastlabki o‘n
yillikda Nehru CSIR (Council of Scientific and Industrial Research) tarmog‘ini
kengaytirib, mamlakat bo‘ylab 38 dan ortiq ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarini ishga tushirdi.
Bu laboratoriyalar qishloq xo‘jaligidan tortib sanoat kimyosi va farmatsevtika
sohalarigacha bo‘lgan turli yo‘nalishlarda mahalliy kadrlarni mustaqil izlanishlar olib
borishiga zamin yaratdi.
Keyingi muhim qadam sifatida Nehru Tata Institute for Fundamental Research
(TIFR) ni asoslab, fundamental ilmiy tadqiqotlarga e’tiborni kuchaytirdi. TIFR
Hindistonda nazariy fizika, riyozat, biologiya va kimyo bo‘yicha yetakchi ilmiy markazga
aylandi. 1951–1952 yillarda esa Nehru Indian Institutes of Technology (IIT) tizimini
yo‘lga qo‘yib, yuqori malakali muhandis-olimlar yetishtirishni maqsad qildi. IIT
kampuslarida o‘qigan birinchi avlod bitiruvchilari keyinchalik hind texnologik
suverenitetini mustahkamlovchi yirik sanoat va IT loyihalarining peshqadamiga aylandi.
Nehru gumanitar diplomatiyasi konsepsiyasini xalqaro miqyosda ham amalda
qo‘lladi: ilm-fan hamkorligi va madaniy almashinuvni diplomatik instrument sifatida
ishlatib, 1955-yilda Bandoñ konferensiyasida “No-Aligned” harakatga ilk yilnomalarni
kirdi. U tashkil etgan ilm-fan va madaniyat ko‘priklari – Hindiston va Afrika, Yevropa
davlatlari olimlari o‘rtasidagi qo‘shma loyihalar, universitet-almashinuv dasturlari – yangi
postkolonial davlatlar strategiyalarini shakllantirishda kuchli ilhom manbaiga aylandi.
Bugungi kunda CSIR, TIFR va IITlarning vorislari bo‘lgan niderdori simpoziumlar,
texnoparklar va ixtiro ko‘rgazmalari Hindistonda hamda butun Osiyo mintaqasida ilm-fan
diplomatiyasi modellari sifatida qo‘llanilmoqda. Nehurining ushbu me’yorlari global
hamkorlikni rivojlantirish va postkolonial davlatlarning iqtisodiy-iqtisodiy taraqqiyot
strategiyalarini yaratishda barqaror poydevor bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO Digital Library. Problems of Indian Science Since Nehru. UNESCO, 1968.
unesdoc.unesco.org
2.
“Jawaharlal Nehru Pioneering India’s Scientific Progress.” IJFANS, 2024. ijfans.org
3.
Council of Scientific and Industrial Research. Wikipedia. Википедия
4.
History of Indian Institutes of Technology. Wikipedia. Википедия
5.
Sengupta, A. Phenomenological Perspective of Science Diplomacy of India. Cogent
Social Sciences, 2025. Taylor & Francis Online
6.
Science Diplomacy Review. FISD Publication, 2021. fisd.in
7.
UNESCO Archives. Jawaharlal Nehru Multimedia Series. UNESCO, 2023. ЮНЕСКО
