BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
562
XO‘JALIK YURITUVCHI SUB’EKTLAR FAOLIYATI
SAMARADORLIGI VA ULARNING MOLIYAVIY HOLATINI
BAHOLASHDA TAHLILIY AMALLARDAN FOYDALANISH
Choriyev Isroil Xamzayevich
TDIU, “Moliyaviy tahlil” kafedrasi dotsenti, PhD
Respublikamiz iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida
raqobatdosh korxonalar soni ko‘payib, yalpi ichki mahsulotning muntazam o‘sib
borishiga erishilmoqda. Bunday natijalarga erishishda mamlakatimizda
yaratilgan qulay investitsion muhit hamda raqobatchilik sharoiti muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, korxonalar moliyaviy holatining yildan-yilga
barqarorlashib, investitsion jozibadorligining oshib borishi ham iqtisodiyotning
yetakchi tarmoqlariga ichki va tashqi investitsiyalarni jalb etish imkonini
bermoqda.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy holatini, ularning faoliyati
samaradorligini aniqlash, nafaqat, xo‘jalik sub’ektlarining o‘ziga, shuningdek
kreditorlar va investorlar uchun ham o‘ta muhim ahamiyatiga ega bo‘lib, ular
faoliyati samaradorligini tahlil etish korxona faoliyati ko‘rsatkichlarini barcha
qiziquvchilar uchun ochib beruvchi vazifani bajaradi. Moliyaviy tahlil
korxonaning moliyaviy ahvolinigina oydinlashtirib bermasdan, balki uning turli
faoliyati va istiqbollarini ham ko‘rsatib bera oladi. Shuningdek, investitsiyalarni
faol jalb etish uchun, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar investitsion jozibadorlik
ko‘rsatkichlarini hisoblab chiqish va tahlil etish zarurdir.
Ma’lumki‚ respublikamizda moliyaviy tahlilni rivojlantirish‚ isloh qilish
iqtisodiyotning bevosita xalqaro munosabatlarga integratsiyalashuvi bilan uzviy
bog‘liqdir. Bu esa respublikamizda moliyaviy tahlilni xalqaro andozalar talablari
asosida takomillashtirishni zaruriyat qilib qo‘ymoqda.
Korxonalar xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy holati, ularning
faoliyati samaradorligi tahlilini takomillashtirish uchun quyidagi vazifalar
bajarilishi lozim deb o‘ylaymiz:
- xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy holati tahlili usulini
takomillashtirish;
- barcha iqtisodiy o‘quv yurtlarida moliyaviy tahlil fanini o‘qitishni yo‘lga
qo‘yish;
- xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy holati, ularning faoliyati
samaradorligi tahlili natijalari bilan qiziqqan manfaatdor organ va tashkilotlarda
iqtisodiy tahlil ishlarini samarali tashkil etish;
- moliyaviy tahlilda moliyaviy ko‘rsatkichlarni miqdoriy ifodalash,
baholash, ularni iqtisodiy mazmun bilan bog‘lanishda o‘rganish;
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
563
- moliyaviy tahlil bilan shug‘ullanuvchi xodimlar, mutaxassislarda
(jumladan, auditorlarda) moliya-xo‘jalik faoliyati tahlilining zamonaviy
usullarini qo‘llay olish ko‘nikmalarini shakllantirish;
- xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar moliyaviy holati, ularning faoliyati
samaradorligi tahlili yakunida korxonalarning moliyaviy holatini yaxshilash
yuzasidan zarur tavsiyalar ishlab chiqilishi darkor.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 14-
dekabrdagi “Davlat ishtirokidagi korxonalarni moliyaviy sog‘lomlashtirish
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 1013-son
Mazkur Reglamentga muvofiq, “Korxonalar
moliyaviy-iqtisodiy ahvolini tahlil uchun quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar
(mezonlar) qo‘llaniladi:
a) to‘lov qobiliyati yoki qoplash koeffitsiyenti — Tqk;
b) o‘z aylanma mablag‘lari bilan ta’minlanganlik koeffitsiyenti — O‘ak;
v) aktivlarning va xarajatlarning rentabellilik koeffitsiyenti — Ark, Xrk.
Shuningdek, quyidagi qo‘shimcha ko‘rsatkichlar ham qo‘llanilishi
mumkin:
o‘z va qisqa muddatli qarz mablag‘larining nisbat koeffitsiyenti — O‘qk;
ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish koeffitsiyenti — Qfk;
asosiy vositalarning eskirish koeffitsiyenti — Avek.
Ushbu ko‘rsatkichlar tahlili asosida, iqtisodiy holatiga ko‘ra, korxonalar
quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
a) iqtisodiy barqaror;
b) iqtisodiy tavakkalchilik;
v) iqtisodiy nochor:
to‘lov qobiliyatini tiklash imkoniyatiga ega bo‘lgan;
to‘lov qobiliyatini tiklash imkoniyatiga ega bo‘lmagan.
iqtisodiy barqaror;”
1
.
1-jadval
Korxonalarning moliyaviy iqtisodiy ahvoli monitoringi va tahlilini o‘tkazish
mezonlari
2
Ko‘rsatkichlar
Iqtisodiy holat nobarqarorligi
Asosiy ko‘rsatkichlar
To‘lov
layoqati
yoki
qoplash
koeffitsenti (K
tl
):
K
tl
– 1,25 dan kichik bo‘lsa
1
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 14-dekabrdagi “Davlat ishtirokidagi korxonalarni
moliyaviy sog‘lomlashtirish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 1013-son qarori.
https://lex.uz/uz/docs/-4106617
2
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 14-dekabrdagi “Davlat ishtirokidagi korxonalarni
moliyaviy sog‘lomlashtirish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 1013-son
qarori bilan
tasdiqlangan “Davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy-iqtisodiy holati tahlilini o‘tkazish Reglamenti”
asosida muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
564
O‘z
aylanma
mablag‘lari
bilan
ta’minlanish koeffitsenti (K
at
)
K
at
-0,2 dan kam chiqsa
Korxona
aktivlari
va
harajatlari
rentabelligi (R
a
, R
x
)
R
a
, R
x
-0 dan past bo‘lsa
Qo‘shimcha ko‘rsatkichlar
O‘zmablag‘lari va qisqa muddatli qarz
mablag‘lari nisbati koeffitsenti (K
o‘q
)
K
o‘/q
-1,25 dan tushib ketgan hollarda
Ishlab
chiqarish
quvvatlaridan
foydalanish koeffitsenti(K
quv
)
K
qo‘v
- 0,5 dan tushib ketganda
Asosiy
vositalarning
eskirish
koeffitsenti (K
esk
)
K
esk
- 0,5 dan oshib ketganda
Korxonalar moliyaviy holati, faoliyati uzluksizligi va samaradorligini
baholashda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 2015 yil
28 iyulda «Davlat ulushi bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlari va boshqa xo‘jalik
yurituvchi sub’ektlar faoliyati samaradorligini baholash mezonlarini joriy etish
to‘g‘risida»gi 207-sonli qarori bilan qabul qilingan samaradorlikning muhim
ko‘rsatkichlari (KPI)ni baholash muhim ahamiyatga ega.
«Samaradorlikning muhim ko‘rsatkichi (KPI) 2016 yilning 1 yanvaridan
boshlab Respublikaning barcha hududlarida ustav kapitalida davlat ulushi
bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlari, mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha
mas’uliyatli jamiyatlar hamda davlat korxonalari faoliyatining samaradorligini
baholash mezonlarini belgilash, hisobini yuritish joriy qilindi.
Hisoblash yo‘li bilan olingan samaradorlikning muhim ko‘rsatkich
miqdorlari ularning biznes-rejada belgilangan prognoz (maqsadli) miqdorlari
bilan hisoblangan va maqsadli miqdorning foizli nisbati tarzida taqqoslanadi.
Barcha samaradorlikning muhim ko‘rsatkichi bo‘yicha o‘rtacha
hisoblangan miqdor korxonaning ijro etuvchi organi faoliyati samaradorligining
yig‘indi ko‘rsatkichi sifatida ifodalanadi.
Korxonaning vakolatli boshqaruv organi qaroriga asosan ijro etuvchi
organ faoliyati samaradorligi quyidagicha e’tirof etiladi:
Samaradorlikning yig‘indi ko‘rsatkichi miqdori 40 foizdan kam bo‘lsa -
qoniqarsiz.
40 foizdan 60 (ushbu daraja ham kiradi) foizgacha bo‘lsa — past
darajada.
60 foizdan 80 (ushbu daraja ham kiradi) foizgacha bo‘lsa — yetarli
darajada emas.
80 foizdan 90 (ushbu daraja ham kiradi) foizgacha bo‘lsa — o‘rtacha
darajada.
90 foizdan 100 (ushbu daraja ham kiradi) foizgacha bo‘lsa — yetarli
darajada.
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
565
100 foizdan oshsa — yuqori darajada»
3
.
Shuningdek, «davlat ishtirokidagi korxonalar ijro etuvchi organi faoliyati
samaradorligini baholash, ularning mas’uliyatini oshirish va monitoring tizimini
yo‘lga qo‘yish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan 2020 yil 9 dekabrda «Davlat ishtirokidagi korxonalar ijro etuvchi
organi faoliyati samaradorligini baholash tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida» 775-son qaror qabul qilindi. Mazkur qaror bilan
davlat ishtirokidagi korxonalar ijro etuvchi organi faoliyati samaradorligini
baholash tizimi takomillashtirildi. Jumladan:
korxona samaradorligini baholovchi asosiy ko‘rsatkichlarga qo‘shimcha
tarzda sof tushum va sof foyda rejasi, tannarxni kamaytirish, chet el valyutasiga
bo‘lgan mustaqillik, mahalliylashtirish va investitsiya dasturlari, eksport
hajmining bajarilishi va energiya samaradorligi kabi ko‘rsatkichlar joriy etilishi;
SMKning salmoq o‘lchovlari qat’iy belgilanishi;
SMK natijalari Agentlik veb-saytida joylashtirilmagan yoki «qoniqarsiz»
yoxud «past» bo‘lganda ijro organi rag‘batlantirilmasligi;
moliyaviy hisobotlarni shakllantirish va topshirish muddatidan qat’iy
nazar, korxonalar har chorakda SMKni hisoblashi va e’lon qilishi belgilandi»
4
.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, korporativ boshqaruvning
zamonaviy usullarini joriy qilish sharoitida korxonalar faoliyatining
samaradorligi va uzluksizligi, investitsion jozibadorligi va ularning moliyaviy
holati to‘g‘risidagi ishonchli axborotga talab yanada ortadi. Bunday axborot
samarali boshqaruv, investitsion va moliyaviy qarorlar qabul qilishda muhim
asos bo‘lib xizmat qiladi. Korxonalar faoliyatining samaradorligi va uzluksizligi,
moliyaviy holati va investitsion jozibadorligini kompleks baholash uslublarini
takomillashtirish asosida boshqaruv qarorlarining samaradorligi ortib, moliyaviy
resurslardan samarali foydalanish imkoniyatlari aniqlanadi.
ADABIYOTLAR:
1.
Чориев И.Х. (2023). Молиявий ҳисоботлардаги хатоликларни
аниқлашда таҳлилий амаллардан фойдаланишнинг услубий
жиҳатлари.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, Issue 1,
February 2023.
2.
Чориев И.Х. (2023). Молиявий инвестициялар ҳисобини
такомиллаштириш.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
,
Issue 2, April 2023.
3.
Klichev, B.P., Choriev, I. X. (2021). The Issues Of Business
Activity Organization In Uzbekistan. Turkish Online Journal of
Qualitative Inquiry (TOJQI).Volume 12, Issue 7, July 2021: 4587-4593.-
URL:https://www.tojqi.net/index.php/journal/article/view/4494
3
Sh.Mamatov.
KPI nima, boshqa tizimlardan afzalligi qanday? https://old.davaktiv.uz/uz/yangiliklar/asset-
news/5945-kpi-nima-bosh-a-tizimlardan-afzalligi-andaj
4
https://kpi.davaktiv.uz/site/ru/kpi
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
566
4.
Choriev I.X. Auditorlik faoliyatida tahliliy amallarni takomillashtirish.
Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. –
Toshkent:, «Iqtisod-moliya»nashriyoti, 2021, - 21-26 b.
5.
Юлдашев, Ж. А. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИЖОЗЛАР
БИЛАН МУНОСАБАТЛАР ҲОЛАТИНИ БАҲОЛАШ УСУЛИНИ
ТАКОМИЛАШТИРИШ.
6.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda
CVP-tahlilni tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA
TARAQQIYOT, 4 (2024), 754–759
7.
Қличев, Б. (2022). KPI ТИЗИМИ АСОСИДА МОДДИЙ
РАҒБАТЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ ТАҲЛИЛИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/1343
8.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of
Organizing Cvp-Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist:
International Scientific Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
9.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion
faoliyat samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research
Journal
,
26
(3), 86–94. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
10.
Кoсимoвич, Я. У. (2024). Ташқи савдо фаолиятида мақбул ечимни
топиш масалаларини таҳлили. World scientific research journal, 26(2), 199-
205.
11.
Tulaev, M. (2024). Moliyaviy hisobot
konsepsiyalari.
Nordic_Press
,
2
(0002).
12.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных
исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
13.
Кличев, Б. (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми
таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Направления развития
благоприятной бизнес-среды в условиях цифровизации экономики, 1(01),
170–173.
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-pp170-173
14.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion
faoliyat tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo'nalishlari, Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun
2024-yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
15.
Yakypbaevich, I. J. ., Abrarovich, Y. J. ., Akhtamovich, H. S. ., &
Bekmurodova. (2023). COMMERCIAL BANKING, CREDIT OPERATIONS,
PROVISION OF COLLATERAL, ASSESSMENT MECHANISMS.
FAN,
TA’LIM, MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI | JOURNAL OF
SCIENCE, EDUCATION, CULTURE AND INNOVATION
,
2
(4), 6–13.
Retrieved from https://mudarrisziyo.uz/index.php/innovatsiya/article/view/251
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
567
16.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот
ишлаб чиқариш ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of
improving the analysis of the volume of production at enterprises.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ,13(7),
42–49.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
17.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL
STRUCTURE OF THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE
FULFILLMENT OF TAX OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and
Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology
,
8
(4),
297-307.
18.
Худоёров О.О. (2023). Банк тизимини рақамлаштириш
шароитида
рақамли
банк
технологияларини
жорий
қилиш
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 13(7),
99–107.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2788
19.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy
bank xizmatlarini tutgan o ‘rni.
20.
Odilovich, K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING
SERVICES ON BANK INCOME.
International Journal of Education, Social
Science & Humanities
,
12
(6), 82-86.
21.
Klichev, B.P., Tulaev, M.S. (2021). Issues of development of the
analysis of business activity in joint-stock companies of Uzbekistan.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. ISSN:
2249-7137
Vol.
11,
Issue
11,
November
2021,
584-591.
https://doi.org/10.5958/2249-7137.2021.02539.8
22.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit
portfolio at commercial banks.
International Journal of Research in Social
Sciences
,
9
(3), 725-736.
23.
Мажидов
Ж.
(2024).
Тижорат
банклари
активлар
портфелларининг сифатини ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг
ўзига
хос
хусусиятлари.
(2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
(4),
1463-
https://pedagoglar.org/index.php/02/article/view/3878
