Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 387
GEORG FRIDRIK GENDEL IJODIDA SHARQ MUSIQASINING TA’SIRI
Andijon Davlat Universiteti Spor va san’at fakulteti 1-kurs talabasi
Tohirjonova Mavluda Mansurjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada barokko davrining buyuk bastakori Georg Fridrik
Gendelning ijodiy faoliyati hamda uning musiqasida Sharq motivlarining ifodalanishi
tahlil qilinadi. Ayniqsa, bastakorning oratoriyalari va opera asarlarida Sharq madaniyati,
timsollar, ritmlar va harmoniyalar qanday aks etganiga e’tibor qaratiladi. Maqola
Gendelning g‘arbiy musiqa an’analarini Sharqona ohanglar bilan uyg‘unlashtirish
mahoratini ochib beradi.
Kirish:
XVIII asrda Yevropa musiqa madaniyati yangi shakllanish bosqichiga kirdi.
Ayniqsa, barokko davri bastakorlari musiqiy ifoda vositalarini boyitish va kengaytirishga
intildilar. Bu jarayonda Sharq madaniyatiga bo‘lgan qiziqish kuchayib, bastakorlar o‘z
asarlarida Sharqqa oid mavzu, obraz va musiqiy elementlardan ilhomlana boshladilar.
Sharq — G‘arb tasavvurida sirli, ekzotik va go‘zallik bilan bog‘liq makon sifatida
qaralgan. Aynan shunday fon ostida Germaniyada tug‘ilgan, lekin ijodiy faoliyatining
asosiy qismini Angliyada o‘tkazgan buyuk bastakor Georg Fridrik Gendel ham o‘z
asarlarida Sharq motivlariga alohida e’tibor qaratgan.
Uning oratoriya va opera janridagi asarlarida qadimgi Sharq tarixiy voqealari, diniy
syujetlari va obrazlari musiqiy sahnalashtirish orqali o‘z aksini topadi. Gendel Sharq
madaniyati va musiqasiga bo‘lgan munosabatni faqatgina tashqi timsollar orqali emas,
balki musiqiy ohang, ritm va orkestrlash orqali ham ifodalagan. Ushbu maqola ana shu
ijodiy yondashuvni tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda Gendel asarlarida Sharq
musiqasi unsurlarining namoyon bo‘lishi chuqur yoritiladi.
Asosiy qism:
I. Gendelning hayoti va ijodiy faoliyati
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 388
Georg Fridrik Gendel (1685–1759) Germaniyaning Halle shahrida tug‘ilgan va
dastlabki musiqa ta’limini u yerda olgan. U yoshlik chog‘idayoq cherkov musiqasi bilan
tanishib, organ chalishni mukammal o‘rgangan. 1703-yildan boshlab Gamburgda opera
bastalashni o‘rgangan va birinchi operasi "Almira"ni sahnaga qo‘ygan. Gendel 1706–
1710-yillarda Italiyada bo‘lib, bu davr uning ijodiy uslubining shakllanishida muhim rol
o‘ynagan. U Italiyaning Rim, Florensiya va Venetsiya shaharlarida ko‘plab oratoriyalar,
kantatalar va operalar yozgan.
1710-yildan Angliyaga ko‘chib o‘tgan Gendel tez orada London musiqiy sahnasida
yetakchi bastakor sifatida tanildi. U 1712-yildan boshlab Angliyada doimiy yashagan.
Gendel ingliz qirollik saroyi uchun ko‘plab asarlar, jumladan kronsiyal marosimlarga
bag‘ishlangan musiqa, oratoriyalar va mashhur "Water Music"ni yozgan. U 1727-yilda
Angliya fuqaroligini qabul qilgan. Gendel Londonda tashkil etilgan qirollik opera
teatrining asoschilaridan biri bo‘lib, u yerda italiyalik uslubdagi operalar qo‘ygan.
Hayotining so‘nggi yillarida Gendel ko‘r bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, ijod qilishdan
to‘xtamagan. Uning eng mashhur oratoriyasi "Messiah" (1741) asarlari bugungi kungacha
mashhurligini saqlab kelmoqda.
II. Gendel va Sharq motivlariga qiziqish
XVIII asrda Yevropada Sharqqa bo‘lgan qiziqish ortib borgan. Odamlar Sharqni
sirli, ekzotik va romantik bir makon sifatida tasavvur qilishgan. Bu tasavvurlar musiqa,
adabiyot va teatrda ham keng o‘rin olgan. Gendel o‘z davrining madaniy tendensiyalariga
mos ravishda Sharq mavzulariga asoslangan asarlar yaratgan. U diniy va tarixiy
manbalardan ilhomlanib, o‘zining dramatik va musiqiy tasvir vositalari yordamida Sharq
obrazlarini boyitgan.
Uning "Giulio Cesare in Egitto" (Misrda Yuliy Tsezar), "Solomon", "Belshazzar" va
"Israel in Egypt" kabi oratoriya va operalarida qadimgi Misr, Bobil, Yahudiya, Fors va
boshqa Sharqiy madaniyatlarga oid motivlar mavjud. Bu asarlarda u Sharqiy hukmdorlar,
payg‘ambarlar va tarixiy voqealarni g‘arbiy musiqiy uslubda aks ettiradi. Ayniqsa,
"Belshazzar" asarida Bobil shohi va yahudiylar o‘rtasidagi tarixiy ziddiyatlar musiqiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 389
dramatizm bilan ifodalanadi. Gendel Sharq mavzularidan foydalanishda faqat dekorativ
maqsadlarni ko‘zlamaydi, balki tarixiy va ma’naviy mazmunni chuqur musiqiy ifoda etadi.
III. Sharq musiqasining elementlari Gendel asarlarida
Gendel Sharq musiqasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri eshitmagan bo‘lishi mumkin, ammo u
G‘arbdagi tasavvurlar asosida Sharqona musiqiy ohanglar yaratishga intilgan. U quyidagi
elementlar orqali Sharqona ruhni yaratgan:
- Maqomga o‘xshash ohanglar: Gendelning ayrim aria va xorlarida yarim tonli
harakatlar, doimiy pedal notalar va improvizatsiyaga o‘xshash melodiyalar uchraydi.
Masalan, "Solomon" oratoriyasidagi ayrim aria va intermediyalar Sharqona ruhiyatni ifoda
etadi.
- Sharqqa xos cholg‘ular: Arfa, timpani, truba kabi cholg‘ularni u Sharqiy atmosfera
yaratish uchun ishlatgan. Bu cholg‘ular orqali u zohiriy dabdaba, dramatizm va ruhiy
yuksaklikni ifodalagan.
- Ekzotik ritmlar: Gendel ba’zi operalarida noodatiy ritmlar, tez-tez o‘zgaruvchi
o‘lchovlar orqali dramaturgiyani kuchaytirgan. "Israel in Egypt" oratoriyasida ritmik
murakkabliklar orqali xalq azoblari va najot mavzusi tasvirlanadi.
Sharq musiqasiga oid bu elementlar Gendel musiqasining o‘ziga xos dramatik va
emotsional kuchini oshiradi.
IV. Gendelning Sharqqa bo‘lgan musiqiy yondashuvi
Gendel Sharqni faqat tarixiy kontekstda emas, balki musiqiy-estetik vosita sifatida
ham qabul qilgan. U Sharq obrazlaridan sahnaviy dramatizmni kuchaytirish uchun
foydalanadi. Bu obrazlar orqali u kuch, jasorat, donoilik va fojiani yoritadi. Masalan,
"Solomon" oratoriyasida Sharq donishmandi timsoli orqali ideal hukmdor obrazini
yaratadi.
Uning Sharqqa bo‘lgan musiqiy yondashuvi murakkab va chuqur: u Sharqni ekzotik
manzara sifatida emas, balki universal ma’nolarga ega timsollar manbai sifatida ko‘rgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 390
Bu yondashuv orqali u o‘z asarlarida nafaqat g‘arbiy, balki insoniyatning umumiy
qadriyatlarini musiqiy ifodalashga erishgan.
Xulosa:
Georg Fridrik Gendel ijodi XVIII asr g‘arb musiqa madaniyatida Sharq
motivlarining paydo bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Gendel Sharq obrazlari orqali
musiqiy dramatizm va estetik kuchni oshirgan, tinglovchilarda ekzotik va falsafiy ruhiyat
uyg‘otgan. Bugungi kunda ham uning operalari va oratoriyalarida Sharq motivlari musiqiy
va madaniy muloqotning yorqin namunasi sifatida qadrlanmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar va internet saytlar:
1. Hogwood, C. Handel. Thames & Hudson, 2007.
2. Burrows, D. Handel and the English Chapel Royal. Oxford University Press,
2005.
3. Sadie, S. The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Macmillan, 2001.
4. Taruskin, R. The Oxford History of Western Music. Oxford University Press,
2005.
5.
https://www.britannica.com/biography/George-Frideric-Handel
6.
https://www.baroquemusic.org/bqxhandel.html
