Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 382
OʻZBEK KOMPOZITORLARINING BOLALAR VA OʻSMIRLAR UCHUN
YARATGAN ASARLARI:
Muallif:
Tohirjonova Mavluda Mansurjon qizi
Oliy ta’lim muassasasi: Andijon Davlat Universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oʻzbek kompozitorlarining bolalar va oʻsmirlar
uchun yaratgan musiqiy asarlari tahlil qilinadi. Bu asarlarning estetik, tarbiyaviy va milliy
g‘oyaviy yoʻnalishlari koʻrib chiqiladi, musiqaning yosh avlod shakllanishidagi oʻrni
yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy ta’lim tizimida ushbu musiqiy asarlardan foydalanish
metodikasi va bolalarning ijodiy faoliyatiga ta'siri oʻrganiladi.
Kalit so‘zlar:
bolalar musiqasi, oʻsmirlar ijodiyoti, tarbiyaviy ahamiyat, oʻzbek
kompozitorlari, milliy musiqiy meros, pedagogik metodika, ijodiy rivojlanish
Kirish
Bolalar va oʻsmirlar uchun yaratilgan musiqiy asarlar pedagogik, estetik va
tarbiyaviy jihatdan muhim rol oʻynaydi. Bu musiqalar nafaqat yosh avlodning didini
shakllantiradi, balki ularning axloqiy, ruhiy va ma’naviy kamolotiga ham xizmat qiladi.
Oʻzbek kompozitorlari bu borada boy meros qoldirishgan boʻlib, ular tomonidan yaratilgan
bolalar qo‘shiqlari, fortepiano miniatyuralari, xor asarlari va musiqali sahna koʻrinishlari
yosh avlod hayotining ajralmas qismiga aylangan. Shu bilan birga, bu asarlar orqali
bolalarning musiqiy qobiliyatini, eshituv madaniyatini va sahnaviy ijodkorligini
rivojlantirish mumkin.
Asosiy qism:
Bolalar musiqasi quyidagi jihatlari bilan boshqa janrlardan ajralib turadi:
Oddiy va tushunarli kuy va matnlar;
Qisqa, yod olish oson boʻlgan shakllar;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 383
Tarbiyaviy va estetik yoʻnaltirilgan mazmun;
Emotsional ifoda va harakatchanlik;
Har bir yosh bosqichiga moslashtirilgan murakkablik darajasi.
Bolalar musiqasining eng muhim funksiyasi shundaki, u bola psixologiyasiga
chuqur mos kelgan boʻlishi va unda musiqiy, emotsional, estetik va ijtimoiy hislar
uygʻonishini ta'minlashi zarur.
Oʻzbek kompozitorlarining bolalar uchun ijod qilgan yirik namunalari quidagilar:
1. Mansur Moʻminov
Uning bolalar uchun yozgan fortepiano miniatyuralari, xor qo‘shiqlari va oʻquv
asarlari yosh ijrochilarning texnik va musiqiy tafakkurini shakllantirishda muhim rol
oʻynaydi. Ayniqsa, "Besh bolajonning sayohati" turkumidagi asarlar bolalar musiqasining
eng yaxshi namunalaridan biridir. Asarlar orqali bolalarning sahnadagi faolligi, obrazli
fikrlashi rivojlanadi.
2. Mutal Burhonov
Mashhur "Qoʻgʻirchoq teatri" uchun yozgan musiqalari bolalarning dramatik
tasavvurini va musiqiy eshituvini boyitadi. Uning bolalar uchun yozgan koʻplab
qo‘shiqlari maktab darsliklaridan joy olgan. "Bolajonlar uchun maruza" turkumidagi
asarlar orqali yosh ijrochilar musiqaning turli shakllarini o‘rganadilar.
3. Shukur Burhonov
Shukur Burhonovning "Mening onam" va "Tong nidosi" kabi asarlari bolaning oila,
tabiat va vatanga boʻlgan mehrini tarbiyalaydi. Uning musiqasida lirizm, xalqona kuylar
va zamonaviy ohang uygʻunlashadi. Ayniqsa, xor asarlaridagi ifoda vositalari va
modulatsiyalar musiqiy didni rivojlantirishga xizmat qiladi.
4. Solijon Saidov
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 384
Bolalar xor musiqasining mashhur namoyandasi. Uning "Maktab qoʻshigʻim",
"Tong yulduzi" kabi asarlari maktab konsertlari va tanlovlarida keng ijro etiladi.
Kompozitorning pedagogik yondashuvi – kuy va ritmda sodda, ammo mazmunda boy
asarlar yaratishidir.
5. Ikrom Shukurov
Yosh avlodga bag‘ishlangan pedagogik asarlar muallifi sifatida tanilgan. Uning
"Yashnasin, Oʻzbekistonim!" singari qo‘shiqlari bolalarda vatanga muhabbatni
kuchaytiradi. Shuningdek, "Bayramona kuylar" turkumidagi musiqalar orqali har bir fasl,
bayram mavzulari tasvirlangan.
Bu bolalar uchun yaratilgan musiqaning ahamiyati. Tarbiyaviy: Ona tiliga, milliy
qadriyatlarga, tabiatga va oila mehriga doir g‘oyalar musiqiy obrazlar orqali bolalarga
singdiriladi. Asarlarda bunday g‘oyalar ko‘pincha jonli, hayotiy syujetlar orqali
ifodalanadi. Estetik: Musiqaning go‘zalligi orqali bola didi, eshituv qobiliyati va ijodiy
tafakkuri rivojlanadi. Shu bilan birga, musiqiy chiroy, dinamika, tembr va ifoda boyligi
orqali bola musiqaga nisbatan sezgirlikni o‘zlashtiradi.
Pedagogik: Yod olish, ritmni tushunish, ashula kuylash, xor bo‘lib ishlash orqali
bolalar musiqiy savodxonlikni egallaydi. Shuningdek, musiqaga asoslangan o‘yinlar,
dramatizatsiya elementlari orqali darslar yanada samarali bo‘ladi.
Oʻsmirlar yosh guruhiga mos ravishda yozilgan sahna musiqalari, musiqali
dramalar, mini-operalar ham mavjud. Masalan:
Tolibjon Raximovning "Bahor bolalari" musiqali dramasi yoshlarga tabiat, do‘stlik
va insoniylik g‘oyalarini etkazishda muhim vositadir.
Yodgor Nosirovning "Sadoqat sadosi" asari orqali oʻsmirlarning oila va vatan
oldidagi burchi tasvirlanadi.
Komiljon Otaniyozovning oʻsmirlar ovoziga moʻljallangan xalqona qo‘shiqlari esa
xalq ogʻzaki ijodi asosida yaratilganligi bilan ahamiyatlidir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 385
Bugungi kunda bolalar musiqasining mazmuniy va badiiy jihatlari zamon bilan
uygʻun ravishda rivojlanmoqda. Televideniye, radio va internet orqali tarqatilayotgan
bolalar qo‘shiqlari koʻpligiga qaramay, ularning badiiy saviyasi har doim ham yuqori emas
chunki:
Tijoratga yoʻnaltirilgan asarlar ustunligi;
Milliy ohanglarning kamayib borishi;
Pedagogik yondashuvning sustligi;
Kompozitorlar bilan maktablar va bolalar muassasalari o‘rtasida hamkorlik yetarli
emas.
Xulosa:
Oʻzbek kompozitorlarining bolalar va oʻsmirlar uchun yaratgan musiqiy
asarlari nafaqat badiiy, balki pedagogik va tarbiyaviy jihatdan ham alohida ahamiyatga
ega. Ushbu asarlar orqali yosh avlodning estetik dunyoqarashi, musiqiy didi,
vatanparvarlik va insonparvarlik kabi oliy tuygʻulari shakllanadi. Har bir asar bolaning
yoshi, psixologik xususiyatlari va rivojlanish bosqichiga mos tarzda yaratilgan bo‘lib,
ularning emotsional va ijodiy faolligini oshirishga xizmat qiladi. Tahlillar shuni
koʻrsatdiki, o‘zbek kompozitorlari bu yo‘nalishda nafaqat kuy va matn uyg‘unligini
ta’minlashga, balki bolalarning ongiga milliy qadriyatlar, madaniy meros va zamonaviy
fikrlashni singdirishga ham alohida e’tibor qaratganlar. Ayniqsa, xor asarlari, fortepiano
miniatyuralari, sahna musiqalari va musiqali ertaklar maktab va maktabgacha ta’lim
muassasalarida keng qo‘llanilishi mumkin. Bugungi globallashuv sharoitida bu boradagi
ilmiy-amaliy izlanishlar, pedagogik metodikalar va zamonaviy texnologiyalarni
uyg‘unlashtirish zarurati tobora ortmoqda. Shuning uchun, bolalar musiqasining
rivojlanishini ta’minlash uchun davlat, ta’lim tizimi va kompozitorlar o‘rtasida uzviy
hamkorlikni kuchaytirish, musiqiy ta’lim dasturlariga milliy kompozitorlar ijodini kengroq
tatbiq etish muhim vazifalardan biridir. Shu bois, o‘zbek kompozitorlarining bolalar va
o‘smirlar uchun yaratgan asarlari nafaqat tarixiy meros, balki kelajak avlodning ma’naviy
va estetik shakllanishida hal qiluvchi omil sifatida doimiy e’tiborda bo‘lishi kerak.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 386
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘ulomova, M. Bolalar musiqasi asoslari. Toshkent: "O‘qituvchi", 2003.
2. Jo‘raeva, M. Pedagogik musiqiy asarlar sharhi. Toshkent, 2010.
3. Tohirova, S. Oʻzbek bolalar qo‘shiqlari antologiyasi. Toshkent, 2018.
4. Axmedova, N. Musiqa tarbiyasi va bolalar psixologiyasi. Samarqand, 2021.
5. Burhonov, M. Bolajonlarga atab. Toshkent: "Yoshlar nashriyoti", 2005.
6. Karimova, R. Musiqiy ta’limda innovatsion metodlar. Nukus, 2022.
Internet manbalari:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%
2.
– Maktabgacha ta’lim musiqiy qo‘shiqlari toʻlami
3.
https://www.youtube.com/channel/UCIbKidsMusic
kanali
4.
5.
– Bolalar uchun elektron kutubxona
