Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 281
TIJORAT BANKI KREDIT PORTFELINI BOSHQARISHNI
TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARI
Boboqulov Kamoliddin Gulmurodovich
Bank moliya akademiyasi magistranti
Anotatsiya
: Ushbu maqolada tijorat banklarining kredit portfelini boshqarish
jarayonini tahlil qilish va samaradorligini oshirish yo‘llarini aniqlashga qaratilgan.
Tadqiqotda kredit risklarini baholash, portfelni diversifikatsiyalash, innovatsion boshqaruv
metodlari va raqamli texnologiyalar asosida yechimlar ishlab chiqish masalalari ko‘rib
chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: Kredit portfeli, risk boshqaruvi, diversifikatsiya, innovatsion
yechimlar, raqamli texnologiyalar, tijorat banki, Hamkorbank ATB, iqtisodiy
samaradorlik. kreditlash, sanoat korxonalari, moliyalashtirish.
Abstract:
This article aims to analyze the process of credit portfolio management
of commercial banks and identify ways to improve its efficiency. The study considers the
issues of credit risk assessment, portfolio diversification, innovative management methods
and development of solutions based on digital technologies.
Keywords
: Credit portfolio, risk management, diversification, innovative solutions,
digital technologies, commercial bank, Hamkorbank JSCB, economic efficiency. lending,
industrial enterprises, financing.
Bank sanoati dunyodagi yetakchi tarmoqlardan biridir. Tijorat bankining asosiy
maqsadi foyda olish bo‘lgani uchun kredit berish birinchi o‘rinda turadi. Tijorat
banklarining (2018) kreditlari xo‘jalik yurituvchi subyektlarning joriy va investision
xarajatlarini moliyalashtirish manbalaridan biri bo‘lib, iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, raqobat muhitida bank
faoliyati nazoratchilari va menejerlari uchun moliyaviy aktivlarni optimal shakllantirish va
ularni tog’ri taqsimlash muhim masala hisoblanadi. Tijorat bankining kredit portfelini
shakllantirish, optimallashtirish va sifatli boshqarish kredit siyosatini amalga oshirishning
asosiy bosqichi hisoblanadi. Hozirgi vaqtda kredit portfelining holati nafaqat bankning
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 282
kredit siyosati sifatini, balki kelgusida bank uchun kredit faoliyati natijalarini prognoz
qilish imkonini ham beradi. Tijorat banklarining kredit portfelini to‘g’ri shakllantirish,
optimallashtish masalalari va uning tahlili mobaynida bank tomonidan kreditlarning holati,
muddati, iqtisodiy sohalar bo‘yicha taqsimlanishi, ta’minot turlari, kreditlarning sifati va
boshqa ko‘rsatkichlar bo‘yicha tahlil ishlarining doimiy tarzda olib borilishi, o‘z navbatida
kredit portfeli sifatiga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi.
Tijorat bankining kredit portfeli – bu bank tomonidan berilgan va hali qaytarilmagan
barcha kreditlarni yigʻindisidir. Kredit portfeliga muddati oʻtgan kreditlar ham, shartlari
qayta koʻrib chiqilgan kreditlar ham, sud jarayonidagi kreditlar ham kiradi. Tijorat banklari
tomonidan berilgan barcha kreditlar uning kredit portfelida oʻz ifodasini topadi. Tijorat
banklari oʻz mijozlariga turli kurinishdagi kreditlar berishi mumkin.
Bugungi kunda bank sohasini yanada isloh qilish borasida izchil chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Ushbu tizimda sog‘lom (2025) raqobat muhitini shakllantirish uchun
zarur huquqiy shart-sharoitlar yaratilmoqda. Shu jihatdan olganda, tijoratbanklari kredit
portfelini shakllantirish va boshqarish samaradorligini oshirish masalalari dolzarb
hisoblanadi. Bu borada zamonaviy iqtisodiy muhit tijorat banklari faoliyatida mavjud
muammolarning oldini olib, mamlakatimiz bank ishining samaradorligini oshirish asosida
xalqaro bank amaliyotiga mos keluvchi ijorat banklari kredit portfelini samarali boshqarish
mexanizmini yaratishni taqozo etadi. Ayniqsa, bugungi kunda tijorat banklarining
daromad keltiruvchi aktivlarining asosiy qismini tashkil qiluvchi kreditlar orasida
muammoli aktivlarning mavjudligi sezilarli ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Kredit portfeli
sifati va tavakkalchiliklarni boshqarish sifatini yaxshilash, kreditlash hajmlari o‘sishining
mo‘tadil darajasiga amal qilish, muvozanatlashgan makroiqtisodiy siyosat yuritish,
korporativ boshqaruvni takomillashtirish va xalqaro miqyosda amaliy tajribaga ega. Kredit
portfeli sifati va tavakkalchiliklarni boshqarish sifatini yaxshilash, kreditlash hajmlari
o‘sishining mo‘tadil darajasiga amal qilish, muvozanatlashgan makroiqtisodiy siyosat
yuritish, korporativ boshqaruvni takomillashtirish va xalqaro miqyosda amaliy tajribaga
ega bo‘lgan menejerlarni keng jalb qilish, moliyaviy tavakkalchiliklarni baholash uchun
texnologik yechimlarni tatbiq etish orqali bank tizimining moliyaviy barqarorligini
ta’minlash O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilishning ustuvor yo‘nalishi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 283
sifatida belgilab berilgan. Turli adabiyotlarda (2017) “tijorat banklari kredit portfeli”
tushunchasi bank tizimi faoliyati bilan bog‘liq munosabatlarni ifodalaydigan asosiy
tushunchalardan biriga aylandi. Uning ommalashishiga sabab “kredit portfeli” tijorat
banklarining kredit bilan bog‘liq butun faoliyatida hal qiluvchi o‘rin tutadi. “Kredit
portfeli” tijorat banklarining kredit berish imkoniyatlarini ko‘rsatadigan omil bo‘lib
qaraladi.Tijorat banklaridakredit portfelini samarali boshqarish muhim vazifalardan
biridir.
1 –jadval
Kredit tashkilotlari va ularning tarkibiy bo‘linmalari soni
01
.12.20
01
.12.21
01
.12.22
01
.12.23
01
.12.24
0
1.01.25
1
13
25
37
48
60
6
1
1.
Kredit
tashkilotlari, jami*
16
0
17
6
19
7
20
5
22
6
2
29
shu jumladan:
Tijorat
banklari, shundan:
32
33
31
35
36
3
6
Davlat ulushi
mavjud banklar
13
12
12
10
9
9
Boshqa banklar
19
21
19
25
27
2
7
Nobank kredit
tashkilotlari,
shundan:
12
8
14
3
16
6
17
0
19
0
1
93
Mikromoliya
tashkilotlari
63
69
84
84
96
1
00
Lombardlar
64
73
81
85
93
9
2
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 284
Ipotekani qayta
moliyalashtirish
tashkilotlari
1
1
1
1
1
1
2.Tijorat
banklari
filiallari,
jami
86
1
86
0
84
2
69
6
43
3
2
88
3.Bank
xizmatlari
markazlari (xizmat
ofislari
va
mini-
banklar)
1
204
1
246
1
516
1
796
1
759
1
720
4.
24/7
shoxobchalari
1
364
2
245
2
926
3
707
4
409
4
447
Manba Markaziy bank rasmiy ma’lumotlaridan olingan
Keltrilgan 1 –jadvalda ko’rishimiz 2020 yildan 2025yilning 1 yanvar holatidagi
kredit tashkilotlari va ularning tarkibiy bo‘linmalari soni jami 2020 yil 12 dekabr holatiga
ko’ra 160 tani tashkil etadi shundan Tijorat banklari 32 , Nobank kredit tashkilotlari 128
ta, Tijorat banklari filiallari, jami 861 ta, bank xizmatlari markazlari (xizmat ofislari va
mini-banklar) soni 1 204 ta, 24/7 shoxobchalari 1364 tani tashkil etganini ko’rishimiz
mumkin. 2025 yil 1 yanvar oyi holatiga ko’ra 229 tani tashkil etadi shundan Tijorat
banklari 36 , nobank kredit tashkilotlari 193 ta, tijorat banklari filiallari jami 288 ta, bank
xizmatlari markazlari (xizmat ofislari va mini-banklar) soni 1720 ta, 24/7 shoxobchalari
4447 tani tashkil etganini ko’rishimiz mumkin. Shu jumladan Hamkorbankning
Respublikaning barcha ma’muriy hududlarini qamrab olgan 157 ta bank xizmatlari
ofislariga ega. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 9-yanvardagi
“O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5296-son Farmonida jahon moliya tizimida yuz
berayotganjiddiy o‘zgarishlar, shuningdek mamlakatda milliy iqtisodiyotni keng ko‘lamli
isloh qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar pul-kredit siyosatini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 285
shakllantirish, amalga oshirishda hamda bank tizimini yanada rivojlantirishda yangicha
yondashuv va prinsiplar qo‘llanilishini taqozo qilayotganligi, 2017-2021-yillarda
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
Harakatlar strategiyasiga muvofiq, shuningdek pul-kredit siyosati, umuman bank
tizimining barqaror faoliyat ko‘rsatishi ustidan samarali nazoratni va Markaziy bank
faoliyatini yanada takomillashtirishni ta’minlash maqsadida narxlar barqarorligi, bank
tizimi barqarorligi va rivojlanishi, to‘lov tizimi barqarorligi va rivojlanishini ta’minlash
Markaziy bankfaoliyatining strategik maqsadli yo‘nalishlari etib belgilandi. Shuni
ta’kidlash lozimki, bank tizimini rivojlantirish vamustahkamlash masalasi dolzarb bo‘lib,
o‘zining ijobiy natijalarini bermoqda. Biroq, bu boradagi ishlarni yanada chuqurlashtirish
va kengaytirish lozim. Chunki, moliyaviy muassasalar orasida banklar iqtisodiyotni keng
taraqqiy qildiruvchi va zarur mablag‘bilan ta’minlovchi tarmoq hisoblanadi.
Mamlakatimizning (2019) moliyaviy-iqtisodiy barqarorligi ko‘pgina ularning samarali
faoliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Tijorat banki aktivining tarkibi kassadagi naqd pul va boshqa
to‘lov hujjatlari, Markaziy bank hisobvaraqlari, majburiy zahira hisobvarag‘i, boshqa
banklardagi vakillik hisobvaraqlari va mablag‘lari, qimmatli qog‘ozlar, sotib olingan
debitorlik qarzlari (faktoring), qisqa va uzoq muddatli kreditlar, lizing bo‘yicha ko‘rilishi
mumkin bo‘lgan zararlarni qoplashzaxirasi, investitsiyalar, sud jarayonidagi kreditlar,
tugallanmagan qurilishlar, bankning imoratlari, obyektlarni ijaraga olish va uni
takomillashtirish huquqi, to‘lov kartochkalari bilan hisob-kitoblarni amalga oshirish
uskunalari va operatsion ijaraga berilgan asosiy vositalar, transport vositalari, mebel,
moslama va jihozlar, nomoddiy aktivlar, ombordagi asosiy vositalar, hukumat
hisobvaraqlari hamda boshqa aktivlar kabilardan iborat .Kredit deganda (2017) o‘z egalari
qo‘lida vaqtincha bo‘sh turgan pul mablag‘larini boshqalar tomonidan ma’lum muddatga
haq to‘lash sharti bilan qarzga olish va qaytarib berish yuzasidan kelib chiqqan
munosabatlar tushuniladi Bank o‘zgalar pulini jamlab uni o‘z nomidan kreditga beradi. Bu
yerda kredit munosabatlari quyidagi subyektlar: pul egasi, ya’ni qarz beruvchi (kreditor)
va pulga muhtoj, ya’ni qarz oluvchi (qarzdor) o‘rtasida yuzaga keladi (1-rasm).
1-rasm.
Kredit munosabatlari ishtirokchilar
Qarz beruvchi
(kreditor)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 286
Manba mualif tomonidan tuzildi.
Keltrilgan rasmga ko‘ra kredit munosabatlari ishtirokchilari tijorat banklari
faoliyatini diversifikаtsiyа qilishda faol ishtirok etadilar. Bugungi kunda tijorat banklari
faoliyatini diversifikаtsiyа qilish vа bаnk fаoliyаti o‘rtаsidаgi bog‘liqlik bo‘yichа nаzаriy
vа empirik tаdqiqotlаr ham olib borilmoqda.
Olib borilgan tahlillarga (2025) asosan Hamkorbank ATB bank tuzilmasiga
to‘xtaladigan bo‘lsak, Xorijiy kapital ishtirokidagi "Hamkorbank" aksiyadorlik tijorat
banki O'zbekiston Respublikasi bank xizmatlari bozorida 1991 yildan buyon faoliyat
yuritib kelmoqda. Dastlab Andijon shahrida o'z faoliyatini boshlagan Bank 33 yil
davomida O'zbekiston Respublikasining barcha ma'muriy hududlarini qamrab olgan
kengaytirilgan filiallar tarmog'ini rivojlantirdi. Bugungi kunda bankning 209
ta xizmat ko'rsatish shoxobchasi mavjud bo'lib, ularning 42 ta filiali, 168 ta mini-
banki mavjud. Shuningdek, bank tomonidan 6 ta sho'ba korxona faoliyati tashkil etildi.
Bank mijozlarning keng doirasi uchun 50 dan ortiq moliyaviy xizmatlarni taklif qiluvchi
xizmatlarni taqdim etadi. Kengaytirilgan xizmat ko'rsatish tarmog'i bankni yanada
jozibador va mijozlar uchun qulay bo'lishiga yordam beradi. Bank mijozlari yuridik
shaxslar, shu jumladan yirik kompaniyalar, kichik va o'rta biznes, mikrofirmalar,
shuningdek yakka tartibdagi tadbirkorlar va jismoniy shaxslardir. Bank faoliyatining
asosiy yo'nalishlari O'zbekiston iqtisodiyotining real sektorini kreditlash va
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni rag'batlantirish va yangi ish o'rinlari
yaratish maqsadida texnik va texnologik modernizatsiya loyihalarini moliyalashtirishdan
iborat. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyaviy qo'llab-quvvatlash Bank
faoliyatining asosiy yo'nalishlaridan biridir. Shu bilan birga, Bank mamlakatimiz moliya
Kredit
munosabatlari
Kredit
subyektlari
Kredit obyekti
Qarz oluvchi
(qarzdor)
Qarzga berilgan
pul
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 287
bozorini rivojlantirish bilan bir qatorda, o'z omonatchilari, mijozlari va aktsiyadorlarining
imtiyozlariga ustuvor ahamiyat beradi. Bankning ishonchliligi va barqarorligi ko'rsatkichi
xalqaro Moliya institutlari (IFI) bilan mikromoliyalashtirish va kichik biznes sub'ektlarini
kreditlash, savdoni moliyalashtirish va institutsional rivojlanish uchun texnik yordam
ko'rsatish bo'yicha loyihalarni amalga oshirishda 10 yilk muvaffaqiyatli hamkorlik orqali
namoyon bo'ladi. Moliya institutlar bilan hamkorlik bankni rivojlantirishda ustuvor
yo'nalishlardan biri hisoblanadi. biznesning quyidagi yo‘nalishi, ya’ni korporativ, kichik
va chakana biznes yo‘nalishlari bo‘yicha tashkil etilgan. Bankning asosiy faoliyati bo‘lib
kreditlash, chakana xizmatlar, qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalar, chet el valyutalari
bilan operatsiyalar va savdoni moliyalashtirish kabilar hisoblanadi. Hamkorbank ATB
Oʻzbekistondagi xorijiy investor ulushi ishtirokidagi universal bank sifatida O‘zbekiston
bank tizimida jami aktivlari bo‘yicha 7,1 foiz ulush bilan 5-o‘rinni egallaydi. Hamkorbank
ATB ipoteka kreditlarini berish va uy-joy qurilishini moliyalash boʻyicha yetarli tajribaga
ega bank hisoblanadi. 2024 yilda «S&P Global Reytings» agentligi (2024) Ushbu reyting
ko’rsatgichlari bankning barqaror moliyaviy natijalarini aks ettiradi va O’zbekistonning
o’rtacha bank sektoridan ko’ra yaxshiroq ekanligini tasdiqlaydi. Ular xususan, aktivlarning
yuqori sifatini, rentabelligini hamda barqaror moliyalashtirish va likvidlik profilini o’z
ichiga oladi. Hamkorbankning ko‘rsatkichlarini qayta baholadi. O‘zgarishlar - BB-/B
darajasida «Barqaror»! Reyting ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi yuqori darajadagi daromad,
aktivlarning yaxshi sifati va Hamkorbankning kapitalizatsiyasi o‘sishini ko‘rsatadi.
Moody’s investors service agentligi (2024) B1«Barqaror» reyting ko‘rsatkichlarini
ko’rsatdi. Bank yuridik vajismoniy shaxslardan omonatlarni qabul qiladi va aholiga
kreditlar beradi, shuningdek Oʻzbekiston va xorijga pul oʻtkazmalari xizmatlarini
koʻrsatadi. Bank 39 ta filial va 200 dan ortiq bank xizmatlari markazlari orqali 1,6 mln.
nafardan ortiq korporativ va chakana mijozlarga xizmat koʻrsatadi. Hamkorbank xalqaro
moliya korporatsiyasi bilan birgalikda xorijiy korporativ boshqaruvni joriy qilgan.
Bankning sifat sohasidagi asosiy vazifalariga bankning moliyaviy barqarorligini va
ishonchliligini oshirish imkoniniberuvchi raqobatbardoshlik, turli-tumanlik va bank
xizmatlarining yuqori darajasini ta’minlash kabilar kiradi. Xulosa shuki, tijorat banklari
faoliyatidagi mavjud muammolarni oldini olish orqali mamlakatimizda bank faoliyati
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 288
samaradorligini oshirish asosida xalqaro bank amaliyotiga mos keluvchi bank tizimini
yaratishni
taqozoqiladi.
Natijada,
tijorat
banklarining
kredit
portfelini
diversifikatsiyalashga erishiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 01
martdagi PQ-83-sonli “Davlat ishtirokidagi korxonalarni isloh qilish jarayonlarini
jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi qarorida 2023-2025 yillarda operatsion
samaradorligi oshiriladigan davlat ishtirokidagi bir qator yirik tijorat banklari isloh
qilinishi belgilangan. Bu o‘z navbatida mazkur tijorat banklariga moliyaviy
ko‘rsatkichlarni biznes-reja ko‘rsatkichlariga muvofiqlashtirish, aktivlar sifatini oshirish
va eng muhimi – muammoli kreditlar (NPL ko‘rsatkichi) darajasini pasaytirish vazifasini
yuklaydi. Bu esa, tijorat banklarining kredit portfelidagi mavjud muammoli kreditlarni
undirish amaliyotini takomillashtirish, hamda xorij tajribasiga tayangan holda yangi ilg‘or
g‘oyalarni tadbiq etish zaruriyatini yuzaga keltiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 9-yanvardagi “O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5296-son Farmoni
2. 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi.
3. Abdullayeva Sh.Z. (2017) Kredit va kreditlash. Monografiya. Т.: Iqtisod-Moliya
4. Omonov A.A., Qoraliyev (2019) T.M. Pul va banklar. Darslik. -T.:“IQTISOD-
MOLIYA” 461 b.
5. Abdullayeva Sh.Z. (2017) Bank ishi: Darslik.-Т.: Iqtisod moliya,
6.Abdullayeva Sh.Z. Kredit va kreditlash. (2017) Monografiya. Т.: Iqtisod-Moliya,
7.Abdullayeva Sh.Z. (2018) Pulva banklar. O‘quv qo‘llanma. -Т.:“Iqtisod-Moliya”,
-756 b.6.https://www.ipotekabank.uz/uz/about/reports/.
9.
Boboqulov Kamoliddin Gulmurodovich “Tijorat banki kredit portfelini
boshqarishni takomillashtirish yo’llari” (“Hamkorbank” ATB misolidа) magistr akademik
darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya 2025 yil. 29-36 betlar.
