Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 268
TIJORAT BANKLARINING QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAGI
FAOLIYATI
Abdullayev Doston Zubaydullo o’g’li
Bank moliya akademiyasi magistranti
Anotatsiya
: Ushbu maqolada tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi
faoliyatini tahlil etiladi. Qimmatli qog‘ozlar davlatning to‘lov oborotida katta rol o‘ynaydi,
chunki ko‘pincha ular orqali iqtisodiyotning ustuvor sohalariga investitsiyalarni
ta’minlovchi investitsion jarayonlar amalga oshiriladi. Shu bois, tijorat banklarning
qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ishtirokida investitsiya faoliyatining ko‘lami va
samaradorligi hamon pastligicha qolmoqda. Shiningdek, ushbu maqolada tijorat
banklarining qimmatli qog‘ozlar bilan amalga oshiriladigan investitsion operatsiyalarini
tahlili, shuningdek banklarining qimmatli qog‘ozlar bilan amalga oshiriladigan investitsion
operatsiyalarini rivojlantirishdagi muammolar hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha muallif
yondashuvlari va takliflari keltirilgan.
Abstract:
This article analyzes ways to improve the performance of commercial
banks in the securities market. The main factors affecting the efficiency of banks in
developing countries, including Uzbekistan, are considered. Issues such as the use of
financial technologies, risk management strategies, training of specialists, international
cooperation and legal frameworks are analyzed. The results of the study show how Uzbek
banks can improve their performance, which will help increase the financial stability and
market competitiveness of banks.
Kalit so‘zlar
: Tijorat banklari, qimmatli qog‘ozlar bozori, moliyaviy
texnologiyalar, risklarni boshqarish, mutaxassislarni tayyorlash, xalqaro hamkorlik,
huquqiy asoslar.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 269
Keywords:
Commercial banks, securities market, financial technologies, risk
management, training of specialists, international cooperation, legal frameworks.
Kirish:
Hozirgi jahon iqtisodiyotida qimmatli qog‘ozlar bozori moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash, investisiyalarni rag‘batlantirish va kapitalning samarali
taqsimlanishini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu bozorning rivojlanishi
iqtisodiy o‘sish va innovasiyalarga hissa qo‘shishi mumkin bo‘lsa-da, uning rivojlanishiga
ijobiy va salbiy ta’sir ko‘rsatadigan turli xil omillar mavjud. Shuningdek, bugungi kunda
banklarning qimmatli qog‘ozlar bilan amalga oshiradigan barcha operatsiyasidan bosh
maqsad – bu foyda olishdir. Shuning uchun barcha banklar qimmatli qog‘ozlarga
investitsiya qilishdan oldin foyda olishni chuqur tahlil qiladilar. Shunday qilib,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 may kuni qabul qilingan “2020–2025
yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF-5992-sonli Farmonida, “qimmatli qog‘ozlar bozorida banklarning
operatsiyalarini faollashtirish, tijorat banklari tomonidan korporativ obligatsiyalarni
chiqarish va joylashtirish hamda boshqa instrumentlar uchun ma’muriy to‘siqlarni
kamaytirish, bir vaqtning o‘zida nazoratni kuchaytirish, banklarning qimmatli qog‘ozlarini
xalqaro kapital bozoriga chiqarish bo‘yicha huquqiy bazani yaratish” lozimligi ko‘rsatib
o‘tildi [1]. O‘zbekiston Respublikasida tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar investitsiya
portfelini shakllantirish va uni boshqarishda passiv strategiyaning ikki usulidan xam
foydalanadilar. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, hozirgi vaqtda Respublikamizdagi tijorat
banklari tomonidan asoan qisqa muddatli qimmatli qog‘ozlarga investitsiya qilish faoliyati
olib borilmoqda. Tijorat banklarning qimmatli qog‘ozlar bilan agressiv siyosati asosida
qimmatli qog‘ozlarning fond bozorida kursi va foiz stavkasini tebranishidan imkoni
boricha ko‘p daromad olish yotadi. Lekin shuni ta’kidlash lozimki bunday agressiv
siyosatni faqatgina katta miqdordagi investitsiya portfeliga ega bo‘lgan moliyaviy barqaror
yirik banklar olib borishi mumkin. Qimmatli qog‘ozlar bilan agressiv siyosat oqilona va
muvaffaqiyatli olib borish uchun esa bank tegishli analitik imkoniyatga ega bo‘lishi lozim.
Bunda fond bozorini hozirgi va kelajakdagi holatiga holisona baxo berish, baxolar
o‘zgarishini to‘g‘ri taxmin qilish shart. Biroq, mamlakatimizda banklarning qimmatli
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 270
qog‘ozlar bozoridagi faoliyatini iqtisodiy islohotlarni olib borishdagi ahamiyatini oshirish
amaliyotini takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi
Horijiy davlatlarning me’yoriy hujjatlarida qimmatli qog‘ozlar «hujjat egasining
bunday hujjatni chiqargan shaxsga nisbatan mulkiy huquqlarini yoki qarz munosabatlarini
tasdiqlovchi pul hujjati sifatida» ancha qisqa ta’riflanadi. Huquqiy nuqtayi nazardan,
an’anaviy tarzda qimmatli qog‘ozlar ancha keng ma’noda ko‘rib chiqiladi – ya’ni bular
«mulkiy huquqlarni belgilangan shaklga va majburiy rekvizitlarga amal qilgan holda
tasdiqlovchi hujjatlar bo‘lib, ularni taqdim etgan taqdirdagina mazkur huquqlarni amalga
oshirish yoki boshqa shaxslarga berish mumkin bo‘ladi». Bu ma’noda qimmatli
qog‘ozlarga «quyidagilar kiradi: obligatsiyalar, veksellar, cheklar, depozit va jamg‘arma
sertifikatlari, bankning taqdim qiluvchiga pul beriladigan jamg‘arma daftarchasi,
qonosament hamda qonun hujjatlari bilan qimmatli qog‘ozlar jumlasiga kiritilgan boshqa
hujjatlar». Shunday qilib, turli manbalarda, jumladan «Qimmatli qog‘ozlar va fond
birjalari to‘g‘risida»gi qonun hamda «Fuqarolik kodeksi»dagi qimmatli qog‘ozlarning
ta’rifi bir-biridan jiddiy tarzda farq qiladi. Qimmatli qog‘ozlarni bundan ham keng
ma’noda ko‘rib chiqish mumkin. Yuqorida tilga olingan hujjatlardan tashqari, yana
shunday, qimmatli qog‘ozlarga tegishli bo‘lmasada, lekin, ayrim iqtisodchilarning fikriga
ko‘ra, qimmatli qog‘ozlar, deb tan olinayotgan hujjatlar ham mavjud, chunki ular ko‘pgina
hozirgi ta’riflarda qimmatli qog‘ozlarning barcha asosiy belgilarini o‘zida
mujassamlantiradi. Gap, albatta, pul haqida borayapti.[Shoxa’zamiy 2012 5]
1 rasmda ko’rishimiz mumkinki, [Birjaviy tahlil,2024 5]bitimlar hajmi bo‘yicha tarmoqlar
ichida bank va boshqa sohalar qimmatli qog‘ozlari yetakchi bo‘lgan. Bank sohasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 271
emitentlarining qimmatli qog‘ozlari bilan tuzilgan bitimlar hajmi 1,84 trln. so‘mni tashkil
etgan, bu umumiy birja aylanmasining 96,32%ni tashkil etgan. Boshqa iqtisodiy sohaga
taalluqli kompaniyalar qimmatli qog‘ozlari bilan – 52,63 mlrd. so‘m hamda sug‘urta
tarmog‘iga kiruvchi tashkilotlarning qimmatli qog‘ozlari bilan – 12,99 mlrd. so‘mlik
bitimlar qayd etilgan.
1 rasm “Toshkent” RFBda aksiya bitimlar hajmi bo‘yicha Top o‘ntalik, mlrd
so‘m [2024]
2024-yil sentabr oyida iqtisodiy sohalar bo`yicha bitimlar hajmi, mlrd so'm bo'yicha
tarmoqlar ichida bank va boshqa sohalar qimmatli qog'ozlari yetakchi bo'ldi. Bank sohasi
emitentlarining qimmatli qog'ozlari bilan tuzilgan bitimlar hajmi 1,84 trln. so'mni tashkil
etdi, bu umumiy birja aylanmasining 96,32%ni tashkil etdi. Boshqa iqtisodiy sohaga
taalluqli kompaniyalar qimmatli qog'ozlari bilan – 52,63 mlrd. so'm hamda sug’urta
tarmog’iga kiruvchi tashkilotlarning qimmatli qog'ozlari bilan – 12,99 mlrd. so'mlik
bitimlar qayd etildi, Eng ko'p bitimlar soni bank sektori emitentlarining qimmatli
qog'ozlari bilan tuzilgan bo'lib, 21 089 ta bitimni tashkil etdi. Boshqa sohalar qimmatli
qog'ozlari bilan 2 617 dona, “Sanoat” sohasiga aloqador emitentlarining qimmatli
qog'ozlari bilan esa 1 230 ta bitim tuzildi. Iqtisodiy tarmoqlar bo’yicha eng kam bitimlar
soni “Transport” sohasida – 61 dona, va “Lizing” tarmog’ida – 13 donaga teng bo'lgan
emitentlarning qimmatli qog'ozlari bilan tuzilgan bitimlarga to'g'ri keldi.
Tijorat banklari qimmatli qog’ozlar bozoridagi faoliyatini tashkil etish modelini
bo’lgan omillar xususida to’xtalish maqsadga muvofiqligini inobatga olib, ularning
asosiylari haqida qisqacha mulohaza yuritishga harakat qilamiz: [Niyozmetova, 2024. 4]
1. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar bozoridagi
faoliyatini tizimli modeli moliya bozorlarining rivoji va holati bilan bevosita bog’liq holda
rivojlanishga kuchli ehtiyojning mavjudligi. Tahlillar va tadqiqotlar natijasida tijorat
banklarining qimmatli qog’ozlar bozorida operatsiyalarni amalga oshirish bo’yicha qisqa
(o’rta) va uzoq (strategik) muddatga mo’ljallangan siyosatning mavjud emasligi, banklar
ushbu faoliyatini stixiyali ravishda tashkil etishi ma’lum bo’ldi. Ta’kidlash joizki tijorat
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 272
banklari qimmatli qog’ozlar bozorida operatsiyalari orqali barqaror va arzon manbalar
hisobidan ta’minlashning ma’lum muddatga mo’ljallangan siyosatini ishlab chiqishda
tegishli manbalar zarur bo’ladi, ya’ni banklar mazkur sohadagi asosiy maqsadi nimaga
qaratilganligi, mamlakat moliya va pul resurslari bozoridagi ahvolining holati haqidagi va
boshqa manbalarning mavjud emasligi shular jumlasidandir.
Bunday manbalarning mavjud emasligi tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar
bozoridagi operatsiyalarini amalga oshirish orqali banklarning uzoq muddatli moliyaviy
resurslarga bo’lgan ehtiyojini ta’minlash, bankning likvidlilik bilan bog’liq muammosini
zudlik bilan hal etish imkoniyatlariga ega bo’lishi, shuningdek tegishli daromad ishlab
topish kabi iqtisodiy manfaatdorligini mustahkamlashga e’tibor qaratilmagan. Mazkur
tizimli modelning amaliyotga joriy etilishi ushbu yo’nalishdagi dastlabki ziddiyatli
holatlarni hal etishga xizmat qiladi.
2. Mahalliy va xorijiy investorlar, omonatchilar hamda mijozlarni bank faoliyatining
umumiy strategik rivojlantirish yo’nalishi bo’yicha ishonchini shakllantirish zarurligi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida faoliyat yuritayotgan mamlakatlarning tajribalari hamda
tadqiqot ishi jarayonida shakllantirilgan natijalar bozor iqtisodiyoti sharoitida samarali
faoliyat asosini iqtisodiy hamkorlar o’zaro ishonchi tashkil qilishiga amin bo’ldik. Shu
jihatdan olib qaraydigan bo’lsak, respublikamiz tijorat banklari qimmatli qog’ozlar
bozoridagi operatsiyalarini amalga oshirishda mahalliy va xorijiy investorlar, omonatchilar
hamda bank mijozlarining faol ishtirokini ta’minlash uchun eng avvalo ularning to’liq
ishonchini shakllantirish zarur.
“Kapitalbank” ATB O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozoridagi eng yetakchi
banklardan biri. Moliya bozorining turli segmentlari orasida qimmatli qog‘ozlar bozori
Bank uchun ustuvor hisoblanadi. Ko‘rsatiladigan xizmatlar turini kengaytirgan holda,
Bank mijozlarning ehtiyojlarini qondirish yo‘lidan borib, mamlakat fond bozori rivojiga
o‘z hissasini qo‘shmoqda. Mazkur bozorda operatsiyalar ko‘lamini kengaytirish balans
tuzilmasini maqbullashtirish, Bankning likvidlik va daromadlilik darajasini ko‘tarish
hamda mijozlarning investitsiyalarga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan.[
“Kapitalbank” 2024]
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 273
Erkin pul mablag‘larini samarali jalb etib, ularni joylashtirar ekan, Bank mijozlar
uchun ham, sheriklar uchun ham ishonchli hamkor bo‘lib qolmoqda. To‘plangan tajriba va
yangi g‘oyalar Bank erishgan yutuqlar garovi hisoblanadi.
“Kapitalbank” ATB quyidagi tashkilotlarga azo hisoblanadi.
Investitsion institutlar milliy assotsiatsiyasi;
Qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilari milliy assotsiatsiyasi;
Xalqaro emissiya sindikati a'zosidir.
"Toshkent" Respublika Fond Birjasi
Bank qimmatli qog‘ozlar bozorida quyidagi operatsiyalar va xizmatlarni amalga
oshiradi:
Anderrayting faoliyati – bu emitentning qimmatli qog‘ozlarini arderrayter va
emitent o‘rtasidagi shartnomada belgilanadigan shartlarda chiqarish va/yoki kafolatli
joylashtirishni tashkil etish bo‘yicha faoliyatdir.
Investitsion aktivlarning boshqaruvchi faoliyat.
Investitsion maslahatchi faoliyati.
Qimmatli qog‘ozlar emissiya qilinishi anderraytingi emitent, Bank va investorlar
o‘rtasida tuziladigan anderrayting shartnomasi asosida amalga oshiriladi. Mazkur
anderrayting shartnomasi emissiya qilingan qimmatli qog‘ozlarni kafolatli joylashtirish
shakli, tartibi va shartlarini belgilaydi. “Kapitalbank” ATB anderraytingni amalga oshirar
ekan, chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarni eng yaxshi narxda va eng qisqa muddatda
joylashtirish majburiyatlarini o‘z zimmasiga oladi. Bunda Bank qimmatli qog‘ozlar
bozorida professional faoliyat yuritish bo‘yicha barcha imkoniyatlardan foydalanadi
hamda qimmatli qog‘ozlar emissiya qilingani to‘g‘risida ma'lumotni oshkor qiladi.
Birjadan tashqari savdolar elektron tizimida qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va sotishga
buyurtmalar qabul qilish. Bankning har bir filialida birjadan tashqari qimmatli qog‘ozlar
savdolari elektron tizimida qog‘ozlarni sotib olish va sotishga buyurtmalar qabul qilish
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 274
hamda buyurtma qabul qilish punktlari mijozlariga bank xizmatlari ko‘rsatish punktlari
bor.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, banklarning qimmatli qog‘ozlar bilan amalga
oshiriladigan investitsion operatsiyalarini rivojlantirish uchun ham davlat tomonidan ham
banklar tomonidan etarlicha e’tibor qaratilishi darkor. Qimmatli qog‘ozlar bozoridagi
tijorat banklarining investitsiya faoliyati banklar uchun yangi imkoniyatlar va o‘z faoliyati
doirasini kengaytirish hamda barqaror daromadni olib, bankni likvidligini taminlash
istiqbolini yaratib beradi. Banklarning qimmatli qog‘ozlarga qilgan investitsiyalarining
samaradorligi, kiritilgan investitsiyalardan keladigan daromadlar orqali aniqlanadi, hamda
shundan kelib chiqib yuqori daromadlilikka erishiladigan qimmatli qog‘ozlarga
investitsiya kiritaladi. Daromadlilikni hisoblashda bir necha usulardan foydalaniladi va
shudan kelib chiqib oqilona qaror qabul qilinadi. Biroq har doim ham kutgan natijaga
erishilavermaydi. O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozorida samarali faoliyat yuritish
uchun qulay sharoitlar mavjudligiga qaramay, ko‘pgina tijorat banklari davlat moliya
bozorining eng muhim segmentini intiluvchanliksiz o‘zlashtirishmoqda, vaholanki, ushbu
bozorning ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini ishga solish milliy iqtisodiyotini jadal
rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan bo‘lar edi
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 may kuni qabul qilingan
“2020–2025 yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh
qilish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-5992-sonli Farmoni.
2.
QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI Sh.Sh. Shoxa’zamiy, F.A. Xamidova,
F.T. Muhamedov, I.O. Madaminov 2012 yil 5 bet.
3.
Birjaviy_tahlil_Sentyabr_2024_yil_
4.
Niyozmetov Doniyor Rejabbayevich “Banklarning qimmatli qog’ozlar
bozoridagi operatsiyalari bilan bog’liq muammolari va bartaraf etish yo’llari” 2024 yil
Iqtisodiyot taraqiqyot va tahlil jurnal. 6 b.
5.
Qimmatli qog’ozlar - «Kapitalbank» ATB.uz.
