Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 226
O‘QUVCHILARNI IJODIY TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA MUSTAQIL
TALIMNING O‘RNI
Islomova Nodira Xushnutovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada «mustaqil ish» tushunchasi, uning turlari va
matematika darslarida qo‘llanilishining samaradorligi haqida so‘z yuritiladi. Maqolada
ilmiy axborotning tez sur'atlar bilan o‘sishi va fanlarning rivojlanishi o‘quvchilarga ta'lim
berish usullarini qayta ko‘rib chiqishni talab etayotganligi ta’kidlanadi. O‘quvchilarda
ijodiy va har tomonlama rivojlangan shaxsiyatni shakllantirish, chuqur va mustahkam
bilimlarni olish uchun mos sharoitlar yaratish, mustaqil ish ko‘nikmalarini oshirish va o‘z-
o‘zini ta'lim olish qobiliyatini rivojlantirish har qachongidan ham muhimroq bo‘lmoqda.
Mustaqil ish tanqidiy faoliyatni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Bu ish o‘quvchilarning
«tashqi» yordamga ehtiyoji bo‘lmagan holda bajariladigan faoliyat bo‘lib, unda o‘quvchi
maqsadga erishish uchun o‘z harakatlarini tartibga soladi, yuzaga kelgan muammolarni
tahlil qiladi va ularga yechim topadi.
Kalit so‘zlar:
O‘quvchi, dars samaradorligini oshirish, tanqidiy faoliyat,
rekonstruktiv, ko‘nikma, kompetensiya.
Zamonaviy jamiyat rivojlanish davri inson hayotining barcha sohalariga ta'sir
qilayotgan o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarning
tez sur’atlarda kechishi, axborot hajmining ortib borishi va insonning professional
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 227
faoliyatida boshqaruv funksiyalarining kengayish tendensiyasi jamiyat tomonidan ta’lim
tizimiga, xususan, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limiga qo‘yilayotgan talablarning
o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Zamonaviy oliy ta’lim tizimini shaxsni
ijtimoiylashtirishning eng muhim institutlaridan biri sifatida ko‘rish kerak. Bu tizimda
ta’lim va tarbiya yagona jarayon bo‘lib, u yuqori malakali, keng dunyoqarashga ega,
madaniyatli va ijodiy fikrlovchi mutaxassislarni tayyorlashga yo‘naltirilgan. Zamonaviy
sharoitda kasbiy ta’limning asosiy maqsadi har bir insonning ijodiy salohiyatini
rivojlantirish bo‘lishi kerak, chunki bu salohiyat jamiyat, madaniyat, fan va ishlab
chiqarishning rivojlanishini ta’minlaydigan manba hisoblanadi. Ushbu maqsadning
dolzarbligi, bir tomondan, zamonaviy dunyoda inson hayoti va rivojlanishining noaniqligi,
dinamikligi va beqarorligining ortib borayotgani bilan, ikkinchi tomondan esa, insonning
shaxsiy rivojlanish barqarorligiga bo‘lgan ehtiyoji, o‘zini ro‘yobga chiqarish va o‘zini
tasdiqlash istagi bilan belgilanadi. Ta’lim paradigmasining o‘zgarishi — “bilimli insondan
ijodkor insonga” yo‘nalishi (V.S. Bibler) — yangi ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqishga
olib kelmoqda. Bu texnologiyalar innovatsion o‘qitish modellari asosida quriladi va ular
ijodiy fikrlaydigan, muammolarga noodatiy yondashadigan, o‘z-o‘zini rivojlantira
oladigan hamda kasbiy faoliyatda boshqaruv funksiyalarini amalga oshira oladigan
shaxslarni tayyorlashga xizmat qiladi. Jamoat ongida ta’lim muassasasining ijtimoiy
maqsadini o‘qituvchidan o‘quvchiga bilim, ko‘nikma va malakalarni oddiy tarzda uzatish
vazifasidan, ta’lim muassasasining yangi funksiyasini tushunishga o‘tish jarayoni amalga
oshmoqda. O‘rta maxsus kasb-hunar ta’limining ustuvor maqsadi o‘quvchilarda o‘quv
maqsadlarini mustaqil ravishda belgilash, ularni amalga oshirish yo‘llarini loyihalash, o‘z
yutuqlarini nazorat qilish va baholash qobiliyatini rivojlantirishga aylanishi kerak.
Boshqacha aytganda, o‘rganishni o‘rganish qobiliyatini shakllantirish, o‘quvchi o‘zi ta’lim
jarayonining «arxitekti va quruvchisi» bo‘lishi lozim.
O‘quvchilarning universial o‘quv harakatlarini egallashi yangi bilimlar, ko‘nikmalar
va kompetensiyalarni mustaqil va muvaffaqiyatli o‘zlashtirish imkoniyatini yaratadi, bu
esa o‘rganishni o‘rganish qobiliyatini shakllantirish asosida amalga oshiriladi. Ushbu
imkoniyat shundan ta’minlanadi, chunki universial o‘quv harakatlari – bu
umumlashtirilgan harakatlar bo‘lib, ular o‘quvchilarga turli bilim sohalarida keng
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 228
yo‘naltirilganlikni va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyani shakllantiradi. Menimcha, o‘quv
universial harakatlarini shakllantirishda faol o‘qitish usullaridan biri bo‘lgan mustaqil ish
yordam beradi. Ta’lim jarayonida, ayniqsa tarix darslarida, tanqidiy mustaqillik va
faoliyatni shakllantirish bugungi kunda ilmiy axborot hajmining doimiy ortishi va
bilimlarning tez "yoshi" bilan bog‘liq holda ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bugungi
kunda o‘quvchilarda o‘z-o‘zini ta’lim olish qobiliyati va ko‘nikmalarini shakllantirish,
ularning mustaqil ravishda bilimlarni egallash qobiliyatlarini rivojlantirish, hayotning
yangi "chaqiriqlari"ga tezda javob berish zaruriyati keskin ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Shuning uchun ushbu ishning maqsadi o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni shakllantirish
metodlaridan biri sifatida nazariy ta’lim mashg‘ulotlarida mustaqil ishni qo‘llash bo‘yicha
o‘z tajribasini umumlashtirishdir.
Shuningdek, Rekonstruktiv turdagi mustaqil ishlar o‘quvchiga avvalgi olingan
bilimlarga asoslanib, topshiriq shartlariga mos ravishda aniq yechimlar topishga imkon
beradi. Bunday turdagi mustaqil ishlar o‘quvchilarni bilimlarni tipik holatlarga
ko‘chirishga olib keladi, hodisalar, voqealar va faktlarni tahlil qilishni o‘rgatadi, tanqidiy
faoliyat usullari va metodlarini shakllantiradi, o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini
rivojlantirish uchun sharoit yaratadi. Bunday topshiriqlarga quyidagilar kiradi: funksiya
grafigini qurish, tenglamalar tuzish bo‘yicha vazifalar, bir nechta algoritmlar, formulalar,
teoremalarni qo‘llashni talab qiladigan mashqlar. Bunday topshiriqlar shundan iboratki,
ularga bajarilishni boshlashdan oldin o‘quvchi muammoni yechish uchun umumiy
yo‘llarni tahlil qilishi, obyektning xususiyatlarini topishi va bir nechta reproduktiv
topshiriqlarni qo‘llashi kerak. Rekonstruktiv topshiriqlar — ta’lim jarayonining barcha
bosqichlarida eng ko‘p ishlatiladigan topshiriqlardir.
Zamonaviy ta'lim tizimi shunday o‘zgartirishlarni talab qiladiki, unda o‘quvchilar
nafaqat tayyor bilimlarni egallab, balki o‘zlarini mustaqil ravishda rivojlantira olishlari
kerak. Mustaqil ta'lim — bu o‘quvchilarning shaxsiy, kreativ va intellektual salohiyatlarini
eng yuqori darajada amalga oshirishga yordam beradigan muhim vositadir. Ayniqsa,
o‘quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirishda uning roli juda katta.
Mustaqil ta'limning mohiyati va vazifalari
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 229
Mustaqil ta'lim o‘quvchilarni nafaqat bilimlar bilan ta'minlash, balki ularning o‘zini
o‘rganish, mustaqil fikrlash va ijodiy yondoshuvlarni qo‘llash qobiliyatlarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda o‘quvchi faqat o‘qituvchidan emas, balki o‘z
tajribasidan ham foydalangan holda mustaqil ravishda bilimlarni o‘zlashtiradi. Mustaqil
ta'lim o‘quvchilarga quyidagi asosiy vazifalarni bajarishga yordam beradi:
1.
Ijodiy tafakkur
: O‘quvchilar o‘zlarini yangi g‘oyalar va yondashuvlar
bilan taqdim etishga o‘rgatadi, mavjud bilimlarni yangi sharoitlarda qo‘llashni
o‘rganadilar.
2.
Muammolarni hal qilish
: Mustaqil ta'lim o‘quvchilarga turli
vazifalarni hal qilishda kreativ yondashuvlarni qo‘llashni o‘rgatadi. Bu jarayon
muammolarni analiz qilish, yangi echimlar ishlab chiqish va ularni amalda
qo‘llashni o‘z ichiga oladi.
3.
Shaxsiy rivojlanish
: O‘quvchilar o‘zlarining intellektual va shaxsiy
rivojlanishlariga bevosita ta'sir ko‘rsatadigan mustaqil faoliyatlar orqali o‘zlarini
izlashadi.
Ijodiy tafakkur va mustaqil ta'lim
Ijodiy tafakkur o‘quvchilarning yangi g‘oyalar va yechimlarni ishlab chiqish,
mavjud bilimlarni yangi vaziyatlarda qo‘llash, tashabbus ko‘rsatish va mustaqil qarorlar
qabul qilish qobiliyatini anglatadi. Mustaqil ta'lim bu jarayonni rivojlantirishda eng muhim
vositadir, chunki o‘quvchi o‘zining intellektual faoliyatini boshqaradi va mustaqil ravishda
maqsadga erishish yo‘lida qarorlar qabul qiladi.
Masalan, matematikada o‘quvchilar mustaqil ravishda turli masalalarni yechish
jarayonida yangi metodlar, usullar va formulalar ishlab chiqishadi. Ular o‘qituvchidan
olingan dastlabki bilimlar asosida mustaqil ravishda masalani yechishga harakat qilishadi,
natijada ular yangi g‘oyalar va yondashuvlar haqida o‘ylashga o‘rganadilar.
Mustaqil ta'limning ijodiy tafakkurga ta'siri
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 230
1.
Yangi ma'lumotlarni o‘zlashtirish
: Mustaqil ta'lim o‘quvchilarga
yangi bilimlarni o‘zlashtirishda erkinlik beradi. Ular o‘zlarining shaxsiy qiziqishlari
va ehtiyojlariga qarab ta'lim jarayonida faol ishtirok etadilar. Bu esa o‘z navbatida
ijodiy tafakkurning rivojlanishiga olib keladi.
2.
Tanqidiy fikrlash
: Mustaqil ta'lim o‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga
o‘rgatadi. O‘quvchilar mavjud bilimlarni qayta ko‘rib chiqish, yangi nuqtai
nazardan tahlil qilish va undan foydalanish qobiliyatini rivojlantiradilar.
3.
O‘z-o‘zini rivojlantirish
: Mustaqil ta'lim orqali o‘quvchilar o‘z-o‘zini
rivojlantirishga va o‘z qobiliyatlarini oshirishga intilishadi. O‘z vaqtida va o‘z
bilimlarini mustahkamlashga qaratilgan ishlar ijodiy tafakkurni rivojlantirishning
muhim omilidir.
Mustaqil ta'limning metodlari
Mustaqil ta'limning samarali bo‘lishi uchun turli metodlar va vositalardan
foydalanish zarur. Ularga quyidagilar kiradi:
Proyekt ishlar
: O‘quvchilarni real hayotdagi muammolarni hal qilishga undovchi
loyiha ishlarining bajarilishi. Bu metod o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni rivojlantiradi.
Izlanish metodlari
: O‘quvchilarga ma'lumotlarni o‘zi izlab topish, turli
manbalardan foydalanish va o‘z fikrlarini asoslash imkoniyatini berish.
Grupplar va muhokama
: O‘quvchilar guruhlarda ishlash orqali o‘z fikrlarini
boshqalar bilan bo‘lishadilar va yangi qarorlar ishlab chiqadilar.
Xulosa
: qilib aytganda, mustaqil ta'lim o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini
rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar mustaqil ravishda o‘z maqsadlariga
erishish, yangi bilimlarni o‘zlashtirish va ijodiy yondashuvlarni qo‘llashni o‘rganadilar.
Bu jarayon ularning shaxsiy rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatadi va kelajakda ularni
muvaffaqiyatli, mustaqil va kreativ shaxs sifatida shakllantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 231
1. Абылкасымова А. Познавательная самостоятельность в учебной
деятельности студента. Учебное пособие, - Алматы: Самат, 1998. - 160 с.
2. Голиш Л.В. Современные образовательные технологии; содержание,
проектирование и реализация. Экспресс-пособие Т .: ТАСИС, 2001. - 59 с.
3.Anarkulova, Z. ., & Ahmadjonova, M. (2024). THE IMPORTANCE OF PAPER
IN WATERCOLOR PAINTING. Modern Science and Research, 3(11), 43–47.
4. Usmonov, V.V.Talabalarning mustaqil ishi: kasb-hunar ta’limi jarayonida tashkil
etish va boshqarish [Matn]: monografiya / V.V.Usmonov. - Ulyanovsk, UlGGU, 2006. -
275 b.
5. Mahmudov M. Ta’limni didaktik loyihalash. T.: Fan, 1999.-179 bet.
