Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 221
O‘QUVCHILARNI IJODIY TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA MUSTAQIL
TALIMNING O‘RNI
Islomova Nodira Xushnutovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini shakllantirish va
rivojlantirishda mustaqil ta’limning ahamiyati yoritilgan. Muallif mustaqil ta’lim orqali
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, yangicha yondashuvlar ishlab
chiqish kabi ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatlarini tahlil qiladi. Shuningdek,
maqolada o‘quvchilarning o‘z-o‘zini anglash, izlanishga bo‘lgan qiziqishini oshirish
hamda bilimni chuqur va mustahkam egallashda mustaqil ta’limning samarali usullari
haqida fikr yuritilgan. Tadqiqot natijalari asosida mustaqil ta’limni tashkil etishning
samarali yo‘llari va o‘qituvchilarning bu jarayondagi o‘rni xususida amaliy tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Ijodiy tafakkur, mustaqil ta’lim, o‘quvchilar faolligi, ta’lim jarayoni,
tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv, shaxsiy rivojlanish, innovatsion metodlar, ta’lim
samaradorligi, mustaqil fikrlash.
Bugungi tez sur'atlar bilan rivojlanayotgan dunyoda so‘nggi tendensiyalar va
o‘zgarishlardan xabardor bo'lish kasbiy faoliyatni rivojlantirish muhimdir uchun juda.
Buning eng yaxshi usuli - mustaqil ko‘nikma va bilimlarni o‘rganish tashabbusini o‘z
zimmasiga oladi, unda talaba mustaqil ravishda yangi ko‘nikma va bilimlarni o‘rganishi
lozim.
Mustaqil ta'lim turli shakllarda bo‘lishi mumkin, masalan, onlayn kurslar, seminarlar
va konferensiyalarda qatnashish yoki kitob va maqolalarni o‘qish. Albatta, mustaqil ta'lim
intizom va o‘z-o‘zini rag‘batlantirishni talab qiladi. O‘qishni nazorat qilish talabaning
to'liq salohiyatingizni ochib beradi va shaxsiy va professional maqsadlariga erishishga
yordam beradi.Universitetdagi mustaqil ishning boshqa ish turlaridan asosiy farqi nimada?
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 222
Bu o‘qituvchining bevosita ishtirokisiz, talabaning mustaqil ravishda topshiriqni
bajaradigan faoliyati.
Mustaqil talim – o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirish, murakkablik darajasi
turlicha bo’lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriya hamda auditoriyadan tashqarida
ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalarni
shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir. O‘quvchilarning ijodiy tafakkur yo‘li
ularning individual rivojlanishini hisobga olishni taqozo qilib, bu o‘z navbatida, ta’lim
oluvchilarning imkoniyatlari, qiziqishlari, mayllaridan kelib chiqqan holda o‘quv
jarayonini tabaqalashtirishni talab qiladi. Mazkur jarayonda o‘qituvchi o‘zining kasbiy
mahorati doirasida o‘quvchilarga nisbatan individual yondashuvni tatbiq eta olishi muhim
ahamiyatga ega. Evristik metodlar kognitiv metodlar bilan uyg‘un tarzda qo‘llaniladi.
O‘qitishning kognitiv metodlari ham evristik topshiriqlar kabi o‘quvchini mustaqil ijodiy
fikrlash, izlanishga undaydi. Bunday metodlar sirasiga:
- o‘quvchilarni ijodiy faollikka undovchi metodlar;
- fikriy faoliyatga olib kiruvchi metodlar;
- o‘quvchilarni obrazli hamda ramziy belgilar yordamida ishlashga jalb qiluvchi
metodlar;
- evristik savollar bilan murojaat qilish metodi;
- qiyoslash metodi;
- dalillarni dalillardan farqlash metodi;
- farazlarni ilgari surish metodi;
- bashorat qilish metodi;
- xatolar ustida ishlash metodi;
- nazariyalarni loyihalash metodi kabilar kiradi.
Biz quyida ularning ba’zilari ustida batafsil to‘xtalamiz:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 223
Empatiya, ya’ni o‘quvchilarni ijodiy faollikka ruhlantiruvchi metodlar o‘quvchining
atrofdagilar odamlar, narsa va buyumlarning holatini his etishlariga ko‘maklashadi.
Hissiyobrazli tasavvurlar yordamida o‘quvchilar o‘rganilayotgan ob’ektni anglashga
muvaffaq bo‘ladilar, uning ichki o‘ziga xos jihatlarini his etadilar va tushunadilar. Mazkur
metodni muvaffaqiyatli qo‘llash orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarning holatini aniqlash,
ularning tuyg‘ularini his etishga erishadilar. Dastlab bu metod o‘yin tarzida amalga
oshiriladi. Mazkur jarayonda o‘quvchilar quvonch, zavqlanish hissini tuyadilar. Ta’lim
natijalari olinib, uning mohiyati anglangandan keyin esa o‘quvchilar ushbu metodga
o‘qitish metodi sifatida jiddiy yondasha boshlaydilar. Mazkur metod yordamida
o‘quvchilar dunyoni, hayvonot va o‘simliklar olamini anglaydilar, ularning
dunyoqarashida tub o‘zgarish yuz beradi. Tabiatga nisbatan alohida muhabbat bilan
qaraydilar. Bu esa ularning ertaklar to‘qishlariga zamin hozirlaydi. Bolalar asta-sekin ijod
olamiga kira boshlaydilar. Bu esa o‘quvchilarning ta’lim muhitida yashashlari, so‘zlardan
ko‘proq foydalanishlari, ya’ni ularning lug‘at boyligini oshirishga ko‘maklashadi. Buning
natijasida o‘quvchilar o‘z-o‘zlari va atrofdagilarga savollar bera boshlaydilar. Hissiyotlari
doirasida mavjud voqelikni idrok etish, tushunish, ko‘rishga muvaffaq bo‘ladilar. Bu
jarayonda tug‘iladigan fikrlar, his-tuyg‘ular o‘quvchining ta’lim jarayonida qo‘lga kiritgan
natijasi hisoblanadi. Bunday mashqlar o‘quvchilarga turli nuqtai nazarlardan turib voqelik
haqida fikrlash va ularni tushunish layoqatini shakllantiradi. O‘quvchi o‘zining bilish
jarayoniga nafaqat aqliy, balki hissiy natijalarni ham uyg‘unlashtirish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Ushbu metod o‘qituvchilar tomonidan kam qo‘llaniladi, biroq u evristik ta’limning
samarali metodi bo‘lib, o‘quvchilarning foydalanmayotgan imkoniyatlarini ro‘yobga
chiqarishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun xos bo‘lgan
xususiyatlardan biri kuzatgan voqeliklarini his etish, ular asosida o‘z kechinmalarini
boyitish, o‘zlarini o‘rab turgan muhitni bilish va his etishga intilishdir. O‘quvchilarni
obrazli ko‘rish orqali faollikka undovchi metod ob’ektlarni hissiy-obrazli tadqiq etishlariga
ko‘maklashadi. O‘qituvchi o‘quvchilarga ob’ektlarning belgilari, shakliga nazar tashlash,
ularda ko‘rgan obrazlarini chizish, ularning nimaga o‘xshashligini tasvirlash haqida
topshiriq beradi. Yoki o‘quvchilarga o‘zbek mumtoz musiqasiga oid asarlarni tinglash
vazifasini topshiradi. Ular mazkur topshiriqlarni bajarib bo‘lganlaridan keyin o‘qituvchi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 224
savollar beradi. “Bastakor ushbu musiqa orqali nima demoqchi bo‘lgan?”, “Siz ushbu
musiqani tinglaganda nimalarni his etdingiz, tasavvuringizda nimalar paydo bo‘ldi?”,
“Ushbu musiqaning ohangi qanday: tezmi yoki sokinmi?”. Shu bilan bir qatorda o‘qituvchi
o‘quvchilarga musiqani tinglaganlaridan keyin tasavvurlarida qanday obraz
gavdalanganligini chizib ko‘rsatish haqida topshiriq beradi. Fikriy faoliyatga olib kiruvchi
metodlar o‘rganilayotgan ob’ektga bir vaqtning o‘zida o‘quvchining ko‘rish va fikrlash
faoliyatini jalb etish imkonini beradi. Shu asosda ular ob’ektda mujassamlashgan fikrni,
uning o‘ziga xosligini anglashga muvaffaq bo‘ladilar. Bu jarayonda o‘qituvchi
o‘quvchilarda faollik ko‘rsatish kayfiyatini hosil qilishi lozim. Bu esa faol hissiyfikriy
bilish faoliyati natijasida vujudga keladi. O‘qituvchi o‘quvchilarda fikriy faollikni hosil
qilish uchun quyidagi savollar bilan murojaat qilishi mumkin: “Muayyan hodisa yoki
predmetning belgilari yoki kelib chiqish sabablarini aytib bering?”, “Muayyan narsa yoki
buyumlar qanday tuzilgan, uning o‘ziga xos jihatlari nimalarda namoyon bo‘ladi?”. Ushbu
metodni qo‘llash natijasida o‘quvchilarda noan’anaviy bilish sifatlari tarkib topadi.
Xulosa
: qilib aytganda, mustaqil ta’lim o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini
rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. U o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi, mustaqil fikrlash, yangicha yondashuvlar ishlab chiqish va muammolarni ijodiy
hal etish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ta’lim jarayonida mustaqil izlanish, amaliy
topshiriqlar va ijodiy faoliyat turlaridan samarali foydalanish orqali o‘quvchilarda faollik
va tashabbuskorlik rivojlanadi. Shuningdek, o‘qituvchining to‘g‘ri rahbarligi ostida tashkil
etilgan mustaqil ta’lim o‘quvchilarning shaxsiy intellektual salohiyatini yuzaga
chiqarishda katta ahamiyat kasb etadi. Shu bois, zamonaviy ta’limda mustaqil ta’limni
rivojlantirish va uni ijodiy tafakkurni shakllantirishga yo‘naltirish dolzarb masalalardan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Андреев А.А. Педагогика высшей школы. – М.: Московский
международный институт эконометрики, информатики, финансов и права,
2002. - 264 с.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 225
2. Usmonov, V.V.Talabalarning mustaqil ishi: kasb-hunar ta’limi jarayonida tashkil
etish va boshqarish [Matn]: monografiya / V.V.Usmonov. - Ulyanovsk, UlGGU,
2006. - 275 b.
3. Вайсеро, З. В. Организация самостоятельной работы студентов – путь к
повышению качества подготовки специалистов среднего звена. – 2008. - № 9.
– С. 4 – 8.
4. Ma’murov B.B. O‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan o‘quv-biluv jarayonini tashkil
etishning pedagogik shart-sharoitlari. Ped. fan. nom.dis. Avtoreferati.– Toshkent:
2009. – 26 b.
5. Mahmudov M. Ta’limni didaktik loyihalash. T.: Fan, 1999.-179 bet.
6. Safarova R.G., Abdullaeva B.S., A.Bahromov va boshq. Boshlang‘ich ta’lim
konsepsiyasi.. RTM, –T.: 2015.
7. Anarkulova, Z. ., & Aminboyeva , M. (2023). THE PECULIARITIES OF USING
VISUAL MATERIALS FOR TEACHING ENGLISH.
file:///C:/Users/user/Downloads/5_26
