Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 181
RUS VA INGLIZ TILLARINING LINGVISTIK JIHATDAN TAQQOSLANISHI
Fargʻona davlat universiteti, rus tili metodikasi oʻqituvchisi
Xamidova Maxbuba Kaharovna
Fargʻona davlat universiteti chet tillari fakulteti filologiya va
tillarni oʻqitish (ingliz tili) yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Baxodirova Nozimaxon Jamoliddin qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqola rus va ingliz tillarining asosiy lingvistik xususiyatlarini
taqqoslaydi, ularning fonetika, grammatika, sintaksis, so‘z boyligi, pragmatika va
madaniyatga oid farqlarini o‘rganadi. Ingliz tili, nisbatan sodda grammatik tuzilishga,
qat’iy so‘z tartibiga va keng so‘z boyligiga ega bo‘lsa, rus tili murakkab morfologik
tizimga, moslashuvchan sintaksisga va o‘ziga xos fonetik xususiyatlarga ega. Maqola
shuningdek, til va fikrlash o‘rtasidagi bog‘liqlikni, tarjima jarayonidagi qiyinchiliklarni
ham ko‘rib chiqadi. Ingliz va rus tillarining o‘ziga xosliklarini taqqoslash, til
o‘rganuvchilar, tarjimonlar va lingvistlar uchun muhim tushuncha va amaliy
yondashuvlarni taklif etadi.
Kalit so’zlar:
Rus tili, Ingliz tili, tilshunoslik, qiyosiy lingvistika, fonetika,
grammatik farqlar, sintaksis, so‘z boyligi, tarjima, pragmatika, madaniyat va til, til va
fikrlash, Indoyevropa tillari, til o‘rganish.
Kirish:
Rus va ingliz tillari dunyoda eng ko‘p tarqalgan tillar bo‘lib, ular o‘zining
grammatik tuzilishi, fonetikasining farqlari va so‘z boyligi bilan ajralib turadi. Har ikkisi
ham indoevropa til oilasiga mansub bo‘lsa-da, ular turli xil til guruhlariga kiradi: ingliz tili
german til guruhiga, rus tili esa slavyan til guruhiga kiradi. Ingliz tili va rus tili o‘rtasidagi
farqlar tilshunoslar va tarjimonlar uchun qiziqarli tadqiqot mavzusidir, chunki ularning
grammatik, sintaktik va semantik tizimlari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 182
Talaffuz va fonetika:
Ingliz tili fonetikasi rus tilidan sezilarli farq qiladi. Ingliz
tilida unli harflar ko‘plab variantlarga ega bo‘lib, ularning talaffuzi so‘zning kontekstiga
qarab o‘zgaradi. Misol uchun, "a" harfi "cat" (mushuk) va "cake" (pishiriq) so‘zlarida
turlicha talaffuz qilinadi. Buning aksincha, rus tilida unli harflar aniqroq talaffuz qilinadi
va ular so‘zning urg‘u qismiga qarab o‘zgaradi. Masalan, rus tilida "o" unli harfi stressli
bo‘lgan holda to‘liq talaffuz qilinadi, stresssizlikda esa qisqaradi (vowel reduction).
Grammatik farqlar:
Ingliz va rus tillari grammatik jihatdan bir-biridan juda farq
qiladi. Ingliz tilida fe’llar asosan zamon va shaxs bo‘yicha o‘zgargan bo‘lsa, rus tilida esa
morfologik tizim ancha murakkab bo‘lib, so‘zlar holat (case) va jins (gender)ga qarab
o‘zgaradi. Rus tilida olti xil holat mavjud, bu esa tilni yanada moslashuvchan qiladi. Ingliz
tilida esa so‘zlarning shakli ko‘p o‘zgarmaydi, faqat ko‘plik va fe’lning zamon shakllari
mavjud.
Sintaksis (Gaplar Tuzilishi):
Ingliz tilida jumlalar o‘zining qat’iy sintaktik
tuzilishiga ega. Umuman olganda, ingliz tilidagi jumlalar quyidagi tartibda tuziladi:
Subyekt + Fe’l + Ob’ekt. Misol uchun: "I read a book" (Men kitob o‘qiyman). Rus tilida
esa so‘zlar tartibi ancha moslashuvchan bo‘lib, bu tilning holat tizimi bilan bog‘liqdir. Rus
tilida har qanday so‘zning roli uning holatiga qarab aniqlanadi, shu sababli jumlalar tarkibi
o‘zgarsa ham, ularning ma’nosi o‘zgarmaydi.
So‘z boyligi va ma’no:
Ingliz tili so‘z boyligi jihatidan juda boy bo‘lib, u ko‘plab
tillardan, xususan, lotin, fransuz, va yunon tillaridan so‘zlar qabul qilgan. Bu ingliz tiliga
ko‘plab sinonimlarni keltirib chiqargan. Rus tilida ham ko‘plab so‘zlar boshqa tillardan
olingan bo‘lsa-da, ularning aksariyati asl rus tilining ildizlariga ega. Rus tilida ingliz tiliga
nisbatan o‘zgacha madaniyat va emotsional holatlarni ifodalovchi so‘zlar mavjud,
masalan, "тоска" (umidsizlik) yoki "душа" (ruh) kabi so‘zlar ingliz tilida to‘liq tarjima
qilinishi qiyin.
Tarjima va pragmatika:
Ingliz va rus tillarida tarjima qilishda pragmatik farqlar
ham katta rol o‘ynaydi. Ingliz tilida odatda so‘zlar yumshoq va injiq tarzda ifodalanadi.
Masalan, "Could you please..." yoki "Would you mind..." kabi iboralar ko‘p ishlatiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 183
Rus tilida esa odamlar ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri va ochiq gapirishadi, bu esa o‘ziga xos
madaniyatni aks ettiradi. Bu farqlar tarjimonlar uchun katta qiyinchilik tug‘dirishi
mumkin.
Til va fikr:
Til nafaqat muloqot vositasi, balki fikrlashni shakllantiruvchi omil
hamdir. Rus tilida har bir isminga jins (masculine, feminine, neuter) tayinlanadi, bu esa
tilni o‘rganuvchilarni ob’ektlarni jins bilan bog‘lashga majbur qiladi. Ingliz tilida esa
bunday jins ajratilishi yo‘q, bu tilning o‘ziga xosligini tashkil etadi. Bundan tashqari, rus
tilida fe’llar mukammal (perfective) yoki mukammal bo‘lmagan (imperfective) shaklda
bo‘lishi mumkin, bu esa vaqtni va harakatni qanday tasavvur qilishni ta’sir qiladi, ingliz
tilida esa bu fe’lning zamon shakli orqali ifodalanadi.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki ingliz va rus tillari o‘rtasidagi farqlar
tilshunoslar va tarjimonlar uchun qiziqarli va muhim mavzu hisoblanadi. Bu tillar
o‘rtasidagi grammatik, sintaktik, fonetik, va pragmatik farqlarni o‘rganish til
o‘rganuvchilariga chuqurroq tushuncha hosil qilishda yordam beradi. Shuningdek, ingliz
va rus tillari o‘rtasidagi tarjima qilishda paydo bo‘ladigan muammolarni yechishda bu
tadqiqotlar foydali bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Boroditsky, L. (2011). How language shapes thought: The languages we
speak affect our perceptions of the world.
Scientific American
, 304(2), 62-67.
2.
Baker, M. (2018).
In other words: A coursebook on translation
(2nd ed.).
Routledge.
3.
Comrie, B. (1981).
Language universals and linguistic typology: Syntax and
morphology
. University of Chicago Press.
4.
Dolgopolova, I. A. (2016). A typological comparison of English and Russian
sentence structures.
Russian Linguistics
, 40(1), 23-47.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 3 –to’plam May 2025
Sahifa: 184
5.
Sokolova, T. (2013). Phonetic differences between English and Russian: A
comparative study.
Phonetics Journal
, 12(3), 45-67.
6.
Yuriev, V. (2010).
Russian-English contrastive grammar
. Cambridge
University Press.
