Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 364
BIOLOGIK FAOL ORGANIK BIRIKMALAR:TABIIY VA SUN’IY
MODDALARNING O’RNI
Bak.
Abdusamatova Maftuna Akbar qizi
Katta o’qt.
Abduhomidova Fotima Olimjon qizi
QDTU SHahrisabz oziq-ovqat muhandisligi fakulteti
Anotatsiya.
Ushbu maqolada biologik faol organik birikmalarning tabiiy va sun’iy
manbalardan olinishi, ularning tuzilishi, fizik-kimyoviy xossalari va biologik faollik
darajalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda analitik metodlar yordamida tabiiy va sun’iy biologik
faol moddalarning tarkibi va funksional xususiyatlari o‘rganildi. Olingan natijalar asosida
tabiiy moddalarning ekologik xavfsizligi va farmakologik samaradorligi yuqoriligi, sun’iy
moddalarning esa maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatga ega ekani ko‘rsatib berildi. Xulosa
sifatida, tabiiy va sun’iy biologik faol birikmalar zamonaviy farmatsevtika va
biotexnologiyada o‘zaro muhim o‘rin tutishi, ularni birgalikda tadqiq etish esa yangi
innovatsion mahsulotlar ishlab chiqishga xizmat qilishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar.
Biologik faol modda, organik birikmalar, tabiiy modda, sun’iy
modda, farmatsevtika, biotexnologiya, ekologik xavfsizlik.
Kirish
. Biologik faol organik birikmalar (BFOB) — bu tirik organizmlarning
hayotiy faoliyatida ishtirok etuvchi va o‘ziga xos biologik ta’sir ko‘rsatadigan kimyoviy
moddalardir. Zamonaviy biokimyo va farmatsevtika ilm-fanining rivojlanishi natijasida
BFOBlarning tabiiy va sun’iy manbalari, ularning tuzilishi va funksional xususiyatlari
chuqur o‘rganilmoqda. Tabiiy biologik faol moddalarga alkaloidlar, flavonoidlar,
terpenoidlar va peptidlar kiradi, ular asosan o‘simliklar, hayvonlar va
mikroorganizmlardan ajratib olinadi. Sun’iy ravishda yaratilgan biologik faol birikmalar
esa odatda dori vositalari, pestitsidlar, va bioregulyatorlar sifatida keng qo‘llaniladi. Ilmiy
manbalarga ko‘ra, hozirgi kunda 300 000 dan ortiq tabiiy biologik faol moddalar
aniqlangan bo‘lib, ularning ko‘plari dorivor preparatlarning faol komponentlari sifatida
foydalanilmoqda. Shuningdek, sun’iy ravishda sintez qilingan moddalarning
farmakokinetik va farmakodinamik xususiyatlari tabiiy moddalarnikiga nisbatan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 365
optimallashtirilgan bo‘lib, ular ma’lum bir biologik nishonga yuqori selektivlik bilan ta’sir
ko‘rsatadi. Tabiiy va sun’iy BFOBlarni o‘rganishning dolzarbligi, bir tomondan, yangi
dorivor moddalarni yaratish, ikkinchi tomondan esa, ularning atrof-muhit va inson
salomatligiga ta’sirini baholash zarurati bilan belgilanadi. Shu sababli, tabiiy va sun’iy
manbali biologik faol birikmalarni solishtirish, ularning afzalliklari va cheklovlarini
aniqlash, zamonaviy kimyo va biologiya fanining muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi.
Asosiy qism.
1.Biologik faol organik birikmalar to‘g‘risida nazariy asoslar
Biologik faol organik birikmalar (BFOB) — tirik organizmlar metabolizmida faol
ishtirok etuvchi va turli biologik jarayonlarni tartibga soluvchi moddalardir.[1] Tabiiy
BFOB odatda o‘simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlar tomonidan biosintez qilinadi.
Ular orasida alkaloidlar, terpenoidlar, flavonoidlar, steroidlar, peptidlar va boshqa ko‘plab
sinflar mavjud.[2]
Tabiiy biologik faol moddalarning asosiy xususiyatlari:
Kimyoviy strukturalarining murakkabligi;
Ko‘p funksional guruhlarning mavjudligi;
Ko‘p bosqichli biosintez yo‘llari orqali shakllanishi;
Biologik selektivlik va ko‘p yo‘nalishli ta’sir ko‘rsatishi.[3]
Sun’iy biologik faol organik birikmalar esa laboratoriya sharoitida organik sintez
metodlari yordamida yaratiladi.[4] Ular ko‘pincha tabiiy moddalarning analoglari yoki
yangi strukturalardagi molekulalar bo‘lib, farmakologik samaradorlikni oshirish va
nojo‘ya ta’sirlarni kamaytirish maqsadida ishlab chiqiladi.[5]
2.Tabiiy va sun’iy biologik faol moddalarning qiyosiy tahlili
Nazariy jihatdan, tabiiy moddalarning ko‘p komponentli ta’sir mexanizmi ularni turli
kasalliklarda samarali vosita sifatida ishlatishga imkon beradi. Sun’iy moddalarning
afzalligi shundaki, ular maqsadli ta’sir mexanizmlariga ega bo‘lib, aniq biologik
nishonlarga yo‘naltirilgan.[6]
3.Tabiiy va sun’iy moddalarning farmakologik ahamiyati
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 366
Tabiiy moddalardan olinadigan preparatlar:
morfin (opiy makidan), kinin (kina
daraxtidan), atropin (belladonnadan).[7]
Sun’iy moddalarga misollar:
aspirin (salitsil kislotadan modifikatsiya qilingan),
ibuprofen, paratsetamol. Tabiiy BFOB ko‘pincha minimal qayta ishlash bilan ishlatilsa,
sun’iy moddalarda esa strukturaviy modifikatsiyalar orqali faoliyat va samaradorlik
optimallashtiriladi.[8]
4.Tajriba: Flavonoid va Aspirin namunalarining biologik faoliyatini solishtirish
Tajriba maqsadi:
Tabiiy flavonoid va sun’iy aspirin namunalarining antimikrob
faoliyatini solishtirish.
Metod:
Hypericum perforatum (zarhalk) o‘simligidan flavonoid ekstrakti
tayyorlandi.
Aspirin (farmatsevtik preparat sifatida) tayyor holatda olindi. E. coli bakteriyasiga
qarshi in vitro test o‘tkazildi. O‘zgarishlar 24 soat ichida baholandi.
Natija:
Flavonoid ekstrakti E. coli o‘sishini 75% inhibe qildi.
Aspirin esa bakteriyaga bevosita ta’sir ko‘rsatmadi (asosiy ta’siri yallig‘lanishga
qarshi).
Tajriba xulosasi:
Tabiiy flavonoidlar antimikrob faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, aspirin
esa faqatgina yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatdi. Bu tabiiy moddalarning ko‘p
yo‘nalishli faolligini, sun’iy moddalarning esa maqsadli ta’sir mexanizmini tasdiqlaydi.
Xulosa.
Ushbu tadqiqot natijalari tabiiy va sun’iy biologik faol organik
birikmalarning o‘ziga xos xususiyatlari va farqlarini ilmiy asosda ko‘rsatib berdi. Tabiiy
biologik faol moddalarning murakkab kimyoviy strukturasi va ko‘p yo‘nalishli biologik
ta’sir mexanizmlari ularni keng farmakologik imkoniyatlarga ega qilmoqda. Ayniqsa,
flavonoidlarning antioksidant, antimikrob va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari ularning
terapevtik qiymatini oshiradi. Sun’iy ravishda sintez qilingan biologik faol birikmalar esa
ma’lum bir biologik nishonga yuqori selektivlik bilan ta’sir etadi. Aspirin kabi moddalar
organizmdagi prostaglandin biosintezini bostirish orqali yallig‘lanishni kamaytiradi va
og‘riqni yengillashtiradi. Biroq sun’iy moddalarning o‘ziga xos cheklovlari ham mavjud:
ular ba'zan nojo‘ya ta’sirlar chaqirishi va ekologik barqarorlik nuqtayi nazaridan sinovlarni
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 367
talab qilishi mumkin. Nazariy tahlillar va olib borilgan tajriba shuni ko‘rsatadiki, tabiiy va
sun’iy BFOBlar o‘zaro raqobatdosh emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi manbalar
hisoblanadi. Tabiiy moddalardan kelib chiqqan holda yangi sun’iy molekulalarni
loyihalash (ya'ni "natural product-inspired synthesis") zamonaviy farmatsevtika va
biotexnologiya rivojida strategik ahamiyat kasb etadi. Kelgusida tabiiy biologik faol
birikmalarni chuqur o‘rganish va ularning tuzilma-faollik munosabatlarini aniqlash orqali
yanada samarali, ekologik xavfsiz va biologik selektiv dori vositalarini ishlab chiqish
imkoniyatlari yanada kengayadi. Shu bilan birga, sun’iy sintez orqali biologik faol
molekulalarning yangi avlodini yaratish istiqbollari ham dolzarb bo‘lib qoladi. Umuman
olganda, tabiiy va sun’iy biologik faol organik birikmalarni kompleks o‘rganish
zamonaviy tibbiyot, farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi va biotexnologiya sohalarida yangi
innovatsion yechimlarni yaratishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Харви А. Л., Сконечная история природных продуктов? // Nat. Prod. Rep. —
2007. — Т. 24, № 6. — С. 1209–1221. DOI:
2.Newman D.J., Cragg G.M. Natural products as sources of new drugs over the last
25 years // J. Nat. Prod. — 2007. — Vol. 70, No. 3. — P. 461–477. DOI:
3.Li J.W.H., Vederas J.C. Drug Discovery and Natural Products: End of an Era or an
Endless Frontier? // Science. — 2009. — Vol. 325, No. 5937. — P. 161–165. DOI:
4.Demain A.L. Importance of microbial natural products and the need to revitalize
their discovery // J. Ind. Microbiol. Biotechnol. — 2014. — Vol. 41. — P. 185–201. DOI:
5.Butler M.S. Natural products to drugs: natural product-derived compounds in
clinical trials // Nat. Prod. Rep. — 2008. — Vol. 25, No. 3. — P. 475–516. DOI:
6.Bérdy J. Thoughts and facts about antibiotics: where we are now and where we are
heading // J. Antibiot. — 2012. — Vol. 65, No. 8. — P. 385–395. DOI:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 368
7.Koehn F.E., Carter G.T. The evolving role of natural products in drug discovery //
Nat. Rev. Drug Discov. — 2005. — Vol. 4, No. 3. — P. 206–220. DOI:
8.Harvey A.L., Edrada-Ebel R., Quinn R.J. The re-emergence of natural products for
Discov. — 2015. — Vol. 14, No. 2. — P. 111–129. DOI:
