Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 358
FARMATSEVTIKADA ORGANIK BIRIKMALAR: DORILAR SINTEZI VA
TURLARI
Bak.M.J.Jamolova
Katta o'qt.
Abduhomidova Fotima Olimjon qizi
Qarshi Davlat Texnika Unversiteti SHahrisabz oziq-ovqat muhandisligi
texnalogiyasi fakulteti
Anotatsiya.
Farmatsevtika sanoati organik birikmalar asosida rivojlanib bormoqda.
Dorilar sintezi texnologiyalari fundamental organik kimyo qoidalariga asoslanadi va
zamonaviy biotexnologik yondashuvlar bilan boyitilmoqda. Ushbu maqolada
farmatsevtikada organik birikmalar sinfi, dorilar sintezining klassik va innovatsion
metodlari, yangi molekulalarning yaratilishi va dorilar dizayni yo‘nalishlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, organik dorilarning ekologik va iqtisodiy samaradorlik jihatlari,
kelajakdagi tendensiyalar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar.
Farmatsevtika, organik sintez, dorilar dizayni, biofaollik, innovatsion
metodlar, ekologik farmatsevtika, molekulyar farmakologiya, biotexnologiya.
Kirish.
Farmatsevtika sohasining zamonaviy rivojlanishi organik kimyo yutuqlari
bilan chambarchas bog‘liq. Insoniyat tarixida kasalliklarga qarshi kurashish uchun tabiiy
manbalardan foydalanilgan bo‘lsa-da, bugungi kunga kelib farmatsevtika industriyasi
ilmiy asosda, murakkab organik molekulalarni sun'iy sintez qilishga o'tdi. Organik
birikmalar, ularning strukturaviy va funksional xususiyatlari dorivor preparatlarning
asosini tashkil etadi. Dorilarni yaratish jarayonida organik kimyoning asosiy tamoyillari,
reaktsiyalar mexanizmi, molekulyar dizayn va stereokimyo bilimlari muhim rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, genetik muhandislik, molekulyar biotexnologiya va axborot
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 359
texnologiyalari (masalan, kompyuter yordamida molekulyar modellashtirish) farmatsevtik
sintez jarayonini tubdan o‘zgartirdi. Bugungi farmatsevtik sanoat quyidagi asosiy
ehtiyojlarga javob berishi zarur: Yuqori samaradorlikka ega, kam yon ta’sir ko‘rsatadigan
dorilar yaratish. Dorilarni tez, ekologik xavfsiz va iqtisodiy samarali tarzda ishlab
chiqarish. Kasalliklarni maqsadli ravishda davolash uchun individual terapiya vositalarini
ishlab chiqish. Dunyo bo‘ylab global muammolar yangi viruslar paydo bo‘lishi,
antibiotiklarga chidamli bakteriyalarning ko‘payishi, surunkali kasalliklarning ortishi
farmatsevtik sohani innovatsiyalarni joriy etishga majbur qilmoqda. Shuning uchun ham
yangi dori vositalarini ishlab chiqishda organik kimyo metodlari, zamonaviy kompyuter
texnologiyalari va yashil kimyo yondashuvlari birgalikda qo‘llanilmoqda. Ushbu maqola
farmatsevtikada organik birikmalar asosida dorilar sintezi va ularning turlarini chuqur
tahlil qilishga, mavjud metodlarning afzallik va kamchiliklarini ko‘rsatishga, shuningdek,
kelajakdagi tendensiyalar va istiqbollarni yoritishga bag‘ishlangan
Asosiy qism
Organik birikmalar va farmatsevtikada ularning o‘rni [1] Organik
birikmalar farmatsevtikada dorilar ishlab chiqarish uchun asosiy xom ashyo bo‘lib xizmat
qiladi. Ularning molekulyar tuzilishi, funksional guruhlari va stereokimyoviy xususiyatlari
dorivor moddalarining biofaolligi va farmakokinetik xususiyatlarini belgilaydi. [2]
Organik birikmalar o‘zgartirilgan yoki sintetik shakllarda kasalliklarni davolashda asosiy
vosita bo‘lib, farmatsevtik sohaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
Ko‘plab organik birikmalar tabiiy manbalardan olingan bo‘lsa-da, bugungi kunda
ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi natijasida ularning sintetik modellarini yaratish
imkoniyati paydo bo‘ldi. Ushbu yangi sintetik molekulalar ko‘plab kasalliklarni
davolashda samaradorligini ko‘rsatgan
[3]Organik molekulalar:
Strukturaviy xilma-xillik (polifunksional guruhlar: OH, NH, COOH)
Stereokimyoviy farqlilik (enantiyomerlar va diastereomerlar)
Reaktivlik (reaksiya qobiliyati va metabolizmga ta’sir)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 360
[4]Farmatsevtikda asosiy organik birikmalar sinflari:
Alkaloidlar tabiiy azotli organik birikmalar, ko‘pincha markaziy asab tizimiga ta’sir
qiladi. (Misol: morfin, atropin)
Terpenlar va steroidlar. tabiiy biologik faol moddalar, gormonal va immun tizim
faoliyatida ishtirok etadi. (Misol: kortizol, estradiol)
Antibiotiklar bakteriyalarning o‘sishini to‘xtatadigan yoki ularni o‘ldiradigan
moddalardir. (Misol: eritromitsin)
Peptidlar oqsil segmentlari, endokrin tizim va immun javobda muhim rol o‘ynaydi.
(Misol: insulin)
[5]Organik molekulalarning chiralligi ko‘pincha dorining farmakologik faolligini va
yon ta’sir profilini belgilab beradi. Masalan, talidomidning L-formasi tinchlantiruvchi
ta’sirga ega, R-formasi esa teratogenik xususiyat ko‘rsatadi.
[6]Organik dorilarning turlari va ularning farmatsevtikada qo‘llanishi
Alkaloidlar: Alkaloidlar azotli organik birikmalar bo‘lib, ko‘pincha markaziy asab
tizimiga ta’sir qiladi. Ular yirik farmatsevtik kompaniyalar tomonidan ishlab chiqariladi
va dori vositalari sifatida keng qo‘llaniladi. Morfin: Og‘riqni kamaytirish uchun ishlatiladi,
lekin ayni paytda qaramlikni keltirib chiqarishi mumkin. Atropin: Bu birikma asab tizimida
o‘zgartirishlar kiritadi va oftalmologiyada ko‘zni kengaytiruvchi dori sifatida ishlatiladi.
Terpenlar va steroidlar: Terpenlar va steroidlar tabiiy biologik faol moddalar bo‘lib, ular
gormonal va immun tizimi faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Kortizol: Stress va
yallig‘lanishlarni boshqarish uchun ishlatiladi. Estradiol: Ayollarda jinsiy gormonlarni
tartibga soladi va reproduktiv tizimni boshqaradi. Antibiotiklar: Antibiotiklar
bakteriyalarning o‘sishini to‘xtatadigan yoki ularni o‘ldiradigan moddalardir. Eritromitsin:
Bakterial infektsiyalarni davolashda keng qo‘llaniladi, ayniqsa, respirator tizim va teri
infektsiyalarida. Peptidlar va oqsillar: Oqsillar va peptidlar oqsil segmentlaridan iborat
bo‘lib, ular endokrin tizim va immun javobda muhim rol o‘ynaydi. Insulin: Diabetesni
davolashda ishlatiladi. Glukagon: Insulin bilan birgalikda organizmdagi qon shakar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 361
darajasini tartibga soladi. Dorilarni sintez qilish metodlari Farmatsevtikada dorilarni ishlab
chiqarish jarayoni turli metodlar yordamida amalga oshiriladi.[7] Asosiy sintez usullari
quyidagilardir
Dorilar sintezi metodlari.
An’anaviy kimyoviy: sintez. [8]Organik dorilar an’anaviy ravishda murakkab
reaksiya zanjirlari orqali sintez qilinadi: Bir bosqichli sintez: Oddiy molekulalarning bir
reaksiya orqali maqsadli dori moddalarga aylanishi.
Ko‘p bosqichli sintez:[9] Har bir bosqichda oraliq mahsulotlar hosil qilinib, oxirgi
dori moddasiga olib kelinadi. Muhim reaksiya turlari: Atsilatsiya, alkilatsiya va aminatsiya
kabi asosiy funktsional guruhlar qo‘shilishi. Suzuki, Heck va Sonogashira kabi palladium-
katalizatorli kross-koplash reaksiyalari. Misol: Parasetamol ishlab chiqarish nitratsiya,
qaytarilish va atsilatsiya reaksiyalaridan iborat.
Biotexnologik va biomimetik sintez.
[10]Fermentativ kataliz: Fermentlar
(biokatalizatorlar) yordamida stereoselektiv va ekologik toza dorilar sintezi.
Mikroorganizmlar yordamida biosintez: Genetik modifikatsiya qilingan bakteriyalar
antibiotiklar va insulin kabi farmatsevtik mahsulotlar ishlab chiqaradi. Biotexnologik
sintezd ATP, NADH kabi biologik kofermentlardan foydalanish sintez samaradorligini
oshiradi Kompyuter yordamida dori dizayni (CADD) Struktura asosidagi dizayn: Maqsadli
oqsil (masalan, ferment yoki reseptor) strukturasi asosida molekulalar loyihalanadi. Ligand
asosidagi dizayn: Ma’lum biofaol moddalarga o‘xshash yangi molekulalar yaratiladi.
Molekulyar doking va molekulyar dinamik modellashtirish texnologiyalari dorining
retseptorga qanchalik kuchli bog‘lanishini oldindan baholashga yordam beradi. Misol:
COVID-19 pandemiyasi paytida Remdesivir molekulasi CADD yordamida tezkor ishlab
chiqilgan va klinik sinovlarga kiritilgan.Dorivor birikmalar turlari va amaliy misollar
Antibiotiklar Beta-laktamlar (penitsillin, tsefalosporinlar) bakterial hujayra devorini
buzadi. Makrolidlar (azitromitsin) oqsil sintezini inhibe qiladi. Viruslarga qarshi dorilar
Nukleozid analoglari (Remdesivir, Acyclovir) virus DNK/RNK sintezini to‘xtatadi.
Proteaza inhibitorlari (Lopinavir/ritonavir) virus proteinlarini parchalaydi. 3.3 Saraton
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 362
kasalliklariga qarshi dorilar Alkilovchi agentlar (Sisplatin) DNK zanjirini buzib, hujayra
o‘sishini to‘xtatadi. Antimetabolitlar (5-fluorouracil)
Immunomodulyatorlar Interferonlar, monoklonal antitanalar immun tizimni
rag‘batlantirish orqali kasalliklar bilan kurashadi.
Xulosa
. Farmatsevtikada organik birikmalarning ahamiyati beqiyos bo‘lib, ular
zamonaviy dori vositalarining asosi sifatida xizmat qiladi. Organik molekulalarning
strukturaviy, funksional va stereokimyoviy xususiyatlari dorilarning farmakologik faolligi,
xavfsizligi va samaradorligini belgilaydi. Maqolada ko‘rib chiqilgan an’anaviy kimyoviy
sintez, biotexnologik usullar va kompyuter yordamida dori loyihalash texnologiyalari
farmatsevtik sanoatni innovatsion rivojlantirishda muhim rol o‘ynayotgani isbotlandi.
Antibiotiklardan tortib, viruslarga qarshi, saraton va immun tizim modulyatorlariga qadar
dorilarning keng spektri farmatsevtik organik kimyo yutuqlariga tayanadi. Kelgusida
farmatsevtika sohasida quyidagi tendensiyalar muhim ahamiyat kasb etadi: Individual
genetik ma’lumotlarga asoslangan personalizatsiyalangan terapiya. Yashil kimyo
tamoyillariga asoslangan ekologik toza sintez usullari. Nanotexnologiyalar va sun’iy
intellekt yordamida yangi, yanada samarali va xavfsiz dori vositalarini ishlab chiqish.
Shunday qilib, organik birikmalar asosida yangi dorilar yaratish nafaqat kasalliklarni
samarali davolashda, balki inson salomatligini saqlashda va global sog‘liqni saqlash
tizimini mustahkamlashda muhim strategik ahamiyat
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Choudhary, A., & Kaushik, D. (2020). Organic Molecules in Drug Discovery: An
Overview.
International
Journal
of
Pharmaceutical
Sciences.
https://doi.org/10.1016/j.bmc.2020.115378
2. Nicolaou, K. C., & Rigol, S. (2019). Organic Synthesis in Drug Discovery.
Angewandte Chemie International Edition.
https://doi.org/10.1002/anie.201906221
3. Li, J. J. (2015). Heterocyclic Chemistry in Drug Discovery. Wiley.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 363
4. Patani, G. A., & LaVoie, E. J. (1996). Bioisosterism: A Rational Approach in
Drug Design. Chemical Reviews.
https://doi.org/10.1021/cr950066q
5. Fischer, J., & Ganellin, C. R. (2006). Analogue-based Drug Discovery. Wiley-
VCH.
https://doi.org/10.1002/9783527607495
6. Blakemore, D. C., et al. (2018). Organic Synthesis Provides Opportunities to
Transform Drug Discovery. Nature Chemistry.
https://doi.org/10.1038/s41557-018-0039-
7. Lovering, F., et al. (2009). Escape from Flatland: Increasing Saturation as an
Approach to Improving Clinical Success. Journal of Medicinal Chemistry.
https://doi.org/10.1021/jm901241e
8. Brown, D. G., & Bostrom, J. (2016). Where Do New Drugs Come From?. Nature
Reviews Drug Discovery.
https://doi.org/10.1038/nrd.2016.213
9. Leeson, P. D., & Springthorpe, B. (2007). The Influence of Drug-Like Concepts
on Decision-Making in Medicinal Chemistry. Nature Reviews Drug Discovery.
https://doi.org/10.1038/nrd2193
10. Baell, J. B., & Holloway, G. A. (2010). New Substructure Filters for Removal
of Pan Assay Interference Compounds (PAINS). Journal of Medicinal Chemistry.
https://doi.org/10.1021/jm901137j
