Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 337
LEV VIGOTSKIY VA UNING PSIXOLOGIK MAKTABI
Andijon davlat pedagogika instituti
Vb dotsenti
O‘.T.Vaxabova
filologiya fakulteti talabasi
Tursunaliyeva Shaxnozabonu Qobiljon qizi
Annotatsiya :
Ushbu maqola Lev Semyonovich Vigotskiyning psixologiya
fanidagi o‘rni va uning madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasini tahlil qiladi. Maqolada,
ayniqsa, Vigotskiyning proksimal rivojlanish zonasi (PRZ), nutq va tafakkur o‘rtasidagi
aloqalar, shuningdek, uning psixologiya faniga va ta’lim metodologiyasiga qo‘shgan
hissalari haqida so‘z yuritiladi. Maqolada, shuningdek, boshqa olimlarning, jumladan,
A.N. Leontyev, Jerom Bruner va Barbara Rogoffning Vigotskiy g‘oyalariga bo‘lgan
munosabatlari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
Vigotskiy maktabi, madaniy-tarixiy psixologiya, proksimal
rivojlanish zonasi, ichki va tashqi nutq, faoliyat nazariyasi, tafakkur va til, psixik
rivojlanish, o‘quv jarayoni, ijtimoiy-madaniy yondashuv, bolalar psixologiyasi,
Aннотатция:
Данная статья посвящена анализу вклада Льва Семеновича
Выготского в психологию и его культурно-исторической теории развития. В статье
рассматриваются такие ключевые концепции, как зона ближайшего развития (ЗБР),
взаимосвязь речи и мышления, а также вклад Выготского в развитие психологии и
педагогической теории. Также анализируются мнения других ученых, таких как
А.Н. Леонтьев, Джером Брунер и Барбара Рогофф, о теории Выготского.
Ключевые слова:
Выготский, культурно-историческая психология, зона
ближайшего развития, внутренний и внешний речь, теория деятельности, мышление
и речь, психическое развитие, процесс обучения, социокультурный подход,
психология детей, Леонтьев, Брунер, Пиаже.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 338
Annotation :
This article analyzes the contribution of Lev Semyonovich Vygotsky
to psychology and his cultural-historical theory of development. The article particularly
focuses on Vygotsky's concept of the proximal zone of development (ZPD), the
relationship between language and thinking, and his impact on psychology and educational
methodology. It also explores the views of other scholars, including A.N. Leontyev,
Jerome Bruner, and Barbara Rogoff, on Vygotsky's ideas.
Keywords:
Vygotsky, cultural-historical psychology, proximal zone of
development, inner and outer speech, activity theory, thinking and language, psychological
development, learning process, sociocultural approach, child psychology, Leontyev,
Bruner, Piaget.
Psixologiya fanining XX asrdagi taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan olimlardan
biri bu — Lev Semyonovich Vigotskiydir. Uning nomi rus va jahon psixologiyasida inson
ruhiyatining ijtimoiy-madaniy rivojlanish qonuniyatlarini chuqur tahlil qilgan, o‘ziga xos
yondashuvga ega bo‘lgan olim sifatida tanilgan. Vigotskiy tomonidan ishlab chiqilgan
madaniy-tarixiy nazariya nafaqat bolalar psixologiyasi, balki ta’lim, nutq, tafakkur va ong
rivojlanishini tushunishda asosiy metodologik yondashuvlardan biri hisoblanadi.
1
Lev
Semyonovich Vigotskiy (1896–1934) qisqa, ammo samarali umr kechirgan. U Moskva
universitetida tahsil olgan va dastlab adabiyotshunoslik, tilshunoslik, falsafa sohalarida
izlanishlar olib borgan. Keyinchalik uning ilmiy e’tibori psixologiyaga qaratildi. U 1924-
yildan boshlab Moskvadagi Psixologiya institutida faoliyat yuritib, A.R. Luriya, A.N.
Leontyev kabi yosh olimlar bilan birgalikda tajriba va nazariy ishlanmalar olib bordi.
Vigotskiyning eng muhim nazariyasi — bu madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasidir. Bu
nazariya asosida inson psixikasining shakllanishi va rivojlanishi ijtimoiy faoliyat va
madaniy vositalar, ayniqsa til orqali sodir bo‘lishi tushuntiriladi.
2
Tafakkur va nutq o‘zaro
chambarchas bog‘liq va bir-birini rivojlantiradi; Psixik faoliyat vositali xarakterga ega:
inson atrof-muhit bilan bevosita emas, balki madaniy vositalar orqali aloqada bo‘ladi.
1
Vygotskiy, L. S. (1991). Mышление и речь. Moskva: Pedagogika.
2
To‘raxo‘jayev, N. (2005). Shaxs rivojlanishi va faoliyatining psixologik asoslari. Toshkent: Fan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 339
Vigotskiy tomonidan ilgari surilgan proksimal rivojlanish zonasi (PRZ) tushunchasi
bugungi kunda pedagogik va psixologik faoliyatda keng qo‘llaniladi.
3
PRZ — bu bolaning
kattalar yoki malakali tengdoshlar ko‘magida bajara oladigan, biroq mustaqil bajara
olmaydigan faoliyat sohasi. PRZ konsepsiyasi o‘quv jarayonida individual yondashuv,
qiyinchilik darajasini muvozanatli belgilash va murabbiylik metodikasini asoslashda
muhim rol o‘ynaydi.
Vigotskiy nutqning rivojlanish bosqichlarini quyidagicha tasniflaydi:
1. Tashqi nutq – bolaning atrofdagi insonlar bilan aloqa vositasi.
2. Egotsentrik nutq – o‘zini anglash va harakatlarni boshqarish uchun mo‘ljallangan o‘tish
bosqichi.
3. Ichki nutq – ichki tafakkurni tashkil qiluvchi shaklga aylangan nutq.
Ushbu nazariya bugungi zamonaviy psixolingvistika va bolalar psixologiyasining asosiy
poydevorlaridan biridir. Vigotskiy bevosita psixologik maktab tashkil etmagan bo‘lsa-da,
uning ilmiy yondashuvi madaniy-tarixiy psixologiya maktabi deb ataluvchi oqimni yaratdi.
Ushbu maktabning yetuk vakillari:
A.N. Leontyev – faoliyat nazariyasini rivojlantirdi;
L.S. Bojovich – bolalar psixikasi va shaxs shakllanishini o‘rgandi;
D.B. Elkonin – yosh davrlari psixologiyasi va o‘yin faoliyati ustida tadqiqotlar olib bordi.
Vigotskiy g‘oyalari hozirgi kundagi quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi:
Konstruktivistik ta’lim metodlari – o‘quvchi subyekt sifatida tan olinadi, uning faoliyati
PRZ doirasida rag‘batlantiriladi;
Metakognitiv rivojlanish – bola o‘z fikrlash jarayonini anglaydi va boshqaradi;
3
Zokirova, M. (2019). Pedagogik va yosh psixologiyasi. Toshkent: Yangi asr avlod
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 340
Rivojlantiruvchi ta’lim – ta’lim jarayoni faqat bilim berish emas, balki tafakkurni
shakllantirish
vositasi
sifatida
qaraladi.
4
Ba’zi tadqiqotchilar Vigotskiyning
metodologiyasini giperintellektual yondashuv deb hisoblab, bolaning shaxsiy tajribasi va
hissiyotlariga yetarlicha e’tibor bermasligini tanqid qilgan. Vigotskiy va Pyaje bolalar
tafakkuri rivojlanishini o‘rgangan, ammo yondashuvlari farqli bo‘lgan ikki ulug‘
psixologdir. Pyaje kognitiv rivojlanishning bosqichli nazariyasini taklif qilgan bo‘lsa,
Vigotskiy ijtimoiy muhit va tilning roliga urg‘u bergan. Pyaje, avvaliga, Vigotskiyning
ijtimoiy omilga haddan ortiq urg‘u berayotganini tanqid qilgan. Biroq keyinchalik uning
nazariyasiga qiziqish bildirgan va PRZ konsepsiyasi bilan hisoblashgan. Amerikalik olim
Jerom Bruner Vigotskiy g‘oyalariga katta e’tibor bergan. U ta’limda interaktiv
yondashuvni qo‘llab-quvvatlab, PRZ nazariyasiga tayangan. Bruner ta’limni “qo‘llab-
quvvatlovchi muhit” deb atab, o‘quvchining mustaqil o‘zlashtirish imkoniyatlarini
kuchaytirish zarurligini urg‘ulagan. Amerikalik psixolog B. Rogoff Vigotskiyning
madaniy-tarixiy yondashuvini chuqurlashtirib, o‘rganish – bu ijtimoiy faoliyat jarayoni
degan g‘oyani ilgari surgan. U, ayniqsa, oilaviy va madaniy kontekstda o‘rganish
mexanizmlarini tahlil qilib, Vigotskiy tamoyillarini kengaytirgan. Bu olimlar Vigotskiy
g‘oyalarini zamonaviy sotsiokultural psixologiya bilan bog‘lashgan. J. Wertsch “fikrlash
ijtimoiy vositalar orqali amalga oshadi” degan konsepsiyani ishlab chiqqan va
Vigotskiyning til, ramz va vositalarning kognitiv faoliyatdagi o‘rniga urg‘u beradi
.Vigotskiyning bevosita shogirdi A.N. Leontyev faoliyat nazariyasini ishlab chiqqan.
5
U
shaxs rivojini ongli faoliyat bilan bog‘lab, Vigotskiy boshlagan ishni tizimli va dinamik
tarzda davom ettirgan. Leontyev fikricha, psixika faqat ichki jarayon emas, balki tashqi
faoliyat orqali shakllanadi. Vigotskiy g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki keyingi o‘n
yilliklarda ham ko‘plab olimlar tomonidan tahlil qilingan, rivojlantirilgan va amaliyotga
tatbiq etilgan. Uning nazariyalari atrofida shakllangan ilmiy bahslar psixologiya fanining
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi kunda ham Vigotskiy izdoshlari tomonidan
4
Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
5
Daniels, H. (2001). Vygotsky and Pedagogy: A Sociocultural Approach to Education. London: Routledge.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 341
ishlab chiqilgan yondashuvlar pedagogika, psixologiya, til o‘rganish va ijtimoiy fanlarda
qo‘llanilmoqda.
Xulosa
qilib aytganda, Vigotskiy g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki keyingi o‘n
yilliklarda ham ko‘plab olimlar tomonidan tahlil qilingan, rivojlantirilgan va amaliyotga
tatbiq etilgan. Uning nazariyalari atrofida shakllangan ilmiy bahslar psixologiya fanining
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi kunda ham Vigotskiy izdoshlari tomonidan
ishlab chiqilgan yondashuvlar pedagogika, psixologiya, til o‘rganish va ijtimoiy fanlarda
qo‘llanilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1. Выготский Л.С. Мышление и речь. — М.: Педагогика, 1991.
2. Выготский Л.С. Психология развития человека. — М.: Смысл, 2001.
3. Cole M., John-Steiner V., Scribner S., Souberman E. Mind in Society: The
Development of Higher Psychological Processes. — Cambridge, MA: Harvard University
Press, 1978.
4. Kozulin A. Psychological Tools: A Sociocultural Approach to Education. —
Harvard University Press, 1998.
5. Daniels H. Vygotsky and Pedagogy: A Sociocultural Approach to Education. —
Routledge, 2001.
6. Berk L.E., Winsler A. Scaffolding Children’s Learning: Vygotsky and Early
Childhood Education. — NAEYC, 1995.
7. Турсунов A. Psixologiya asoslari. — Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
8. To‘raxo‘jayev N. Shaxs rivojlanishi va faoliyatining psixologik asoslari. —
Toshkent: Fan, 2005.
9. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalari uchun darslik: Umumiy
psixologiya. — Toshkent: O‘zbekiston, 2012.
