Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 342
ONTOGENEZNING ILK BOSQICHLARIDA INSONNING PSIXIK
RIVOJLANISHIGA XOS XUSUSIYATLAR
Andijon davlat pedagogika instituti
Vb dotsenti
O‘.T.Vaxabova
Filologiya fakulteti talabasi
Abdumalikova Sabrina
Annotatsiya
:Mazkur maqolada inson psixikasining ontogenez jarayonidagi ilk
bosqichlari yoritiladi. Bola psixikasi shakllanishida biologik omillar bilan bir qatorda
ijtimoiy va psixologik muhitning ta’siri ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chaqaloqlik,
go‘daklik va ilk bolalik davrlarida sodir bo‘ladigan asosiy psixik o‘zgarishlar, ularning
mexanizmlari hamda bola rivojiga ta’siri chuqur tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Ontogenez, psixik rivojlanish, bola psixologiyasi, kognitiv faoliyat,
sotsial muhit, individual shakllanish.
Annotation
:This article discusses the characteristics of human psychological
development during the early stages of ontogenesis. It examines the influence of biological,
social, and psychological factors on the formation of a child's personality from infancy to
early childhood. Special attention is given to the mechanisms of emotional development,
cognitive functions, and social interaction.
Keywords:
Ontogenesis, psychological development, child psychology, early age,
cognitive activity, social environment, individual formation.
Аннотация
: В данной статье рассматриваются особенности психического
развития человека на ранних этапах онтогенеза. Анализируется влияние
биологических, социальных и психологических факторов на формирование
личности ребёнка от младенчества до раннего детства. Особое внимание уделено
механизмам эмоционального развития, когнитивным функциям и социальному
взаимодействию.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 343
Ключевые слова:
Онтогенез, психическое развитие, детская психология,
ранний возраст, когнитивная активность, социальная среда, индивидуальное
формирование.Ontogenez, psixik rivojlanish, bola psixologiyasi, dastlabki yosh, kognitiv
faoliyat, sotsial muhit, individual shakllanish.
Bolaning ona qornida paydo bolgandan tugllgunga qadar boladigan o‘zgarishlar
homilaning prenatal ichki rivojlanishini tashkil etadi. Har bir davr ona qornida bolajak
farzandning rivojlanish bosqichiga tegishli atama bilan nomlanadi. Ona qornida rivojlanish
o‘rtacha 38 hafta davom etadi va 3 bosqichga, ya’ni zigota bosqichi, embrion bosqichi va
homila bosqichiga bolinadi.
Insonning psixik rivojlanishi — bu tug‘ilishdan boshlab bosqichma-bosqich
shakllanadigan murakkab jarayon bo‘lib, u ontogenez bilan chambarchas bog‘liq.
Psixologiyada bu rivojlanish biologik, psixologik va ijtimoiy omillar o‘zaro ta’siri
natijasida ro‘y beradi. Bola hayotining ilk yillarida shakllanadigan psixik holatlar,
kelgusida shaxs sifatida to‘laqonli rivojlanishi uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
1. Chaqaloqlik davri (0–1 yosh)
Bu davr psixik rivojlanishning sensor-motor bosqichi hisoblanadi (J. Piajening nazariyasi).
Bola bu bosqichda atrof-muhitni asosan harakat va sezgi orqali anglaydi. Muhim psixik
xususiyatlar:
Shartli reflekslar shakllanishi: Ovoz, yorug‘lik va harakatlarga javob berish.
Emotsional reaksiya: Onaning ovoziga jilmayish, begona odamni ajratish.
Tanish va notanish stimullarga farqlash qobiliyatining paydo bo‘lishi.
Objekt doimiyligi tushunchasining shakllanishi (biror narsa ko‘zdan yo‘qolsa ham u
mavjudligini anglash). Amaliy jihatdan, bu davrda bolaning mehr va e’tiborga bo‘lgan
ehtiyoji psixik barqarorlik uchun muhim hisoblanadi. Onalik hissi va bola bilan jismoniy
aloqa bolaning xavfsizlik hissini shakllantiradi.
2. Go‘daklik davri (1–3 yosh)
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 344
Bu davrda bola mustaqil harakat, nutq va ijtimoiy aloqalarni rivojlantiradi. Shuningdek:
Nutqning rivojlanishi: passiv so‘z boyligi ortadi, keyinchalik aktiv nutq shakllanadi.Nutq
orqali fikr bildirish va ehtiyojni ifoda etish ko‘nikmalari shakllanadi.“Men” tushunchasi
paydo bo‘ladi, bola o‘zini boshqalardan ajratishni boshlaydi.Irodaviy faoliyatning ilk
shakllari kuzatiladi (tanlov qilish, rad etish).Psixologik jihatdan bu davrda “inoratsiya
bosqichi” – ya’ni bola o‘z fikri, istagini mustaqil ifoda etishga intiladi.Lev Vygotskiy bu
davrni “proksimal rivojlanish zonasi” deb ataydi – bola kattalar yordami bilan o‘z
imkoniyatlaridan yuqori faoliyat ko‘rsatadi.
3. Ilk bolalik davri (3–6/7 yosh)
Bu davrda bola fantaziya, mantiqiy tafakkur, axloqiy me’yorlarni o‘rganadi. Asosiy
xususiyatlar:
Tasavvur va xayol: Bola real va ixtiyoriy tasavvur qilishga qodir bo‘ladi.
Axloqiy rivojlanish: Yaxshi-yomon tushunchalari shakllanadi.
Sotsiometrik ko‘nikmalar: boshqalarni tushunish, empatiya, jamoa o‘yinlarida qatnashish.
O‘yin faoliyati: ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish (shifokor, o‘qituvchi, ona rolida
o‘ynash).Erikson bu davrni "tashabbusga qarshi ayb hissi" bosqichi deb ataydi – bola
faoliyat boshlashga intiladi, lekin uni to‘g‘ri yo‘naltirish zarur. Noto‘g‘ri yo‘l tutish
bolaning o‘ziga ishonchini pasaytiradi.
1
4.Biologik va ijtimoiy omillar o‘rtasidagi uyg‘unlik.
Ilk ontogenez bosqichlarida biologik yetilish (miya rivoji, reflekslar, sezgi organlari)
psixik rivojlanish uchun asos bo‘lsa-da, ijtimoiy muhit, ya’ni oila, tarbiya, muloqot — bola
shaxsini to‘liq shakllantiradi. Bu jihatdan interaktiv muloqot, yaqinlik, sabr va qo‘llab-
quvvatlov psixik barqarorlik uchun hal qiluvchi omillardir.
Reflekslar va ularning psixik rivojlanishdagi roli
1
Выготский Л.С. Мышление и речь. — М., 1978.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 345
Yangi tug‘ilgan chaqaloqda bir nechta asosiy tug‘ma reflekslar mavjud bo‘lib, ular hayotiy
muhim funksiyalarni bajarishga xizmat qiladi. Ular orqa miya va miya ustuni darajasida
boshqariladi, ongli nazoratdan mustasnodir
2
. Quyidagi reflekslar eng muhimlari
hisoblanadi
So‘rish refleksi — og‘iz sohasiga tegilganida emishga harakat qiladi.
Tutish refleksi (Grasp reflex) — kafiga tegilsa, qo‘lini siqib oladi.
Qadam tashlash refleksi (Step reflex) — tik holatda oyoqlarni yerga tekkizilsa, yurishga
o‘xshash harakatlar qiladi.
Moro refleksi — baland ovoz yoki qo‘rqish paytida qo‘l-oyoqlarini cho‘zib, so‘ngra
yig‘adi.
Qidiruv refleksi — yonoqqa tegilganda og‘iz tomon boshini buradi.
> Ushbu reflekslar chaqaloqning tashqi muhitga moslashuvi, ehtiyojlarni qondirish va
asosiy psixik reaktsiyalarning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
Taxminan 3–6 oylikda tug‘ma reflekslar sekin-asta yo‘qola boshlaydi. Ularning
o‘rnini shartli reflekslar va ongli harakatlar egallaydi. Bu o‘zgarish miya po‘stlog‘i
rivojlanishining natijasidir. Masalan, bola o‘yinchoqqa intilishni ongli ravishda boshlaydi
— bu motivatsion harakat bo‘lib, idrok, e’tibor va muvofiqlashtirishni talab qiladi.
Piaget nazariyasiga ko‘ra, reflekslar bolaning sensor-motor rivojlanish bosqichining
boshlang‘ich asosi hisoblanadi. Reflekslar orqali bola o‘z harakatlari va ular natijalari
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganadi — bu esa aqlning shakllanishi uchun muhim.
Inson psixikasining shakllanishi ontogenezning ilk bosqichlarida boshlanadi va bu
jarayon bosqichma-bosqich, murakkab tizimli ravishda kechadi. Tug‘ma reflekslar, sezgi
a’zolari faoliyati, emotsional aloqalar, til va nutqning paydo bo‘lishi, shuningdek, o‘yin
faoliyati bolaning ruhiy dunyosining rivojlanishida hal qiluvchi omillardandir. Har bir
2
. Hasanboyeva S.X. Bola psixologiyasi — Toshkent: TDPU, 2020.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 346
rivojlanish bosqichi keyingisi uchun poydevor vazifasini bajaradi va ular o‘zaro uzviy
bog‘langan.
3
Biologik omillar (genetik meros, asab tizimining holati), ijtimoiy muhit (oila,
muloqot, tarbiya) va psixologik omillar (xotira, idrok, hissiyot)ning uyg‘un ta’siri bolaning
har tomonlama sog‘lom shakllanishiga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Выготский Л.С. "Мышление и речь" — М., 1978.
2. Пиаже Ж. "Речь и мышление ребенка" — М.: Просвещение, 1994.
3.Hasanboyeva S.X. Bola psixologiyasi — Toshkent: TDPU, 2020.
4. Эльконин Д.Б. "Психология игры" — М.: Педагогика, 1974.
5.Tadjiboyeva F.O. Bolalar va o‘smirlar psixologiyasi — Toshkent: “Ilm ziyo”,
2017.
6.Nurmatova D.S. Ilk yoshdagi bolalar bilan ishlash metodikasi — Andijon: ADPI,
2021.
3
Bowlby J. Attachment and Loss — New York: Basic Books, 1969.
