Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 185
JISMONIY TARBIYA ORQALI INTIZOM VA IRODANI TARBIYALASH
Abdiolimova Iqbolaxon Xasanboy qizi
Farg‘ona davlat universiteti Sport faoliyati fakulteti
“Sport o‘yinlari nazariyasi va uslubiyati kafedrasi” o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Maqolada intizom va iroda tushunchasi, jismoniy tarbiyaning
yoshlarda intizom va irodani shakllantirishdagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Tizimli jismoniy
mashqlar jarayonida ushbu fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradigan pedagogik
yondashuvlar, usullar va vositalar tahlil qilinadi. Uyushgan jismoniy tarbiyaning umumiy
o‘quv jarayonining bir qismi va shaxsiy rivojlanish vositasi sifatida ahamiyati qayd etilgan.
Insonning jismoniy va axloqiy-ixtiyoriy rivojlanishi o‘rtasidagi munosabatlar ta'kidlangan.
Kalit so‘zlar:
intizom, iroda, jismoniy tarbiya, o‘zini o‘zi boshqarish, shaxsiy
rivojlanish, sport, pedagogika
Аннотация:
В статье рассматривается роль физического воспитания в
формировании дисциплины и воли у молодежи. Анализируются педагогические
подходы, методы и средства, способствующие развитию этих качеств в процессе
систематических физических упражнений. Отмечается важность организованного
физического воспитания как части общего образовательного процесса и как средства
личностного развития. Подчёркивается взаимосвязь между физическим и морально-
волевым развитием человека.
Ключевые слова:
дисциплина, воля, физическое воспитание, самоконтроль,
личностное развитие, спорт, педагогика
Annotation:
The article examines the role of physical education in the formation of
discipline and will among young people. The pedagogical approaches, methods and means
that contribute to the development of these qualities in the process of systematic physical
exercises are analyzed. The importance of organized physical education as part of the
general educational process and as a means of personal development is noted. The
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 186
interrelation between the physical and moral-volitional development of a person is
emphasized.
Keywords:
discipline, will, physical education, self-control, personal development,
sport, pedagogy
Kirish
Zamonaviy jamiyat shaxsga yuqori talablarni qo‘yadi-bu nafaqat yuqori darajadagi
ta'limni, balki rivojlangan ixtiyoriy fazilatlarni, intizomni, o‘z harakatlari va his-
tuyg‘ularini boshqarish qobiliyatini ham talab qiladi. Ushbu fazilatlarni shakllantirishning
eng samarali vositalaridan biri bu jismoniy tarbiya.
Iroda — bu insonning ongli ravishda maqsad qo‘yish, qaror qabul qilish va bu qarorlarni
amalga oshirish jarayonida ichki va tashqi to‘siqlarga qarshi turish qobiliyatidir. Bu psixik
jarayon insonning o‘z xatti-harakatlarini boshqarish, qat’iyat bilan harakat qilish va
maqsad sari intilishida muhim rol o‘ynaydi. Iroda insonning faoliyat jarayonida
shakllanadi. Maqsadga erishish yo‘lida duch keladigan qiyinchiliklar va to‘siqlarni yengish
orqali iroda mustahkamlanadi. Bu jarayonda inson o‘zining ichki resurslarini safarbar etadi
va o‘zini boshqarish qobiliyatini rivojlantiradi.
Iroda bilan intizom o‘zaro yaqin bog‘liq tushunchalardir, chunki ikkalasi ham shaxsning
maqsadlariga erishish uchun zarur bo‘lgan ruhiy va amaliy jihatlarni tashkil etadi.
Jismoniy tarbiya nafaqat salomatlikni mustahkamlashda, balki insonning shaxsiy
fazilatlarini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ularning eng muhimlaridan biri
intizom va Iroda kuchidir. Sport va jismoniy tarbiya bilan muntazam shug‘ullanish orqali
odam o‘zini boshqarishni, qiyinchiliklarni engib o‘tishni va maqsadlariga erishishni
o‘rganadi.
Jismoniy tarbiya intizomi oddiy qoidalardan boshlanadi: darslarga o‘z vaqtida kelish,
mashqlarni murabbiy yoki o‘qituvchining ko‘rsatmasi bilan aniq bajarish, kun tartibiga
rioya qilish. Asta — sekin, bu ichki tashkilotga aylanadi-odam o‘z xohish-istaklarini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 187
nazorat qilishni o‘rganadi, kuch sarflamasdan hech qanday natija yo‘qligini tushunadi. U
tartib, mas'uliyat va aniqlikning ahamiyatini tushunadi.
Iroda kuchi jismoniy va axloqiy zo‘riqishni yengish jarayonida shakllanadi. Trening
chidamlilik, qat'iyatlilik, sabr-toqatni talab qiladi. Ko‘pincha dangasalik, charchoq va
ba'zida og‘riq bilan kurashish kerak. Aynan shu daqiqalarda Iroda rivojlanadi. Jismoniy
ko‘rsatkichlaringizni yaxshilash uchun har bir qadam birinchi navbatda o‘zingiz ustidan
g‘alaba qozonishdir.
Bundan tashqari, sport sizni birinchi muvaffaqiyatsizlikda taslim bo‘lmaslikka o‘rgatadi.
Mag‘lubiyatlar muvaffaqiyatga erishish yo‘lining ajralmas qismidir. Yo‘qotishdan keyin
tiklanish, xatolar ustida ishlash va davom etish qobiliyati kuchli Iroda va xarakterning
namoyonidir. Bunday fazilatlar hayotda ayniqsa muhimdir, chunki ular har qanday sohada
— o‘qish, ish, shaxsiy munosabatlardagi qiyinchiliklarni engishga yordam beradi.
Intizomni shakllantirishda jismoniy tarbiyaning roli
Intizom-bu belgilangan me'yorlar va qoidalarga rioya qilish, tartibga rioya qilish va
xatti-harakatlaringizni boshqarish qobiliyati. Jismoniy tarbiya jarayonida talabalar rejimga
rioya qilish, berilgan usul bo‘yicha mashqlarni bajarish, shuningdek sport axloqiga
bo‘ysunish zarurligiga duch kelishadi. Sport bilan muntazam shug‘ullanish mas'uliyat,
aniqlik, murabbiy va sheriklarga hurmatni shakllantiradi.
Jismoniy faoliyat orqali irodani shakllantirish
Iroda-bu qiyinchiliklarni yengish, istaklaringizni boshqarish va maqsadga muvofiq
harakat qilish qobiliyati. Jismoniy mashqlar, ayniqsa charchoq yoki raqobat sharoitida,
ixtiyoriy kuch talab qiladi. Jismoniy faollikni engish, natijaga intilish, mashg‘ulot rejimiga
rioya qilish — bularning barchasi chidamlilik, qat'iyatlilik va taslim bo‘lmaslik qobiliyatini
shakllantiradi.
Pedagogik yondashuvlar
Intizom va irodani samarali shakllantirish uchun kompleks yondashuvni qo‘llash
muhimdir:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 188
Chidamlilik, kuch, muvofiqlashtirish mashqlarini o‘z ichiga olgan maqsadli
darslarni rejalashtirish;
Motivatsiya-sport bilan shug‘ullanish va rivojlanish uchun ichki istak uchun sharoit
yaratish;
Shaxsiy yondashuv-har bir talabaning shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish;
Psixologik yordam-ichki to‘siqlarni yengishga yordam berish.
Amaliy misollar
Amaliy misollar shuni ko‘rsatadiki, muntazam ravishda sport bilan shug‘ullanadigan
talabalar (kurash, gimnastika, yengil atletika) sport bilan shug‘ullanmaydigan
tengdoshlariga qaraganda o‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘zini o‘zi tashkil etish qobiliyatining
yuqori darajasini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, jismoniy tarbiya nafaqat tanani mashq qilish, balki ruhni tarbiyalashdir.
Muntazam sport bilan shug‘ullanish orqali odam intizomli, qat'iyatli va maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Bu fazilatlar nafaqat sportda, balki umuman hayotda ham yordam beradi.
Xulosa
Jismoniy tarbiya intizom va irodani rivojlantirishda kuchli vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Tizimli mashg‘ulotlar, rejimga rioya qilish va jismoniy qiyinchiliklarni yengish
orqali o‘zini o‘zi boshqarish va maqsadli faoliyatga qodir shaxs shakllanadi. Ushbu
jarayonni samarali pedagogik tashkil etish yosh avlodni uyg‘un tarbiyalashga yordam
beradi. Shuning uchun jismoniy madaniyatni umumiy va kasb-hunar ta'limi tizimida
muhim tarkibiy qism sifatida birlashtirish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Abdiolimova, I. (2024). IMMIGRANT TALABALARNING SOG ‘LOM
TURMUSH
TARZINI
YO
‘LGA
QO‘YISHDA
PEDAGOGIK
YONDASHUVLAR. Research and implementation, 2(5), 23-26.
2.
Valievich, D. S., & Iqbolakhan, A. (2022, November). Pedagogical principles of
improving physical fitness of general education school students (in the example of primary
classes). In E Conference Zone (pp. 1-13).
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 1 –to’plam May 2025
Sahifa: 189
3.
Jalolov, S., & Abdiolimova, I. (2022). Methods of teaching physical education in
elementary school. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal, 12(5), 758-763.
4.
Valievich, D. S., & Iqbolakhan, A. (2023, May). ANATOMO-PHYSIOLOGICAL
CHARACTERISTICS OF PRIMARY CLASS STUDENTS. In E Conference Zone (pp.
54-67).
5.
Davronjon o‘g‘li, A. D. (2022). JISMONIY TARBIYA VA SPORTNI
RIVOJLANTIRISHNING INNOVATSION USULLARI. Journal of new century
innovations, 11(2), 153-157.
6.
Xakimovich, A. S. (2024). SOG ‘LOM TURMUSH TARZINI JISMONIY
TARBIYADAGI O ‘RNI. XALQARO KONFERENSIYA VA JURNALLARNI SIFATLI
INDEXLASH XIZMATI, 1(1), 220-222.
