ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2012
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
15
Х
.
Б
.
Абдурахмонова
ТДЮИ
стажёр
-
тадқиқиотчи
-
изланувчиси
ЎЗБЕКИСТОН
РЕСПУБЛИКАСИДА
ЧЕТ
ЭЛДАН
АЛИМЕНТЛАРНИ
УНДИРИШНИ
ҲУҚУҚИЙ
ТАРТИБГА
СОЛИШ
Жаҳон
амалиёти
шуни
кўрсатадики
,
турли
давлатлар
ўртасида
аҳоли
миграциясининг
кучайиши
шу
мамлакат
қонунчилиги
билан
ҳам
муносбатга
киришишига
олиб
келади
.
Ушбу
миграция
туфайли
,
энг
аввало
оила
ҳамда
меҳнат
ва
фуқаролик
институтлари
ривожланганлигининг
гувоҳи
бўламиз
.
Охирги
йилларда
халқлар
ўртасида
иқтисодий
,
маданий
,
сиёсий
алоқаларнинг
кучайиши
натижасида
эса
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
никоҳларнинг
кўпайиши
,
аралаш
никоҳлардан
дунёга
келган
болаларнинг
ҳуқуқий
тақдири
турли
давлат
қонунчилигида
турлича
ҳал
қилинади
.
Бу
борада
бир
қанча
масалаларда
бир
хил
муаммолар
вужудга
келади
,
хусусан
: 1)
никоҳни
вужудга
келитирувчи
моддий
ҳуқуқий
асослари
; 2)
хорижий
эр
ёки
хотиннинг
шахсий
номулкий
ва
мулкий
ҳуқуқлари
; 3)
хорижий
никоҳлардан
туғилган
болаларнинг
алимент
ҳуқуқларидир
.
1
Жумладан
,
алимент
мажбуриятлари
ҳамда
уларни
ўзга
давлат
ҳудудида
ундириш
тартиби
,
хорижий
судларнинг
қарорларини
чет
мамлакатларда
ижроси
каби
муҳим
масалалар
хозирги
замон
ҳуқуқининг
долзарб
муамоларидан
бири
бўлиб
қолмоқда
.
Алимент
институти
оила
ҳуқуқи
ичида
энг
мухим
институт
ҳисобланади
.
Алимент
муносабатлари
бир
тарафнинг
судга
берган
аризасига
биноан
вужудга
келади
,
ихтиёрий
тўлаш
асосида
ёки
икки
тарафнинг
келишуви
юридик
факт
сифатида
баҳоланади
.
Алимент
муносабатлари
Оила
кодекси
ва
бошқа
норматив
ҳуқуқий
ҳужжатлар
билан
мустаҳкамланиб
қўйилган
.
Жаҳон
амалиётига
назар
ташласак
,
барча
оилавий
-
ҳуқуқий
муносабатлар
таркибида
вояга
етмаган
ва
вояга
етган
меҳнатга
лаёқатсиз
болаларнинг
ота
-
онасидан
таъминот
олиши
,
ҳамда
меҳнатга
лаёқатсиз
,
ёрдамга
мухтож
ота
-
онанинг
фарзандидан
нафақа
олиш
ҳуқуқи
белгиланган
.
Квебек
фуқаролик
кодексининг
585-
моддасига
кўра
,
эр
-
хотин
ва
қариндошлар
бир
-
бирларига
алимент
мажбуриятлари
бўйича
тўғри
чизиқ
бўйича
биринчи
даражали
қариндошлардир
.
2
Худди
шундай
нормаларни
Германия
фуқаролик
Тузукларининг
1601-
параграфида
3
,
Буркина
-
Фасонинг
1989
йилги
шахс
ва
оила
кодексининг
1041,1042
моддаларида
4
баён
этиб
ўтилган
.
Бошқа
бир
қанча
давлатларда
меҳнатга
лаёқатсиз
,
ёрдамга
мухтож
ота
-
онанинг
фарзандидан
нафақа
олиш
ҳуқуқига
оид
махсус
қонунлар
қабул
қилинган
.
Ҳиндистонда
2007
йилда
“
Ота
-
оналар
ва
кекса
фуқароларга
таъминоти
тўғрисида
”
ги
қонун
,
1
Матвеев
,
Г
.
К
.
Вопросы
советского
коллизионного
семейного
права
/
Г
.
К
.
Матвеев
. //
Правоведение
. -1972. -
№
2. -
С
. 99 - 105
В
данной
статье
рассматривается
область
семейно
-
брачных
отноше
-
ний
,
осложненных
"
иностранным
элементом
".
Библиогр
.
в
под
-
строчных
примечаниях
.
http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=188591
2
Гражданский
кодекс
Квебека
.
М
.:
Статут
, 1999.
С
.115.
3
Германское
право
.
Часть
I.
Гражданское
уложение
.
М
.:
Межд
.
Центр
финн
.-
эк
.
Развития
, 1996.
С
.339.
4
Международное
частное
право
.
Иностранное
законодательство
/
Составители
А
.
Н
.
Жильцов
,
А
.
И
.
Муранов
.
М
.:
Статут
, 2001.
С
. 196.
АҚШда
1965
йилда
“
Кекса
ёшли
америкаликлар
”
тўғрисидаги
қонун
,
Хитой
Халқ
Республикасида
эса
1996
йилдаги
“
Кекса
ёшлиларнинг
манфаат
ва
ҳуқуқлари
”
тўғрисидаги
қонун
,
Шри
-
Ланканинг
2000
йилдаги
“
Кекса
ёшлиларнинг
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
”
тўғрисидаги
қонунлар
мавжуд
.
Халқаро
миқёсда
эса
, “
Бола
ҳуқуқлари
тўғрисидаги
Конвенция
”
5
, 1994
йил
9
сентябрда
қабул
“
Болали
оилаларга
алимент
ва
компессация
тўловлари
фуқаролар
ҳуқуқларининг
кафолатлари
тўғрисидаги
”
келишувлар
тасдиқланган
.
6
Айнан
халқаро
ҳуқуқ
миқёсида
алимент
муносабатларини
тартибга
солиш
муаммоларини
фақат
миллий
ҳуқуқ
доирасида
ҳал
қилишнинг
иложи
йўқ
.
Халқаро
тажрибада
булар
кўп
томонлама
7
ва
икки
томонлама
8
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисидаги
шартномалар
билан
яъни
алимент
мажбуриятларини
бажариш
тўғрисидаги
шартномалар
9
ҳамда
чет
элдан
алиментларни
ундириш
10
,
алимент
мажбуриятларини
қабул
қилиш
тўғрисидаги
ҳуқуқ
11
ва
алимент
мажбуриятлари
тўғрисидаги
суд
қарорларини
бажариш
ва
тан
олиш
тўғрисидаги
кўп
томонлама
конвенциялар
орқали
тартибга
солинади
.
Ота
-
она
ва
фарзанд
ўртасидаги
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
алимент
муносабатларда
нафақат
қонунни
танлашнинг
коллизион
муаммоси
билан
балки
муҳим
аҳамиятга
эга
бўлган
алимент
ундиришнинг
қайси
мамлакат
судловига
тегишлилигини
белгиловчи
процессуал
жараёнлар
билан
ҳам
боғлиқ
бўлади
.
Ўзбекистон
Республикаси
ФПК
386-
моддасининг
1-
қисмига
кўра
, “
Чет
эл
фуқаролари
Ўзбекистон
Республикаси
судларига
мурожаат
қилиш
ҳуқуқига
5
БМТ
Бош
Ассамблеясининг
1989
йил
20
ноябрдаги
44/25-
қарори
билан
қабул
қилинган
.
Ўзбекистон
мазкур
Конвенцияга
ЎзР
Юқори
Кенгашининг
1992
йил
9
декабрдаги
N 757-XII
Қарорига
мувофиқ
қўшилди
.
Ўзбекистон
Республикаси
учун
1994
йил
29
июлдан
кучга
кирди
.
6
Соглашение
о
гарантиях
прав
граждан
в
области
выплаты
соци
-
альных
пособий
,
компенсационных
выплат
семьям
с
детьми
и
алиментов
Москва
, 9
сентября
1994
г
.
Вступило
в
силу
с
12
апреля
1995
года
в
соответствии
со
статьей
12
Вступление
в
силу
для
Республики
Узбекистан
с
12
апреля
1995
года
.
7
Қаранг
.,
масалан
: 1993
йил
22
январда
қабул
қилинган
Фуқаролик
,
оила
ва
жиноий
ишлар
бўйича
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисидаги
Минск
конвенцияси
32
модда
.
Ўзбекистон
Республикаси
қонунчилиги
ахборот
-
ҳуқуқий
тизим
“NORMA”
Hamkor, 2012
й
.
8
Қаранг
.,
Ўзбекистон
Республикаси
билан
Қозоғистон
Республикаси
ўртасидаги
1997
йил
2
июнда
қабул
қилинган
Фуқаролик
,
оила
ва
жиноий
ишлар
бўйича
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисидаги
икки
томонлама
шартномаси
32
модда
.
Ўзбекистон
Республикаси
қонунчилиги
ахборот
-
ҳуқуқий
тизим
“NORMA”
Hamkor, 2012
й
.
9
Соглашение
между
США
и
Нидерландами
от
30
мая
2001
г
.
Об
исполнении
обязательств
по
содержанию
(
поддержке
) // Netherlads
Treaty Serits/ 2001. N 117 and 134.
10
Конвенция
о
взыскании
алиментов
за
границей
от
20
июня
1956
г
.
//
Журнал
международного
частного
права
. 2000.
№
2-3 (28-29).
С
73-80.;
Конвенция
о
международном
норядке
взыскания
алиментов
на
детей
и
других
форм
содержания
семьи
от
23
ноября
2007
г
. //
Журнал
международного
частного
права
. 2008.
№
3 (61).
С
37-94.
11
Конвенция
оправе
,
применимом
к
алиментным
обязательствам
в
отношении
детей
от
24
октября
1956
г
. //
Журнал
международного
частного
права
. 2000.
№
2-3 (28-29).
С
67-70;
Конвенция
о
праве
,
применимом
к
алиментным
обязательствам
от
23
ноября
2007
г
. (
Қаранг
,
ўша
ерда
Б
55-61.);
Протокол
о
праве
,
применимом
к
алиментным
обязательствам
от
23
ноября
2007
г
. //
Журнал
международного
частного
права
. 2008.
№
3 (61).
С
94-112.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2012
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
16
эгадирлар
ва
фуқаролик
процессуал
ҳуқуқларидан
Ўзбекистон
Республикаси
фуқаролари
билан
баравар
фойдаланадилар
”.
Демак
,
ушбу
модданинг
мазмунидан
кўриниб
турибдики
,
Ўзбекистон
Республикаси
ҳудудида
доимий
яшовчи
,
шу
қаторда
вақтинча
яшовчи
чет
эл
фуқаролари
бўлган
ота
-
она
ва
фарзандлар
ҳам
,
бир
тараф
чет
эл
фуқароси
,
иккинчи
тараф
эса
Ўзбекистон
Республикаси
фуқароси
бўлган
ота
-
она
ва
фарзандлар
ҳам
,
турли
фуқароликка
эга
бўлган
бошқа
мамлакатлар
фуқаролари
ҳам
Ўзбекистон
Республикаси
судларида
алимент
мажбуриятлари
бўйича
даъво
қилиши
мумкин
.
Яъни
,
ҳар
қайси
ҳолатда
ҳам
Ўзбекистон
Республикаси
судлари
алимент
мажбуриятлари
бўйича
даъвони
кўриш
ваколатини
ўз
зиммасига
олади
.
Масалан
,
агар
боланинг
онаси
франция
фуқароси
бўлиб
хорижда
яшаётган
бўлса
,
боланинг
отаси
Ўзбекистон
фуқароси
ва
шу
ерда
яшаётганлиги
сабабли
Ўзбекистон
судига
бола
учун
алимент
ундириш
тўғрисида
даъво
аризаси
билан
мурожаат
қилиши
мумкин
.
Бола
Франция
фуқароси
бўлганлиги
учун
суд
ушбу
ишни
Франция
қонунчилиги
бўйича
ҳал
қилиши
керак
.
Яна
бир
мисол
.
Она
ва
бола
Ўзбекистон
ҳудудида
яшашади
.
Отаси
эса
чет
элда
.
Агар
бола
Ўзбекистон
фуқароси
ёки
хориж
фуқароси
бўлган
тақдирда
хам
алимент
ундириш
бўйича
даъво
иши
Ўзбекистон
қонунчилиги
бўйича
кўрилади
.
Баъзан
вазиятнинг
оғирлашувига
икки
давлат
ўртасида
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисида
битим
мавжуд
бўлмагани
туфайли
,
хорижий
суд
миллий
суд
чиқарган
қарорни
ижро
этишга
мажбур
эмаслиги
сабаб
бўлади
.
Ўзбекистон
Республикаси
МДҲ
давлатлари
доирасидан
хам
ташқари
Хитой
,
Туркия
каби
давлатлар
билан
хам
жиноий
,
фуқаролик
,
оилавий
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисидаги
икки
томонлама
шартномалар
имзолаган
.
Ундан
ташқари
шартномаларга
мувофиқ
судлар
хорижий
давлатлар
чиқарган
суд
қарорларини
:
топшириқни
ижро
этиш
давлат
суверенитетига
зид
бўлса
ёки
давлатнинг
хавфсизлигига
таҳдид
солса
,
топшириқни
ижро
этиш
суднинг
ҳуқуқ
доирасига
кирмалиги
сабабли
тан
олишни
рад
этадилар
.
Бундай
ишлар
Ўзбекистон
жиноий
,
фуқаролик
,
оилавий
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисидаги
икки
томонлама
шартномалар
билан
боғланмаган
давлатлар
билан
алиментларни
ундириш
тўғрисидаги
хорижий
давлат
қарорларини
ижро
этилиши
бирмунча
қийинчиликларга
сабаб
бўлмоқда
.
Юқорида
келтирилган
ҳолатлар
Ўзбекистон
фуқароларининг
ҳуқуқлари
ва
уларни
суд
орқали
ҳимояланиши
жиддий
холатлардан
бири
бўлиб
,
айниқса
субъектлардан
бири
вояга
етмаган
болалар
учун
хорижий
давлатдан
алимент
ундириш
тўғрисидаги
суд
қарорларининг
ижросини
амалга
оширишнинг
хеч
қандай
имкони
бўлмаган
ҳолатларда
.
Демак
,
ота
-
она
ва
фарзанд
ўртасидаги
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
алимент
муносабатларини
тартибга
солиш
бўйича
Ўзбекистон
Республикаси
қонунчилиги
базасини
икки
гурухга
бўлиш
мумкин
.
Биринчи
гурух
икки
ва
кўп
томонлама
халқаро
ҳамда
минтақавий
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисидаги
шартнома
ва
келишувлар
,
конвенциялардан
иборат
.
Иккинчи
гурух
эса
коллизион
нормалар
орқали
тартибга
солувчи
миллий
қонунчилигимиздир
.
Биринчи
гурух
тадқиқотлари
шуни
кўрсатдики
,
Ўзбекистон
Республикаси
ота
-
она
ва
фарзанд
ўртасидаги
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
алимент
муносабатларини
тартибга
солувчи
хеч
бир
халқаро
конвенцияларни
ратификация
қилмаган
.
Аммо
халқаро
ва
минтақавий
хар
томонлама
ҳуқуқий
ёрдам
бериш
тўғрисидаги
шартномаларнинг
аъзоси
бўлиб
,
алимент
мажбуриятлари
коллизион
нормалар
орқали
тартибга
солинади
.
Шу
сабабли
,
алимент
муносабатларини
тартибга
солувчи
конвенцияларни
ратификация
қилиш
лозимлигини
бугунги
кун
амалиёти
тақозо
қилмоқда
.
Масалан
, 2007
йил
Гаага
халқаро
хусусий
ҳуқуқ
доирасидаги
конференцияларида
“
Оилага
қарашнинг
бошқа
шакллари
ва
болаларга
алимент
ундиришнинг
халқаро
тартиби
тўғрисидаги
”
Конвенция
ишлаб
чиқилган
.
Ушбу
Конвенция
нафақат
хориждан
алиментларни
ундириш
масалаларини
давлат
органлари
орқали
ҳал
қилиш
кўзда
тутилади
,
балки
суд
қарорларини
бажариш
ва
уларни
тан
олиш
масалаларига
оид
ташкиллаштирилган
механизм
ишлаб
чиқилган
.
1
Айни
вақтда
Ўзбекистон
Республикаси
хориждан
алиментларни
ундириш
масалаларини
тартибга
солиш
бўйича
хеч
қандай
халқаро
шартномаларнинг
иштирокчиси
эмас
. “
Оилага
қарашнинг
бошқа
шакллари
ва
болаларга
алимент
ундиришнинг
халқаро
тартиби
тўғрисидаги
” 2007
йилги
Конвенция
2
ва
унга
қўшимча
равишда
“
Алимент
мажбуриятларини
тадбиқ
қилиш
тўғрисидаги
” 2007
йилги
Протоколга
3
ҳамда
бир
қанча
халқаро
ҳуқуқий
актларга
Ўзбекистон
қўшилмаган
.
Келтириб
ўтилган
Гаага
Конвенциялари
1956
йилги
4
алимент
муносабатларига
бағишланаган
конвенциянинг
қайтадан
ишланган
ва
мукаммаллаштирилган
шакли
ҳисобланади
.
Протоколнинг
умумий
қоидаларига
кўра
,
алимент
мажбуриятларида
кридитор
яшаётган
давлат
қонуни
амал
қилади
(3
м
).
Алимент
мажбуриятларида
кридитор
ва
қарздорнинг
хар
қандай
вақтда
алимент
мажбуриятлари
учун
улардан
бирининг
қўллаб
бўладиган
ҳуқуқий
тартиблари
мавжуд
бўлиб
,
улар
:
хар
қандай
давлатнинг
ҳуқуқи
,
тарафларнинг
фуқаролиги
,
яшаш
жой
давлат
қонуни
,
улардан
бирининг
мулки
жойлашган
давлат
қонуни
кабилардир
.
5
Шунингдек
болалар
фойдасига
алимент
мажбуриятларига
нисбатан
қўлланиладиган
қонун
тўғрисидаги
масала
бўйича
1956
йил
24
октябрда
қабул
қилинган
Гаага
конвенцияси
амал
қилади
.
Бу
халқаро
шартномага
Австрия
,
Бельгия
,
Испания
,
Ита
-
лия
,
Люксембург
,
Лихтенштейн
,
Нидерландия
,
Порту
-
галия
,
Туркия
,
ГФР
,
Франция
,
Швейцария
каби
мамлакатлар
қўшилган
.
Бу
ерда
асосий
коллизиявий
мезон
бўлиб
бола
яшайдиган
жой
қонуни
хизмат
қилади
.
У
алиментга
бўлган
ҳуқуқ
,
унинг
миқдори
ва
1
Галенская
Л
.
Н
.
Взыскание
алиментов
за
границей
(
о
возможности
присоединения
Россия
к
Конвевенции
2007
г
. «
О
международном
порядке
взыскания
алиментов
на
детей
и
других
форм
содержания
семьи
») //
Журнал
международного
частного
права
. 2009.
№
1 (63).
С
.5.
2
Конвенция
«
О
международном
порядке
взыскания
алиментов
на
детей
и
других
форм
содержания
семьи
” (
Гаага
,23.11.2007
г
.) //
Журнал
международного
частного
права
. 2008.
№
3 (61).
С
. 94-103.
3
Протокол
о
праве
,
применимом
к
алиментным
обязательствам
(
Гаага
, 23.11.2007
г
) //
Журнал
международного
частного
права
.
2008.
№
3 (61).
С
. 94-103.
4
Конвенция
о
праве
,
применимом
к
алиментным
обязательсивам
(
Гаага
, 02.10.1973
г
.).
Конвенция
вступила
в
силу
01.10.1977
г
.
Узбе
-
кистан
не
участвуют
//
Справочно
-
правовая
система
«Norma» :
(
Элкетронный
ресурс
) /
Компания
«Norma»
Посл
.
обновление
03.03.20012
г
.
5
Маликин
О
.
Ю
.
Коллизионные
вопросы
прав
и
обязонностей
роди
-
телей
и
детей
//
Журнал
международного
частного
права
. 2010.
№
1
(67).
С
. 17.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2012
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
17
уни
тўлаш
ҳақидаги
талаб
қаратилиши
мумкин
бўлган
шахс
тўғрисидаги
саволларга
жавоб
беради
1
.
Алимент
билан
боғлиқ
барча
Конвенцияларда
хам
асосий
эътибор
яшаш
жой
қонуни
коллизион
боғловчиси
орқали
тартибга
солинишини
кўришимиз
мумкин
.
Оилага
қарашнинг
бошқа
шакллари
ва
болаларга
алимент
ундиришнинг
халқаро
тартиби
тўғрисидаги
2007
йилги
Конвенция
болаларга
алимент
ундириш
масалалари
билан
бир
қаторда
эр
-
хотинлик
муносабатларига
бағишланган
ҳамда
оталик
(
оналик
)
ни
белгилаш
,
никоҳ
ёки
қариндошлик
каби
шахснинг
ижтимоий
алоқадорлик
муносабатларини
хам
ўз
ичига
олган
.
Конвенция
ота
-
онасининг
оилавий
ҳуқуқий
ҳолатидан
қатъий
назар
21
ёшгача
бўлган
фуқароларга
нисбатан
қўлланилади
.
Ўзбекистон
Республикаси
Оила
Кодесининг
96, 100-
моддаларига
кўра
,
ота
-
она
вояга
етмаган
болаларига
ҳамда
вояга
етган
меҳнатга
лаёқатсиз
болаларига
таъминот
бериши
шартлиги
белгиланган
.
Аммо
конвенциядаги
ёш
масаласи
билан
Ўзбекитон
қонунчилигидаги
ёш
масаласи
Конвенцияга
қўшилмасликка
асос
бўлолмайди
.
Бу
масалада
Ўзбекистон
Республикаси
айнан
2-
моддага
изоҳ
юбориши
мумкин
.
Конвенциянинг
4-
моддасига
кўра
,
давлатлар
учун
амалга
оширадиган
ваколатли
марказий
орган
тайинланиши
ҳамда
ўзини
махсус
функцияларига
эга
бўлиши
керак
.
Яъни
,
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
,
қарздорни
қидириш
,
кридитор
ёки
қарздорнинг
моддий
аҳволини
билиш
,
йўқолган
моддий
бойлик
ва
даромадларини
топиш
,
халқаро
келишувларни
кенгайтириш
,
ташаббус
кўрсатиш
,
хужжатларни
топширишда
кўмаклашиш
(6
модда
)
каби
вазифалари
белгиланган
.
Бу
борада
Ўзбекистон
қонунчилигида
конвенциялар
бўйича
асосий
орган
Ўзбекистон
Республикаси
Адлия
Вазирлиги
ҳисобланади
.
2007
йилги
Конвенция
6-
модда
3-
қисмига
кўра
,
алиментларни
ундириш
бўйича
махсус
орган
шу
давлатнинг
назоратида
бўлади
.
Шунга
кўра
,
конвенциянинг
махсус
функцияларини
амалга
ошириш
ва
уни
таъминлаш
учун
махсус
марказий
орган
ташкил
қилиш
керак
.
Ушбу
тизим
суд
органи
ва
ушбу
муносабатга
оид
масалалар
билан
шуғулланувчи
махсус
ваколатли
органларнинг
чиқарган
қарорлари
асосида
ҳамда
бошқа
ваколатлар
устида
фаолият
юритади
.
Бу
орган
Ўзбекистон
Республикаси
Адлия
Вазирлиги
қошида
ташкил
топса
хам
ҳуқуқий
,
хам
халқаро
миқёсда
қўлайликларга
эга
бўлади
.
Шунга
эътибор
қаратишимиз
лозимки
,
марказий
органнинг
махсус
функциясида
ариза
ёзиш
учун
аниқ
нормаларни
қатъий
белгилаш
керак
.
Кридиторлар
қуйидагилар
бўйича
ариза
ёзиши
мумкин
:
қарорларни
ижроси
ёки
тан
олиниши
бўйича
;
давлатда
суд
қарорлари
тан
олинганлигини
расмий
равишда
сўраш
ёки
қарор
чиқариш
тўғрисида
;
чиқарилган
қарорларни
бекор
қилган
ёки
тан
олмаган
давлатдан
расмий
равишда
сўраш
;
оталик
ёки
оналикни
белгилаш
масалалари
бўйича
қарор
чиқарган
давлатдан
расмий
тартибда
сўраш
;
агарда
суд
қарорларини
тан
олмаса
ҳамда
ижросини
Конвенциянинг
20-
моддасига
биноан
бажармаса
ёки
асосларини
20-
модда
“b”
ёки
22-
модда
“e”
бандига
кўра
асосланганлигини
кўрсатса
; 10-
модда
1-
бандига
кўра
,
суд
қарорларини
ўзгартиришни
тан
олиш
тўғрисида
давлатдан
расмий
тартибда
сўраш
кабилардир
.
Бу
ўринда
кредитор
фуқаролиги
бўлмаган
жисмоний
шахс
(3
м
),
даъво
қилувчи
-
кредитор
ёки
у
рухсат
берган
шахс
ва
давлат
органи
хам
бўлиши
мумкин
(36
м
).
1
Қаранг
:
Городецкая
И
.
К
.
Международная
защита
прав
и
интересов
детей
.
–
М
.:
Международные
отношения
, 1973. – 60-
б
.
Кейинги
масала
алимент
мажбуриятларини
хорижий
суд
органлари
томонидан
қабул
қилиш
,
тан
олиш
ҳамда
ижро
этиши
ва
чет
эл
давлат
ҳудудида
алимент
ундириш
жараёнларига
тўхталиб
ўтамиз
.
Хориж
судлари
томонидан
ўзга
давлат
ҳудудида
чиқарилган
суд
қарорларини
тан
олиш
ва
уни
ижро
этиш
шу
давлат
судларини
“
ўз
-
ўзини
чеклашга
”
олиб
келади
.
Бу
бир
тарафдан
хорижликларнинг
ҳуқуқларини
халқаро
миқёсда
таминлаш
бўлса
,
иккинчи
тарафдан
эса
хорижликлар
иштирок
этган
ишларда
“
бегона
”
суднинг
қарорларини
бекор
қилмасликни
ўргатади
.
Бу
борада
Н
.
И
.
Марышеванинг
хорижий
суд
қарорларини
тан
олиш
ва
уларни
ижро
этиш
икки
давлат
ўртасидаги
суд
қарорларини
ижро
этишни
ўргатишни
рағбатлантиришга
олиб
келади
2
,
деган
фикрига
қўшилмасдан
иложимиз
йўқ
.
Конвенциянинг
V
боби
алимент
муносабатларида
суд
ёки
маъмурий
органларнинг
қабул
қилган
қарорларини
тегишлилигига
бағишланади
.
Ўзбекистон
Республикасида
суд
органидан
бошқа
хеч
қайси
маъмурий
орган
алиментга
доир
ишларини
кўрмайди
ва
ҳал
қилув
қарорларини
чиқармайди
.
Алиментларга
доир
ишларни
кўриш
бўйича
2007
йилги
Конвенциянинг
19-
модда
3-
бандидаги
“
маъмурий
орган
”
га
таъриф
берилмаган
.
Ўзбекитон
Республикаси
Конвенциянинг
19-
модда
1-
қисмига
кўра
,
“
агар
маъмурий
орган
Ўзбекистон
Республикаси
фуқароси
бўлган
ота
-
онага
жавобгарлик
ёки
бола
билан
муносабатларидаги
шахсий
мақомини
амалга
ошириш
тўғрисида
қарор
қабул
қилган
бўлса
”,
Конвенциянинг
20-
модда
2-
қисмига
кўра
, “
маъмурий
орган
”
тушунчасига
изоҳ
талаб
қилиши
мумкин
.
Бошқача
айтадиган
бўлсак
,
Ўзбекистон
Республикасида
ота
-
оналик
ҳуқуқини
маҳрум
қилиш
,
уни
чеклаш
ва
тиклаш
масалалари
ҳамда
ота
-
она
билан
кўришиш
тартибини
фақатгина
суд
органи
амалга
оширади
.
Демак
,
Конвенциянинг
19-
модда
1-
қисмидаги
“
маъмурий
орган
”
қарорлари
суд
қарорига
тенглашмоқда
.
Конвенциянинг
21-
моддаси
алиментларни
ундиришнинг
ўзига
хос
хусусиятларини
назарда
тутади
.
Яъни
алиментларни
ундириш
бўйича
суд
қарорларини
тан
олиш
,
қисман
ёки
тўлалигича
ижросини
амалга
оширишни
белгилаган
.
Бу
борада
Конвенция
алиментларни
унириш
бўйича
кучсиз
томоннинг
ҳуқуқларини
ҳимоялашни
биринчи
ўринга
қўяди
.
Крнвенциянинг
22-
моддасида
эса
суд
қарорларини
ижросини
рад
этиш
сабаблари
келтирилган
бўлиб
,
улар
:
a)
Қарорларни
тан
олиш
ва
бажариш
оммавий
тартибга
очиқдан
очиқ
қаршилигини
давлатдан
расмий
равишда
сўраш
;
b)
Фирибгарлик
натижасида
қарор
қабул
қилинган
бўлса
;
c)
Икки
тараф
ўртасида
кўриб
чиқилган
бўлса
ва
худди
шу
асослар
бўйича
назорат
қилаётган
орган
давлатдан
расмий
равишда
сўраса
ҳамда
бу
нарса
аввал
хам
амалга
оширилган
бўлса
;
d)
Қарор
қарорга
зид
бўлса
,
муносабатга
киришувчи
томонлар
ва
худди
шу
асосда
расмий
талаб
қилган
давлат
ёки
бошқа
бир
давлат
шартга
кўра
,
қарорларни
тан
олиш
ва
бажаришда
сўраётган
давлат
қарорларининг
қайси
қисмига
тенглик
асосда
қўшилиш
шартларини
қўрсатиш
;
e)
Жавобгар
йўқ
бўлса
,
расмий
талаб
қилинган
давлатда
бўлмаса
,
қарорда
қуйидагиларни
муҳокамага
олиб
чиқади
:
f)
Қарор
чиқардан
давлат
ҳуқуқи
суд
жараёнларидан
буни
аввалдан
билишини
назарда
тутган
ва
жавабгар
суд
жараёнларида
иштирок
этмаган
ва
суд
қарорини
эшитишни
имкони
бўлмаган
;
2
Марышева
Н
.
И
.
Семейный
отношения
с
участием
иностранцев
:
правовое
регулирование
в
России
.
М
., 2007.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2012
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
18
j)
Қарор
чиқарган
давлат
ҳуқуқи
суд
жараёнларини
бошидан
кўрмаган
ва
жавобгар
суд
қароридан
хабар
топмаган
ва
эътироз
билдиришга
ёки
ўз
ҳуқуқларига
кўра
мавжуд
аппеллация
тартибида
иш
кўришга
имкон
бермаган
ҳолатлар
;
h)
Қарор
18-
модда
келтирилган
ҳолатларини
бузган
ҳолда
қабул
қилинган
бўлса
.
Ўзбекистон
қонунчилигида
ҳам
чет
давлат
судларини
судга
доир
топшириқларини
ижро
этишни
рад
этишга
доир
асослар
келтирилган
бўлиб
,
фуқаролик
прцессуал
кодексининг
390-
моддасида
:
1)
топшириқни
ижро
этиш
Ўзбекистон
Республикаси
суверенитетига
зид
бўлса
ёки
Ўзбекистон
Республикасининг
хавфсизлигига
таҳдид
солса
;
2)
топшириқни
ижро
этиш
суднинг
ҳуқуқ
доирасига
кирмаслиги
баён
этилган
.
Умуман
олганда
фуқаролик
процессуал
кодексида
келтирилган
рад
этиш
асослари
2007
йилги
Конвенциянинг
рад
этиш
асосларига
мос
тушади
.
2007
йилги
Конвенциянинг
34-
моддасида
қарорларни
фойдали
бажарилиши
баён
этилган
бўлиб
:
иш
ҳаққидан
чегириб
қолиш
;
бошқа
даромадлар
манбаси
ва
банк
ҳисоб
рақамларини
хатлаб
қўйиш
;
ижтимоий
суғурта
пулларидан
ушлаб
қолиш
;
мулкларни
мажбурий
равишда
соттириш
ёки
гаровга
қўйиш
;
тўланган
солиқларни
бир
қисмини
чегириб
қолиш
;
нафақа
пулларини
хатлаб
қўйиш
,
кредит
хизматидан
ахборот
етказиш
,
лицензияларни
олиб
қўйиш
ёки
вақтинча
тўхтатиб
қўйиш
,
ахборотларни
қабул
қилиш
асослари
келтирилган
.
Алимент
ундириш
бўйича
суд
қарори
ижроси
“
Суд
ҳужжатлари
ва
бошқа
органлар
ҳужжатларини
ижро
этиш
тўғрисидаги
”
қонун
орқали
амалга
оширилади
.
Ушбу
қонунга
кўра
,
суд
қарорларини
ижро
этиш
органининг
ҳужжатлари
қонунда
белгиланган
ваколатларини
амалга
ошираётганларида
жисмоний
ёки
юридик
шахслар
зиммасига
пул
маблағлари
ва
бошқа
мол
-
мулкни
ўзга
шахсларга
бериш
ёхуд
улар
фойдасига
муайян
ҳаракатларни
амалга
ошириш
ёки
бундай
ҳаракатларни
амалга
оширишдан
ўзини
тийиш
мажбуриятини
юклаш
ҳуқуқи
берилган
бошқа
органларнинг
(
мансабдор
шахсларнинг
)
ҳужжатлари
мажбурий
ижро
этилаётганда
юзага
келадиган
муносабатларни
тартибга
солади
.
Агар
қарздор
жисмоний
шахс
бўлса
,
ижро
ҳаракатларини
суд
ижрочиси
унинг
яшаш
жойи
ёки
иш
жойида
ёхуд
унинг
мол
-
мулки
турган
жойда
амалга
оширади
.
Агар
қарздор
юридик
шахс
бўлса
,
ижро
ҳаракатларини
суд
ижрочиси
унинг
органи
жойлашган
ёки
мол
-
мулки
турган
жойда
амалга
оширишлиги
баён
этилган
.
1
2007
йилги
Конвенциянинг
34-
модда
1-
қисмига
кўра
,
Аҳдлашувчи
давлатларнинг
алимент
бўйича
суд
қарорларини
ижро
этишда
энг
самаралиси
ички
қонунчилик
асосида
амалга
оширилганидир
.
“
Суд
ҳужжатлари
ва
бошқа
органлар
ҳужжатларини
ижро
этиш
тўғрисидаги
”
қонуннинг
6-
моддасига
кўра
,
Чет
эл
судлари
ва
арбитражларининг
қарорларини
ижро
этиш
тартиби
Ўзбекистон
Республикасининг
қонун
ҳужжатлари
ва
халқаро
шартномалари
билан
белгиланади
.
Ўзбекистон
Республикаси
суди
томонидан
чет
эл
судининг
ёки
арбитражининг
қарори
асосида
берилган
ижро
варақаси
,
агар
Ўзбекистон
Республикасининг
халқаро
шартномасида
бошқача
қоида
назарда
тутилган
бўлмаса
,
қарор
қонуний
кучга
кирган
вақтдан
1
“
Суд
ҳужжатлари
ва
бошқа
органлар
ҳужжатларини
ижро
этиш
тўғрисидаги
”
Ўз
Р
қонуни
29.08.01
й
. N 258-II.
эътиборан
уч
йил
ичида
мажбурий
ижро
этиш
учун
топширилиши
мумкинлиги
белгиланган
.
Бундан
кўриниб
турибдики
,
агар
Ўзбекистон
Респуликаси
билан
хорижий
давлат
ўртасида
келишув
бўлмаса
,
алимент
ундириш
тўғрисидаги
чет
эл
судининг
қарорлари
Ўзбекистон
Респуликаси
ҳудудида
бажарилмайди
.
В
.
А
.
Гуриев
бу
хусусида
“
мутахасислик
бўйича
келишувлар
қилиш
шарт
эмас
,
кузатиш
керак
,
суд
қарорлари
айни
вақтда
боғлиқлик
равишда
ҳуқуқий
тизимларга
яқинлашиб
,
унинг
ижроси
интернационаллашиб
бормоқда
.
Ҳуқуқий
жараёнда
иштирок
этаётган
иштирокчиларинг
ҳуқуқларини
таъминлашни
хар
бир
тараф
вакиллари
ҳам
эътироф
этмоқда
”
2
,
деган
фикрни
билдиган
.
Худди
шундай
йўналиш
Финландиянинг
1983
йилда
№
370
қабул
қилинган
“
Алиментларни
ундириш
бўйича
хорижий
судларнинг
қарорларини
ижро
этиш
ва
уларни
тан
олиш
тўғрисида
”
ги
қонун
мавжуд
бўлиб
,
айнан
хорижий
судларнинг
қарорларини
келтириб
ўтилган
қонун
бўйича
ички
ҳуқуқ
тизимида
ижро
этади
.
Финландия
1973
йил
2
октябрда
Гаагада
қабул
қилинган
алиментларни
ундириш
бўйича
суд
қарорларини
тан
олиш
тўғрисидаги
Конвенция
иштирокчиси
бўлиб
, 1989
йилда
№
832 “
Алоҳида
ҳолларда
алиментларни
ундириш
бўйича
хорижий
судларнинг
қарорларини
ижро
этиш
ва
уларни
тан
олиш
тўғрисида
”
ги
қарор
чиқарган
.
Демак
,
Финландия
Гаага
Конвенцияси
аъзоси
бўлмаган
чет
давлат
судларининг
алиментларни
ундириш
тўғрисидаги
қарорини
тан
олади
ва
ижро
этади
.
3
Белгия
ва
Швецияда
чет
эл
оилавий
муносабатларга
оид
суд
қарорларини
ижро
этиш
тўғрисидаги
қонунлар
қабул
қилинган
.
4
Ўзбекистон
Республикаси
алимент
борасида
конвенциялар
аъзоси
эмас
.
Ўзбекистон
Республикаси
ва
Чехия
Республикаси
билан
имзоланган
фуқаролик
оила
ва
жиноий
ишлар
бўйича
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисида
2002
йил
18
январда
шартномасида
алиментга
бағишланган
бирорта
хам
модда
мавжуд
эмас
.
2007
йилги
Конвенцияга
қўшимча
равишда
2007
йил
23
ноябрда
алимент
мажбуриятларини
қабул
қилиш
тўғрисида
Протокол
қабул
қилиниб
,
унда
алиментларни
ундиришда
аниқланадиган
ҳуқуқ
келтирилган
.
Протокол
нормаларига
кўра
,
алимент
мажбуриятларини
тартибга
солишда
кридиторнинг
доимий
яшаш
жой
давлат
қонуни
танланади
.
Ота
-
она
ва
фарзанд
ўртасидаги
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
алимент
мажбуриятлари
бўйича
Ўзбекистон
Республикаси
Оила
кодексида
хеч
қандай
норма
мавжуд
эмас
.
Бу
эса
2007
йилги
Конвенция
ҳамда
Протоколни
Оила
кодекси
билан
таққослаш
ҳамда
мавжуд
коллизион
нормаларни
кўрсатишга
тўсқинлик
қилади
.
Натижада
,
Оила
Кодекснинг
234-
моддасига
мурожаат
қилишга
олиб
келади
.
234-
модда
эса
алимент
муносабатларига
аниқ
ечим
бераолмайди
.
Натижада
алимент
мажбуриятлари
бўйича
чиқарилган
суд
қарорларига
икки
давлат
ўртасидаги
шартномаларнинг
2
Гуреев
В
.
А
.
Признание
и
принудительное
исполнение
иностранных
судебных
решений
:
российское
законодательство
и
европейский
опыт
//
Современное
право
. 2010.
№
4.
С
. 132-140.
3
Маркова
О
.
В
.
Алиментные
обязательства
в
международном
част
-
ном
праве
. .) //
Журнал
международное
публичное
и
частного
права
. 2011. –
№
3 (60). –
С
. 24–29.
4
Борминская
Д
.
С
.
К
вопросу
о
присоединении
Российской
Федера
-
ции
к
Гаагской
конвенции
о
гражданско
-
правовых
аспектах
между
-
народного
похищение
детей
1980
г
. //
Семейное
и
жилищное
права
.
2011. –
№
5. –
С
. 2-10.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2012
№
3
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
19
тегишли
бандлари
асос
сифатида
келтирилади
.
Лекин
буни
ички
қонунчиликдаги
сўнги
ечим
сифатида
баҳолашимиз
тўғри
эмас
.
2007
йилги
Конвенцияда
бола
учун
алимент
олишда
ҳақ
тўламасдан
ҳуқуқий
ёрдам
олиш
имкониятлар
мавжудлиги
кўрсатиб
берилган
.
Конвенциянинг
15-
моддасига
кўра
,
текин
хизмат
қиладиган
жамият
тузилиши
керак
.
У
ерда
21
ёшдан
кичик
бўлган
“
ота
-
она
-
бола
”
муносабатлар
доирасида
алимент
мажбуриятларини
бажаришда
кредиторнинг
аризаси
бўйича
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатилади
.
Л
.
Н
.
Галенская
шу
ўринда
, “
текинга
хизмат
кўрсатадиган
давлат
органига
10 (1)
модданинг
“a”, “b”
бандларидан
ташқари
барча
аризаларга
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатилади
, 20 (4)
қисмига
кўра
,
аризаларни
тан
олиш
,
уларнинг
ижроси
ҳамда
давлатлардан
расмий
сўров
талаб
қилиш
тўғрисидаги
аризалар
,
эр
хотин
алиментлари
ва
вояга
етмаган
болалар
учун
қўшимча
тўловлар
ҳақидаги
аризалар
хам
кўрилади
.
Давлат
томонидан
ташкил
этилган
бу
марказ
белгиланган
вақтда
Гааганинг
Доимий
бюросига
ҳисобот
юборади
.
Шу
ўринда
болаларга
моддий
таъминот
ва
моддий
аҳволи
тўғрисида
хам
баёнот
беради
,”
1
деган
фикр
билдирган
.
Юқоридаги
фикр
ва
тажрибалардан
қуйидаги
хулосаларга
келинди
:
–
Ўзбекистон
Республикасида
чет
эл
элементи
билан
мураккаблашган
оилаларнинг
сони
ортиб
бораёганлигини
,
шунингдек
бола
манфаатларини
ҳимоя
қилишнинг
устувор
аҳамиятини
ва
ота
-
онанинг
мажбуриятларини
ўз
вақтида
бажарилишини
ҳисобга
олиб
, “
Оилага
қарашнинг
бошқа
шакиллари
ва
болаларга
алимент
ундиришнинг
халқаро
тартиби
тўғрисидаги
” 2007
йилги
Конвенция
ва
унга
қўшимча
равишда
“
Алимент
мажбуриятларини
тадбиқ
қилиш
тўғрисидаги
” 2007
йилги
Протоколни
ратификация
қилиш
мақсадга
мувофиқ
деб
ҳисоблаймиз
.
– 2007
йилги
Конвенция
Аҳдлашувчи
томонларнинг
фуқаролари
учун
алимент
муносабатларини
тан
олишга
қаратилган
.
Агар
ушбу
конвенция
Ўзбекистон
Республикаси
томонидан
қабул
қилинса
,
чет
эл
судларининг
алиментларни
ундириш
бўйича
суд
қарорларини
тан
олмаслик
тўғрисидаги
табиий
тўсиқлар
ўз
ўзидан
йўқ
бўлиб
кетади
.
Шахс
доимий
яшаш
учун
хорижга
чиқиб
кетган
ҳолатларда
,
алимент
тўлаш
мажбуриятлари
агар
у
яшаётган
давлатда
суд
қарорларини
таъминлаш
учун
ҳуқуқий
ёрдам
кўрсатиш
тўғрисида
хеч
қандай
шартнома
бўлмаса
, 2007
йилги
Конвенция
орқали
ички
қонунчилик
билан
бирга
чет
давлат
суд
қарорларининг
алимент
мажбуриятлари
бажарилади
.
Бу
эса
амалиётда
суд
қарорини
таъминлашга
олиб
келади
.
–
Халқаро
шартномалардан
ташқари
хориж
давлат
судлари
қарорларини
бажариш
ва
уларни
тан
олиш
,
фуқаролик
процессуал
қонунчилигида
белгиланган
тамойиллар
асосида
қонунчиликда
соддалаштирилган
тартибда
алиментлар
ундирилади
.
–
Хорижий
давлат
суд
қарорларини
бажариш
ва
уларни
тан
олишда
амалга
оширадиган
органларнинг
ҳуқуқий
тизимини
ишлаб
чиқиш
.
1
Галенская
Л
.
Н
.
Взыскание
алиментов
за
границей
(
о
возможности
присоединения
Россия
к
Конвевенции
2007
г
. «
О
международном
порядке
взыскания
алиментов
на
детей
и
других
форм
содержания
семьи
») //
Журнал
международного
частного
права
. 2009.
№
1 (63).
С
.5.
М
.
Ч
.
Аллаярова
ТДЮИ
тадқиқотчиси
ОИЛА
АЪЗОЛАРНИНГ
УЙ
-
ЖОЙГА
НИСБАТАН
ҲУҚУҚИ
Уй
-
жой
олди
-
сотди
шартномаси
тарафлари
бўлиб
,
фуқаролик
муомаласида
иштирок
этувчи
ҳар
қандай
субъект
бўлиши
мумкин
.
Бунда
бир
томондан
уй
-
жойни
сотувчи
иштирок
этса
,
иккинчи
томондан
сотиб
олувчи
қатнашади
.
Фуқаролик
кодексининг
2-
моддасига
мувофиқ
,
фуқаролар
,
юридик
шахслар
ва
давлат
фуқаролик
қонун
ҳужжатлар
билан
тартибга
солинадиган
муносабатларнинг
иштирокчилари
бўладилар
.
Айрим
ҳолларда
уй
-
жой
олди
-
сотди
шартномаси
сотувчи
ва
сотиб
олувчи
томонидан
бир
неча
шахслар
иштирок
этиши
мумкин
.
Бу
ҳолат
,
уй
-
жойнинг
бўлинмас
бўлган
ҳолда
,
уй
-
жойга
нисбатан
мулк
ҳуқуқининг
умумий
мулк
ҳуқуқи
асосида
тегишлилиги
билан
изоҳланади
(
масалан
,
эр
-
хотиннинг
уй
-
жойга
эгалик
қилиши
).
Бунда
мол
-
мулк
мулкдорлардан
ҳар
бирининг
мулк
ҳуқуқидаги
улуши
аниқлаб
қўйилган
(
улушли
мулк
)
ёки
бундай
улушлар
аниқлаб
қўйилмаган
(
биргаликдаги
мулк
)
ҳолда
умумий
мулк
бўлиши
мумкин
(
Фуқаролик
кодексининг
216-
моддаси
).
Ф
.
Мухитдинова
уй
-
жой
мулкдори
оила
аъзоларининг
ҳуқуқ
ва
мажбуриятларини
тадқиқ
этиб
,
кўрсатадики
,
фуқаро
уй
-
жойга
яшаш
учун
кирган
вақтдан
қатъий
назар
унинг
яшаш
майдонига
нисбатан
ҳуқуқлари
вужудга
келиши
учун
биринчидан
,
уй
-
жой
мулкдори
билан
боғловчи
оилавий
ҳуқуқий
асоснинг
мавжудлиги
(
никоҳ
,
қариндошлик
,
оила
қонунчилигида
назарда
тутилган
бошқа
фактлар
).
Мулкдор
ўзи
истаган
шахсни
яшаш
учун
киритишга
ҳақли
,
бироқ
оилавий
-
ҳуқуқий
муносабатларнинг
бўлмасдан
туриб
ушбу
фуқарони
оила
аъзоси
деб
ҳисоблаш
мумкин
эмас
.
Иккинчидан
,
уй
-
жой
ҳуқуқий
муносабатларнинг
вужудга
келтирувчи
асос
бўлиб
мулкдор
ва
оила
аъзоси
сифатида
яшашга
киритилган
шахс
билан
яшаш
учун
келишув
яъни
шартнома
ҳисобланади
.
Учинчидан
,
уй
-
жой
майдонига
ҳуқуқлар
вужудга
келиши
учун
амалда
яшашлик
шарт
бўлиб
ҳисобланади
.
Унинг
яшаш
учун
кириши
мулкдор
ва
унинг
оиласи
ўртасидаги
келишувни
мустаҳкамлайди
2
.
Уй
-
жой
соҳасидаги
энг
биринчи
ислоҳот
ҳисобланган
давлат
уй
-
жой
фондининг
хусусийлаштирилишини
ҳуқуқий
жиҳатдан
таъминлашда
энг
асосий
ҳужжат
сифатида
Ўзбекистон
Республикаси
Вазирлар
Маҳкамасининг
1993
йил
1
мартдаги
114-
сон
қарори
билан
тасдиқланган
“
Ўзбекистон
Республикасида
давлат
уй
-
жой
фондини
хусусийлаштириш
тўғрисида
”
ги
Низом
ва
Ўзбекистон
Республикасининг
1993
йил
7
майдаги
“
Давлат
уй
-
жой
фондини
хусусийлаштириш
тўғрисида
”
ги
қонунини
кўрсатиб
ўтиш
лозим
.
Мамлакатимизда
уй
-
жой
фондини
хусусийлаштиришнинг
ўзига
хос
тартиби
мавжуд
. "
Давлат
уй
-
жой
фондини
хусусийлаштириш
тўғрисида
"
ги
қонуннинг
13-
моддасига
мувофиқ
хусусийлаштирилган
турар
жойда
уни
хусусийлаштирилишига
розилик
берган
уй
эгасининг
2
Мухитдинова
Ф
.
Ф
.
Право
собственности
граждан
на
жилище
и
его
судебная
защита
по
законодательству
Республики
Уз
-
бекистан
. –
Т
.:
АН
РУз
институт
философии
и
права
им
.
И
.
М
.
Муминова
. 2007. -16
б
