World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
82
EPISTOLYAR NASRDA BOSH QAHRAMON YARATISH
IQBOL MIRZONING “BONU” ROMANI MISOLIDA
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
Dusmuratov Qahromon Mamadiyevich
qaxramondusmuratov123@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Iqbol Mirzoning “Bonu” romani orqali o‘zbek
ayolining jamiyatdagi o‘rni, oilaviy va ijtimoiy muammolari, shuningdek, uning sabr-
matonati va kuchli iroda timsoli sifatida tasviri tahlil qilinadi. Roman qahramoni
Bonuning hayoti va ichki dunyosi orqali ayolning jamiyatdagi mavqei, erkaklar bilan
munosabatlari, ona sifatidagi mas’uliyati yoritiladi. Asarda ayol obrazlari va ularning
ijtimoiy faolligi, huquqlari masalasi ko‘tarilib, jamiyatda ayollarga nisbatan mavjud
bo‘lgan stereotiplar tanqid qilinadi. Tadqiqotda Bonuning sabri — zaiflik emas, balki
kuch va matonat belgisi sifatida ko‘rsatilgani, shuningdek, ayolning jamiyatni
kelajakka yetaklovchi kuch ekanligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar :
“Bonu” romani, ilmiy iqtiboslar, Huvaydo, aruz ilmi, diniy
obrazlar, falsafiy tafakkur, o‘zbek adabiyoti.
Annotation:
This article analyzes the role of the Uzbek woman in society,
family and social problems, as well as her image as a symbol of patience and strong
will through the novel “Bonu” by Iqbol Mirzo. The life and inner world of the heroine
of the novel, Bonu, illuminates the position of a woman in society, her relationships
with men, and her responsibility as a mother. The work raises the issue of images of
women and their social activity and rights, and criticizes the stereotypes that exist in
society regarding women. The study emphasizes that Bonu's patience is not a sign of
weakness, but a sign of strength and perseverance, and that women are the force that
leads society to the future.
Keywords:
novel “Bonu”, scientific quotes, Huvaido, science of dreams,
religious images, philosophical thought, Uzbek literature.
Kirish
Iqbol Mirzoning “Bonu” romanida jamiyatdagi dolzarb ijtimoiy muammolar
bilan bir qatorda o‘zbek tilining ifoda imkoniyatlari, iboralar orqali obraz yaratish
san’ati ham yuksak darajada namoyon bo‘lgan. Asar qahramonining ichki
kechinmalari, hissiy o‘zgarishlari, hayotga bo‘lgan munosabati tilda obrazli ifodalar,
yangi shakllangan so‘zlar, kontekstda yangicha ma’no kasb etgan iboralar orqali
ochib beriladi.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida badiiy tasvirning ilmiy, falsafiy va diniy-
ma’naviy qatlamlar bilan uyg‘unlashuvi ko‘p uchramaydi. Iqbol Mirzoning “Bonu”
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
83
romani bu borada istisno asar sifatida ajralib turadi. Unda insoniy kechinmalar,
ijtimoiy bosimlar, ichki ruhiy kurashlar bilan bir qatorda chuqur ilmiy-ma’naviy
iqtiboslar ham o‘z ifodasini topgan.
Asarda qo‘llangan iboralar va ularning mazmuni
Asarda birinchi navbatda Ayub sabri, Odam Ato sinovlari kabi diniy obrazlar
sinovlarga ilmiy-axloqiy yondashuv bilan qarashga undaydi. Muallif “Ayubning
duosi” iborasini keltirar ekan, sabr-toqatning eng oliy namunasi sifatida diniy
timsollarni o‘quvchiga eslatadi.
Bundan tashqari, Yusuf va Zulayho qissasi ham ilmiy-falsafiy iqtibos sifatida
keltiriladi:
“Parvardigori olamin insoniyatga atalgan husnni yaklit olib, uning bir foizini
ajratibdi. To‘qson to‘qqizini Yusufga, qolganini esa odamzodga beribdi.”
1
Bu rivoyat orqali muallif go‘zallik, vasvasa, ruhiy iztirob va muhabbat
o‘rtasidagi murakkab rishtalarni tasvirlaydi. Bu rivoyat asosida arab, fors va turkiy
adabiyotda ko‘p uchraydigan ilmiy-diniy tushuncha yotadi. Bu iqtibos Bonuning
o‘zini anglash jarayonida falsafiy tus oladi.
Bonuning bolaligidanoq Huvaydo g‘azallariga oshno bo‘lib ulg‘aygani, bobo
qo‘lidan yozilgan ipak qog‘ozdagi g‘azallarni sevib o‘qigani — bu an’anaviy adabiy-
ilmiy merosga bo‘lgan hurmatning ramzidir. Quyidagi satrlar bunga misoldir:
“Muhabbatdan muhabbat bo‘ldi paydo.”
“Sifotingni na til birla bayon aylay, Xudovando...”
2
Bu g‘azallar ilmiy-asosli — sufiyona, falsafiy tafsirga ega bo‘lib, qahramonning
ruhiy kamolot yo‘lida yo‘ldosh bo‘ladi.
Bu yerda o‘zbek she’riyatining ilmiy jihati — aruz ilmi tilga olinadi. Bu
an’anaviy vazn tizimi ilmiy asoslangan bo‘lib, filologik qadriyat sifatida xizmat
qiladi.
Asarda aruz haqida bevosita “
Aruzning bahrlari to‘lqinida tebrangan salobatli
ovoz...”
deyilgan ibora orqali tasvirlanadi. Bu, bir tomondan, o‘zbek she’riyati
asoslaridan biri bo‘lgan aruz ilmiga ishora bo‘lsa, ikkinchi tomondan, bu ilohiy
mushohada maydonidir. Bonuning ichki kechinmalari ham aruz ritmida aks etadi.
Ilm va muhabbat o‘rtasidagi bog‘liqlik
Asarda muhabbat faqat hissiy emas, balki ilohiy-falsafiy, ruhiy uyg‘onish
vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Shu boisdan ham Bonu bilan Olmosning
muloqotlari, maktublari, she’rlari bir nechta falsafiy, adabiy, diniy iqtiboslar bilan
to‘yingan:
“Sening nazaringga munosib bayt bitgan kunim…”
1
.
Mirzo, I. Bonu. – Toshkent: Sharq, 2020. – 240 b.
2
Huvaydo. Devon. – Toshkent: Fan, 1981.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
84
“Sen san sevarim, xoh non, xoh inonma…”
Bu satrlar o‘zbek she’riyatining zamonaviy va klassik an’analarini
uyg‘unlashtirgan holda asarga chuqur ma’no bag‘ishlaydi.
3
“Bonu” romanida juda ko‘plab hayotiy, ibratli iqtiboslar mavjud. Quyida
asardan olingan va chuqur ma'naviy-falsafiy mazmun kasb etgan ba’zi ibratli fikrlarni
keltiraman:
“Go‘zal Bonu Ayubdan ham ko‘proq yengish, chidash ko‘tarish kabi sinovlarga
duch keladi”.
Bu fikr qahramonning ichki matonati, sinovlarga bardosh bera olish
qobiliyatini ko‘rsatadi.
“Sim qoqmoq”
asarda qo‘ng‘iroq qilmoq ma’nosida kelgan.
“Adolat va haqiqat tushunchalarini turmush talato‘plari quyuni shu qadar
bizdan yiroqlashtirib, osmoni falakka olib chiqib ketdiki..”
Bu so‘zlar insonning
adolatga ishonchini yo‘qotish darajasini aks ettiradi. “Bonu” romani faqatgina badiiy
asar emas — u adabiy-ilmiy tafakkur namunasi sifatida ham ahamiyatlidir. Asarda
keltirilgan ilmiy, falsafiy va diniy iqtiboslar obrazlar ruhiyatini yoritishda, mavzuni
falsafiy chuqurlashtirishda muhim vosita bo‘lgan. Bu esa uni o‘zbek zamonaviy
nasrida o‘ziga xos uslubda yozilgan asarlar qatoriga qo‘shadi.
“Bonu” romanida badiiy obrazlar va hayotiy voqealar bilan bir qatorda chuqur
ilmiy-ma’naviy qatlam ham mavjud. Asarda tilga olingan diniy timsollar, sufiyona
g‘oyalar, mumtoz adabiyotga oid iqtiboslar (ayniqsa Huvaydo g‘azallari va Yusuf–
Zulayho rivoyati, Lutfiy ijodi) qahramon ruhiyatini ochishda katta estetik yukni o‘z
zimmasiga olgan. Ayniqsa, aruz ilmi, Qur’on qiroati va klassik she’riyatga bo‘lgan
ehtiyoj – o‘zbek xalqining madaniy ongida ildiz otgan bilim va qadriyatlarni badiiy
vosita sifatida yoritishga xizmat qiladi. Romani faqatgina badiiy asar emas, balki
adabiy-falsafiy tafakkurni mujassam etgan, ilmiy manbalar bilan uyg‘unlashgan
yuksak ruhiy matn sifatida baholanishi lozim. U zamonaviy o‘zbek nasrida ilm bilan
badiiyat, tafakkur bilan tuyg‘u orasidagi nozik bog‘liqlikni muvaffaqiyatli ifodalagan
asardir.
Adabiyot har doim jamiyat hayotining ko‘zgusi bo‘lib kelgan. U inson ruhiy
olami, orzu-armonlari va dardlarini badiiy tasvir orqali ifoda etadi. Ayniqsa, ayol
qismati, uning jamiyatdagi o‘rni, baxt va iztiroblari o‘zbek adabiyotida muhim
mavzulardan biri hisoblanadi. Iqbol Mirzoning “Bonu” dostoni ham ana shunday
asarlardan bo‘lib, unda bir ayol qismati orqali butun bir xalqning ruhiy holati, ijtimoiy
muammolari ochib beriladi. Bu doston ayol sha’niga, sabriga, irodasiga
bag‘ishlangan ulkan badiiy yodnomadir. “Bonu” dostoni markazida — Bonu nomli
ayol obrazi turadi. U oddiy, ammo matonatli va fidoyi ayol sifatida tasvirlanadi.
Hayot uni og‘ir sinovlarga duchor etadi: eridan ayrilishi, yolg‘izlik, ijtimoiy bosimlar,
3
Rasulov, M. Aruz ilmi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 128 b.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
85
farzandlarini boqish tashvishi. Biroq u bu musibatlarga yelka tutadi, so‘nmaydi,
sindirilmaydi.Shoir Bonu orqali o‘zbek ayolining sobitqadamligi, oilaviy
qadriyatlarga sadoqati, ayollik g‘ururi va mehr-oqibatini ochib beradi. Bonu nafaqat
ona, nafaqat turmush o‘rtoq, balki sabr va matonat timsoli sifatida gavdalanadi.
Doston voqealari orqali shoir zamonaviy jamiyatdagi ayollar hayotining
muammolarini, ularning ichki dunyosini badiiy yuksaklikda ko‘rsatadi. “Bonu”
nafaqat bir inson fojiasi, balki butun bir davr ijtimoiy muhitining ifodasidir. Shoirning
til boyligi, obrazlilik, ruhiy kechinmalarni tasvirlashdagi mahorati dostonga chuqur
ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Asarda erkak va ayol munosabatlari, oilaviy qadriyatlar,
ayolning jamiyatdagi roli kabi dolzarb mavzular teran yoritiladi. “Bonu” dostoni —
o‘zbek ayolining sabr-toqati, mehr-oqibati va hayotiy jasoratining yorqin badiiy
ifodasidir. Iqbol Mirzo bu asari orqali ayolga ehtirom bildiradi, uning ichki kuchini
ulug‘laydi. Asar bizni ayolga bo‘lgan munosabat, uning haq-huquqlari va qadr-
qimmati haqida chuqur o‘ylantiradi. Har bir o‘quvchi Bonuning timsolida o‘z onasi,
opa-singlisi yoki umr yo‘ldoshining siymosini ko‘radi. Demak, “Bonu” — bu hayot
sinovlariga bardoshli, irodali, mehrli va or-nomusli o‘zbek ayolining bitmas
qissasidir. Adabiyot insoniyatning ichki dunyosini ochuvchi, jamiyatdagi
muammolarni yorituvchi, shaxsiy kechinmalarni ifodalovchi kuchli vositadir.
Ayniqsa, o‘zbek adabiyotida ayol siymosi, uning jamiyatdagi o‘rni, oiladagi roli,
hayotdagi kurashlari alohida o‘rin egallaydi. Iqbol Mirzo — zamonaviy o‘zbek
adabiyotining taniqli vakillaridan biri bo‘lib, u nafaqat lirik she’rlari, balki teran
badiiy tafakkurga asoslangan nasriy asarlari bilan ham adabiyotimizni boyitmoqda.
“Bonu” romani — bu oddiy bir ayolning fojiali, ammo oriyatli hayoti haqida emas.
Bu asar minglab, millionlab ayollarning yuragida yashirinib yotgan dardlar, iztiroblar,
umidlar va sabr-matonatning qog‘ozda gavdalanishidir. Mazkur roman orqali
yozuvchi nafaqat bir ayolning fojiasini tasvirlaydi, balki jamiyat, erkaklar va butun
insoniyatning ayolga nisbatan munosabati haqida jiddiy fikr yuritadi.
Asar qahramoni Bonu – ismi kabi nafis, lekin hayot sinovlariga to‘la shaxsdir.
Uning hayoti orqali Iqbol Mirzo ayolning sabrini, chidamini, mehrini va kuchli
irodasini ko‘rsatishga uringan. Bonu oddiy oila vakilasi bo‘lishiga qaramay,
turmushdagi muammolar, erkaklar hukmronligi, befarqlik, kamsitilish va yolg‘izlik
kabi og‘ir sinovlar ichida o‘z insoniyligini yo‘qotmaydi. U sabr qiladi — bu sabr
dunyoni ko‘tarib turgan sabr. U fidoyilik ko‘rsatadi — bu fidoyilik farzandlari uchun,
or-nomus uchun. U jabr ko‘radi — ammo bu jabrni ichida yutadi, uni dunyoga
yoymaydi. Bonuning o‘ziga xosligi shundaki, u ayollik mohiyatidan chekinmaydi,
aksincha, ayolligini kuchga aylantira oladi. Romanda faqat Bonu emas, boshqa ayol
obrazlari orqali ham ijtimoiy muammolar ochiladi. Masalan, qo‘shnilar, tanishlar,
do‘stlar, hatto o‘tmishdagi ayollar haqida eslatmalar orqali yozuvchi jamiyatda
ayolga qanday qaralayotganini ko‘rsatadi. Ayol hali-hamon jamiyatda asosan uy-
ro‘zg‘or, tarbiya, xizmat doirasida baholanadi. Uning dardlari eshitilmaydi,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
86
hayotidagi og‘irliklar jamiyat tomonidan e’tiborga olinmaydi. Bonu o‘z kuchi bilan
yashaydi. Yordam so‘ramaydi. Asar shu tarzda ayollarning ijtimoiy faolligi, ularning
huquqlari va hurmatga bo‘lgan ehtiyojini nazardan chetda qoldirmaslik kerakligini
anglatadi. Iqbol Mirzo romani orqali oilaviy hayotda muvozanat, o‘zaro hurmat,
fidoyilik muhimligini ko‘rsatadi. Bonuning turmush o‘rtog‘i unga e’tibor bermaydi,
ehtiyojlarini tushunmaydi. Bu holat orqali yozuvchi erkaklarning ko‘plab hollarda o‘z
ayolining ruhiy holatini his eta bilmasligiga e’tibor qaratadi. Yozuvchining maqsadi
— erkaklar ayollarni faqat xizmatkor, farzandlar onasi deb emas, balki o‘ziga
tengdosh, ruhiy do‘st, hayot yo‘ldoshi sifatida ko‘rishga o‘rgatishdir. Ayolning dardi
— jamiyatning dardidir. Erkak bu dardni tushunmas ekan, jamiyat sog‘lom
rivojlanmaydi. Bonu faqat sabrli emas, balki matonatli. Aslida, sabr — bu chidash,
matonat esa chidashni kuch bilan qoplashdir. Iqbol Mirzo Bonuni shunday
tasvirlaydiki, u bukilmaydi, hatto eng og‘ir holatda ham o‘zini yo‘qotmaydi. Uning
sabri orqali hayotning og‘irligi yengillashadi. Bu sabr — o‘zbek ayolining eng kuchli
quroli sifatida tasvirlanadi. Romanda sabr — ayolning zaiflik belgisi emas. Aksincha,
u erkakchalik kuchli bo‘lmagan holatda ham muammolarga qarshi kurashish usulidir.
Yozuvchi Bonu timsolida sabr-matonatni — hayotni asrab qoluvchi ruhiy vosita
sifatida talqin qiladi. Roman davomida Bonuning farzandlariga bo‘lgan munosabati,
ularning kelajagi uchun qilgan kurashlari alohida urg‘u bilan tasvirlanadi. U har
qanday holatda ham onaligidan kechmaydi. Onaning mehriga to‘ymas bolalar,
onaning dardini tushunmaydigan jamiyat... Bu kontrastlar orqali yozuvchi ayolning
ulug‘ligini yana bir bor eslatadi.Bonu bolalari uchun yashaydi, ularning xatosini o‘z
tanasida his qiladi, ularga yorug‘ kelajak tilaydi. Aslida, Bonu faqat ona emas — u
jamiyatni kelajakka yetaklaydigan kuchdir. Zero, ayol tarbiyalagan bola kelajak
jamiyatni belgilaydi. Romanning eng kuchli jihatlaridan biri — Bonuning ichki
monologlari. Bu monologlar o‘quvchini qahramon ruhiyatiga olib kiradi. U faqat
gapiradigan emas, o‘ylaydigan, his qiladigan, sinayotgan ayoldir. Ichki dardlar,
sukutlar, sobitliklar — romanning ruhiy-falsafiy qatlamini tashkil qiladi. Bonu ko‘p
gapirmaydi, lekin uning sukuti baqiradi. Uning dardi so‘zsiz tushuniladi. Yozuvchi
bu uslub orqali ayol ruhiyatining teranliklariga chuqur kiradi
“Bonu” romani orqali yozuvchi milliy qadriyatlar va zamonaviy ayol o‘rtasida
uyg‘unlik kerakligini anglatadi. Ayol nafaqat oilani, balki jamiyatni barpo qiluvchi
kuchdir. Ayollarni o‘tmish qadriyatlari bilan bog‘lab, ularni faqat or-nomus
himoyachisi qilib ko‘rsatish noto‘g‘ri. Ular ham ishlashi, o‘qishi, faol bo‘lishi, qaror
qabul qilishi kerak. Bonu qadriyatlarga sodiq, ammo zamonaviy tafakkurga ochiq.
Shu jihati bilan u har bir zamondosh o‘zbek ayoli uchun ideal timsol bo‘lib xizmat
qiladi. Yozuvchining uslubi ham roman muvaffaqiyatining muhim sabablaridan biri.
U voqealarni soddalik bilan emas, balki nozik lirizm, poetik ifoda, ramziy obrazlar
orqali yoritadi. Asardagi har bir tasvir — har bir ayolning yuragidan joy oladigan
darajada ta’sirchan. Bonu faqat badiiy obraz emas — u she’r, u kuylagan dard, u
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
87
qalbdagi harorat. Iqbol Mirzoning nasrda ham she’riyatga xos nafislikni saqlab
qolishi romanning emotsional kuchini oshiradi. Asarning umumiy xulosasi shuki —
ayolni tinglash kerak. Ayolni qadrlash kerak. Ayol faqat xizmatkor emas, faqat
farzand tug‘uvchi emas, balki jamiyat ustunidir. Uning holatini, fikrini, orzularini
e’tiborsiz qoldirgan jamiyat halokat sari boradi.
Bonuning hayoti orqali yozuvchi barcha erkaklarga, butun jamiyatga murojaat
qiladi: Ayolingizga quloq soling, uni tushuning, unga ko‘mak bering. Chunki u siz
uchun yashaydi. “Iqbol Mirzoning “Bonu” romani — bu bir asar emas. Bu — yurak
dardi. Bu — hayot haqidagi dars. Bu — ayolning qadriga yetish haqida yozilgan
ma’naviy dastur.” Bonu — sabr, mehr, halollik, fidoyilik, matonat timsoli. U orqali
yozuvchi har bir o‘zbek ayolining qadr-qimmatini ko‘rsatadi. Bu roman o‘qilmaydi
— bu roman his etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Iqbol Mirzo. Bonu (roman). – Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, nashr yili (aniq yili ko‘rsatiladi, masalan: 2020).
2.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
3.Jo‘rayev O. Ayol obrazining adabiyotdagi talqini // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali,
2021, №2.
4. Arastu. Poetika. Ahloqi kabir. – T.: Yangi asr avlodi, 2004.
5. Валихўжаев Б. Ўзбек адабиѐтшунослиги тарихи. –T.: O‟zbekiston, 1993.
6. T.Boboyev. Adabiyotshunoslik asoslari.- T.: O‘zbekiston, 2002.
7. Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиѐтшунослик терминларининг русча-
ўзбекча изоҳли луғати. – T.: Ўқитувчи, 1979.
8. Қуронов Д. ва бошқалар. Адабиѐтшунослик луғати. –Т.: Академнашр, 2010.
6. Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – T.: Akademnashr, 2018.
