World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_Iyun-2025
31
ISH JOYLARIDA XAVFLI OMILLARNI ANIQLASH VA ULARNI REAL
VAQTDA MONITORING QILISH TEXNOLOGIYALARI
Avazbek Usmonov Samandar o‘g‘li
Qarshi Davlat Universiteti, Mehnat muhofazasi va
texnika xavfsizli (tarmoqlar bo‘yicha) yo‘nalishining
3-bosqich talabasi
usmonovavazbek003@gmail.com
+998908698979
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan
xavfli omillar, ularning turlari, inson salomatligiga ta’siri va ularni aniqlashda
zamonaviy monitoring texnologiyalarining o‘rni tahlil qilinadi. Real vaqt rejimidagi
monitoring tizimlari – IoT, sensorlar, dasturiy platformalar orqali xavflarni oldindan
aniqlash va oldini olish imkoniyatlari yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy monitoring
usullarining samaradorligi va ishlab chiqarishda xavfsizlikni ta’minlashdagi
ahamiyati ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
Xavf, monitoring, sensor, sanoat, salomatlik, IoT, nazorat,
texnologiya
Abstract.
This article analyzes the hazardous factors arising in the production
process, their types, their impact on human health, and the role of modern monitoring
technologies in identifying them. It highlights the possibilities of early detection and
prevention of risks through real-time monitoring systems such as IoT, sensors, and
software platforms. Furthermore, the effectiveness of modern monitoring methods
and their importance in ensuring safety in production are scientifically substantiated.
Keywords:
risk, monitoring, sensor, industry, health, IoT, control, technology
Абстрактный.
В данной статье рассматриваются опасные факторы,
возникающие в процессе производства, их виды, влияние на здоровье человека,
а также роль современных технологий мониторинга в их выявлении.
Освещаются возможности заблаговременного обнаружения и предотвращения
рисков с помощью систем мониторинга в реальном времени, таких как IoT,
датчики и программные платформы. Кроме того, научно обоснована
эффективность современных методов мониторинга и их значение для
обеспечения безопасности на производстве.
Ключевые слова:
риск, мониторинг, датчик, промышленность, здоровье,
IoT, контроль, технология
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_Iyun-2025
32
Kirish
Zamonaviy ishlab chiqarish va sanoat muhitida xavfsiz mehnat sharoitlarini
yaratish dolzarb va ustuvor masalalardan biriga aylangan. Global miqyosda
sanoatlashtirish
jarayonining
tez sur’atlar bilan rivojlanishi, zamonaviy
texnologiyalarning keng joriy etilishi ishlab chiqarish samaradorligini oshirayotgani
bilan birga, ishchi-xodimlar uchun yuzaga keladigan xavf-xatarlarni ham
murakkablashtirmoqda. Har yili dunyo bo‘yicha minglab insonlar ishlab chiqarish
jarayonida uchraydigan turli xavfli omillar ta’sirida sog‘lig‘idan ayrilmoqda yoki
og‘ir baxtsiz hodisalarga duchor bo‘lmoqda.
Ushbu omillar orasida kimyoviy moddalarning ta’siri, yuqori harorat va bosim,
shovqin, tebranish, gazlar, changlar, mexanik xavf manbalari kabi ko‘plab fizikaviy,
kimyoviy va biologik xavf manbalari mavjud. Ayniqsa, ish joyida bu xavflarning erta
aniqlanmasligi yoki e’tibordan chetda qolishi ishlab chiqarishdagi jarayonlar
barqarorligiga va inson salomatligiga jiddiy tahdid tug‘diradi.
Shu nuqtai nazardan, xavfli omillarni aniqlashda va nazorat qilishda real vaqt
monitoring tizimlari tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. IoT (Internet of Things –
narsalar interneti) texnologiyalari, aqlli sensorlar, avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari va dasturiy platformalardan foydalanish orqali xavfli holatlarni oldindan
aniqlash, tahlil qilish va tegishli choralarni ko‘rish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu
esa nafaqat inson hayoti va salomatligini himoya qilish, balki ishlab chiqarishdagi
uzluksizlik va xavfsizlik darajasini oshirishda ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu maqolada aynan ana shunday zamonaviy texnologiyalar yordamida
ishlab chiqarish muhitidagi xavfli omillarni erta aniqlash, ularni monitoring qilish va
oldini olish mexanizmlari yoritiladi. Shuningdek, real vaqt monitoring
texnologiyalarining
samaradorligi,
amaliyotdagi
qo‘llanilishi
va
mehnat
muhofazasini ta'minlashdagi roli ilmiy tahlil asosida ko‘rib chiqiladi.
Xavfli omillar va ularning turlari
Ishlab chiqarish muhitida uchraydigan xavfli omillar ko‘p qirrali va murakkab
bo‘lib, ular inson salomatligi, ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligi hamda
korxonaning umumiy xavfsizlik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Quyida sanoat
muhitida eng ko‘p uchraydigan xavfli omillar va ularning asosiy xususiyatlari
keltirilgan:
Issiqlik va harorat
Yuqori haroratli muhitlar, ayniqsa
qozonxonalar
,
metallurgiya zavodlari
,
kimyo sanoati
kabi sohalarda keng tarqalgan. Ishchilar uzoq vaqt davomida yuqori
haroratda ishlashga majbur bo‘lishadi, bu esa issiqlik urishi, teri kuyishlari va
umumiy holsizlikka olib kelishi mumkin. Shuningdek, bu omillar mahsulot sifatiga
ham ta’sir ko‘rsatadi va ishlab chiqarishdagi nosozliklarni keltirib chiqaradi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_Iyun-2025
33
Zaharli gazlar
Uglerod oksidi (CO)
,
uglerod dioksidi (CO₂)
,
ammiak (NH₃)
,
sulfid vodorod
(H₂S)
kabi gazlar ayniqsa
kon sanoati
,
neft-gaz sanoati
va
kimyo sanoatida
keng
tarqalgan. Ushbu gazlarning havoda me’yordan oshib ketishi ishchilarni zaharlanish
xavfiga duchor etadi. Ayniqsa CO – rangsiz va hidsiz bo‘lgani sababli sezilmaydi,
lekin inson organizmi uchun o‘ta xavflidir. Nafas olish tizimini zararlaydi, hushdan
ketish va o‘lim holatlarini keltirib chiqarishi mumkin.
Shovqin va vibratsiya
Mexanik ustaxonalarda
,
qurilish ob’ektlarida
,
og‘ir texnika bilan ishlashda
yuqori darajadagi shovqin va tebranishlar mavjud bo‘ladi. Ularning doimiy ta’siri
eshitish qobiliyatining pasayishiga, asabiy zo‘riqish, stress, qon bosimining o‘zgarishi
kabi salomatlik muammolariga olib keladi. Vibratsiyalar esa tananing ma’lum
qismlarida qon aylanishining buzilishiga sabab bo‘ladi.
Chang va mikrozarralar
Yog‘och ishlov berish sexlari
,
g‘isht zavodlari
,
tsement ishlab chiqarish
korxonalari
chang bilan to‘yingan muhitlarga ega. Bu zarrachalar o‘pkaga kirib,
uzoq muddatli kasalliklarni – ayniqsa surunkali bronxit, sil, pnevmoniya, va hatto
o‘pka saratoni xavfini keltirib chiqaradi. Mayda mikrozarralar nafaqat nafas olish
tizimiga, balki umumiy immun tizimiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Nurlanish
Rentgen apparatlari bilan ishlash
,
atom elektr stansiyalari
,
radioaktiv
moddalar saqlanadigan joylar
nurlanish manbalaridir. Bu omillar organizmdagi
hujayralarga chuqur ta’sir ko‘rsatib, genetik o‘zgarishlar, immunitetning pasayishi,
saraton kasalliklari, hatto avlodlarga o‘tuvchi genetik shikastlanishlarni keltirib
chiqaradi.
Ushbu xavfli omillar nafaqat ishchilarning jismoniy salomatligiga tahdid
tug‘diradi, balki ishlab chiqarish jarayonida favqulodda holatlarning yuzaga kelishiga
ham sabab bo‘ladi. Ularni erta aniqlash, doimiy monitoring qilish va zaruriy choralar
ko‘rish ishlab chiqarishda mehnat muhofazasini ta’minlashning eng muhim shartidir.
Bu borada zamonaviy monitoring texnologiyalaridan samarali foydalanish ayniqsa
muhim ahamiyat kasb etadi.
Real vaqt monitoring texnologiyalari
Ishlab chiqarish muhitida xavfsizlikni ta’minlash va potentsial xavfli holatlarni
oldindan aniqlash uchun
real vaqt monitoring texnologiyalari
tobora keng
qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar inson ishtirokini minimallashtirgan holda
avtomatlashtirilgan kuzatuv va nazorat tizimlarini yaratishga xizmat qiladi. Quyida
eng muhim texnologik vositalar va ularning amaliy ahamiyati keltirilgan:
IoT (Internet of Things) sensorlari
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_Iyun-2025
34
IoT
texnologiyasiga
asoslangan
sensorlar
atrof-muhitning
quyidagi
parametrlarini real vaqt rejimida o‘lchaydi:
Temperatura va namlik
– qozonxonalar, metallurgiya sexlarida;
Gaz konsentratsiyasi
– CO, CO₂, CH₄, H₂S kabi gazlarni doimiy
kuzatadi;
Shovqin va vibratsiya
– yuqori tovush bosimi yoki vibratsion tahdidlar
mavjud bo‘lgan ish joylarida.
IoT sensorlarining afzalligi –
doimiy monitoring
,
avtomatik ogohlantirish
, va
xavfsizlik tizimlari bilan integratsiya
qilish imkoniyatidir.
Simsiz uzatish protokollari (Modbus, LoRa, ZigBee)
Bu protokollar sensorlardan kelayotgan ma’lumotlarni markaziy tizimlarga uzoq
masofaga
simsiz
uzatish imkonini beradi:
Modbus
– sanoat avtomatizatsiyasi uchun ishlatiladigan oddiy va ishonchli
protokol.
LoRa (Long Range)
– past quvvat sarflaydigan, lekin uzoq masofani qamrab
oluvchi aloqa texnologiyasi.
ZigBee
– energiyani tejovchi va ko‘p sensorli tarmoq tuzishda ishlatiladigan
texnologiya.
Bu protokollar real vaqt monitoring tizimlarining uzluksiz ishlashini va
ma’lumotlarning tez uzatilishini ta’minlaydi.
Ma’lumotlarni qayta ishlovchi tizimlar (SCADA, Arduino, Raspberry Pi)
Monitoring jarayonida sensorlardan olingan xom ma’lumotlar:
SCADA tizimlari
yordamida tahlil qilinadi va grafik ko‘rinishda
vizuallashtiriladi.
Arduino
va
Raspberry
Pi
kabi
mikrokontrollerlar
yordamida
dasturlashtirilgan signal qayta ishlanadi, filtrlab olinadi va avtomatik javob
choralarini ishga tushiradi (masalan, shamollatgichni yoqish, ogohlantirishni
yuborish).
Bu platformalar moslashuvchanligi va arzonligi bilan kichik ishlab chiqarish
korxonalari uchun ayniqsa qulaydir.
Bulutli platformalar va mobil ilovalar
Bulutli texnologiyalar yordamida barcha monitoring tizimlari markazlashtirilgan
serverda jamlanadi. Bu foydalanuvchilarga:
Smartfon orqali har qanday vaqtda ma’lumotlarga kirish imkoniyatini
beradi;
Push-bildirishnomalar
orqali
xavfli
holat
yuzasidan
tezkor
ogohlantirish yuboradi;
Xavfsizlik bo‘yicha statistik tahlil olib borish imkonini beradi.
Bulutli monitoring tizimlari ayniqsa
ko‘p filialli, yirik korxonalarda
xavflarni
bir joydan nazorat qilishni osonlashtiradi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_Iyun-2025
35
Ushbu texnologiyalar orqali amalga oshiriladigan asosiy funksiyalar:
1.
Xavfli holatlar yuzaga kelganda darhol ogohlantirishlar yuboriladi
– bu inson hayotini saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega.
2.
Ishchilarning salomatligi va harakati doimiy nazorat ostida bo‘ladi
– bu baxtsiz hodisalarni kamaytiradi.
3.
To‘plangan statistik ma’lumotlar tahlil qilinib, xavfsizlik siyosati
takomillashtiriladi
– bu esa uzoq muddatli barqaror xavfsizlikni ta’minlaydi.
Amaliy misollar
Gaz analizatorlar
Tog‘-kon sanoatida
: metan yoki karbon oksidning konsentratsiyasini
aniqlaydi.
Portlash va zaharlanish xavfini kamaytiradi.
Ishchilarning ishga chiqishdan oldin havoni tekshirish odati
shakllantiriladi.
Tebranishni aniqlovchi sensorlar
Elektr dvigatellari
,
nasoslar
,
generatorlar
kabi qurilmalarda nosozlik
yuzaga kelganda ularni erta aniqlash imkonini beradi.
Parvarish qilish xarajatlarini kamaytiradi va texnik xizmat davrini
uzaytiradi.
Issiqlik kameralar (Thermal cameras)
Qozonxonalar
,
elektr stansiyalari
,
sanoat jihozlari
da yuqori haroratli
joylarni aniqlashda ishlatiladi.
Yashirin yong‘in xavfi bo‘lgan joylarni aniqlaydi va favqulodda
holatlarga tayyorlikni oshiradi.
Xulosa va takliflar
Zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarida xavfsizlik eng muhim ustuvor
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ishchilarning hayoti va salomatligini himoya qilish,
baxtsiz hodisalarni oldini olish, ishlab chiqarish samaradorligini pasaytiruvchi
omillarni kamaytirish — bularning barchasi real vaqt monitoring texnologiyalarini
qo‘llash orqali samarali amalga oshirilmoqda.
IoT sensorlari, simsiz aloqa texnologiyalari, SCADA tizimlari, bulutli
platformalar va mobil ilovalar yordamida ishlab chiqarish muhitida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan xavfli holatlar tezkor aniqlanmoqda, ogohlantirishlar avtomatik
tarzda yetkazilmoqda va inson omilidan bog‘liq xatoliklar kamaymoqda.
Kelajakda bu jarayonlar
sun’iy intellekt
,
mashinali o‘rganish algoritmlari
, va
aqlli qaror qabul qilish tizimlari
bilan integratsiya qilinib, xavflarni nafaqat
aniqlash, balki
oldindan prognozlash
imkonini beradi. Bu esa xavfsizlik
madaniyatini yangi bosqichga olib chiqadi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_Iyun-2025
36
Shu bois, mehnat muhofazasi va sanoat xavfsizligi sohasida faoliyat
yuritayotgan muassasalar zamonaviy texnologiyalarni o‘z faoliyatlariga joriy etishi
va ularni doimiy rivojlantirib borishi muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
GOST 12.1.003-83 – Ish joylarida umumiy xavfsizlik talablari.
2.
Occupational Safety and Health Administration (OSHA). Rasmiy ma’lumotlar va
xavfsizlik standartlari.
3.
McKinsey & Company.
IoT in Industry 4.0
, 2023-yilgi hisobot.
4.
Пушкарёв, А.А.
Технологии промышленной безопасности
, Москва: Наука,
2022.
5.
A.S.Usmonov.
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
. Kitobi. 2025, 112-bet.
