World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
386
KIMYO DARSLARIDA VIRTUAL TAJRIBALAR SIMULYATSIYASI
Jo‘rayeva Aziza Bahodirovna
Buxoro viloyati Pedagogika mahorat markazi
Kimyo fani o‘qituvchisi
Annotatsiya
. Ushbu maqolada zamonaviy ta’limda virtual tajribalar
simulyatsiyasining o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan.
Virtual laboratoriyalar — bu real tajriba o‘rnini bosuvchi, raqamli muhitda
ishlaydigan ta’lim vositalari bo‘lib, ular orqali o‘quvchilar kimyo fanidan nazariy
bilimlarini mustahkamlab, amaliy ko‘nikmalarni xavfsiz va iqtisodiy jihatdan qulay
shaklda egallaydilar. Maqolada virtual simulyatsiyalarning o‘quv jarayonidagi
pedagogik samaradorligi, an’anaviy laboratoriyalarga nisbatan afzalliklari hamda
ularni o‘quv dasturlariga integratsiya qilish imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, virtual tajribalar o‘quvchilarning fanga qiziqishini
oshiradi, tajriba o‘tkazish ko‘nikmalarini rivojlantiradi va ta’lim sifatini sezilarli
darajada yaxshilaydi.
Kalit so’zlar
.virtual laboratoriya,simulyatsiya,raqamli texnologiya ,xavfsiz
tajribalar ,masofaviy ta’lim , PhET, ChemCollective, Labster, MolView dasturlari.
Аннотация.
В данной статье анализируется роль и значение симуляции
виртуальных экспериментов в современном образовании.
Виртуальные лаборатории - это образовательные инструменты,
работающие в цифровой среде, заменяющие реальный опыт, посредством
которых учащиеся закрепляют свои теоретические знания по химии и
приобретают практические навыки в безопасной и экономически выгодной
форме. В статье освещается педагогическая эффективность виртуальных
симуляций в учебном процессе, их преимущества перед традиционными
лабораториями и возможности их интеграции в учебные программы.
Результаты исследования показывают, что виртуальные эксперименты
повышают интерес учащихся к предмету, развивают навыки проведения
экспериментов и значительно улучшают качество образования.
Ключевые слова:
виртуальная лаборатория, симуляция, цифровые
технологии, безопасные эксперименты, дистанционное обучение, программы
PhET, ChemCollective, Labster, MolView.
Abstract.
This article analyzes the role and importance of simulation of virtual
experiments in modern education.
Virtual laboratories are educational tools that work in a digital environment,
replacing real experience, through which students reinforce their theoretical
knowledge of chemistry and acquire practical skills in a safe and cost-effective form.
The article highlights the pedagogical effectiveness of virtual simulations in the
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
387
educational process, their advantages over traditional laboratories, and the
possibilities of their integration into educational programs. The research results show
that virtual experiments increase students' interest in the subject, develop
experimental skills, and significantly improve the quality of education.
Keywords:
virtual laboratory, simulation, digital technology, safe experiments,
distance learning, PhET, ChemCollective, Labster, MolView programs.
"Virtual laboratoriya"
— bu kompyuter yoki internet orqali ishlaydigan,
foydalanuvchilarga laboratoriya tajribalarini simulyatsiya qilish (ya'ni, haqiqiy
tajribalarga o‘xshash tarzda bajarish) imkonini beradigan dasturiy platformadir. Bu
ayniqsa, kimyo, fizika, biologiya va boshqa tabiiy fanlarda o‘quvchilar uchun
foydalidir.
Virtual laboratoriyaning asosiy afzalliklari:
Xavfsizlik — xavfli moddalar yoki portlovchi reaksiyalar bilan tajriba xavfsiz
tarzda o‘rganiladi.
Tejamkorlik — real reaktiv va jihozlarga ehtiyoj qolmaydi.
Ko‘p martalik foydalanish — bir xil tajribani qayta-qayta bajarish mumkin.
Masofadan o‘rganish imkoniyati — istalgan joyda internet orqali foydalanish
mumkin.
Tahlil qilish va natijalarni o‘rganish — ko‘plab platformalar grafik, hisobot yoki
avtomatik tahlil vositalarini taqdim etadi.
Simulyatsiyalar — bu real hayotdagi jarayon yoki hodisalarning kompyuter
orqali yaratilgan sun'iy (virtual) modeli bo‘lib, ular orqali foydalanuvchi o‘rganish,
tahlil qilish yoki tajriba o‘tkazishni xavfsiz va nazorat qilinadigan sharoitda amalga
oshiradi.
Simulyatsiyalar turlari ta’limda (xususan, kimyo fanida):
Virtual laboratoriyalar – kimyoviy tajribalarni ekranda vizual va interaktiv
ko‘rinishda o‘tkazish;
Interaktiv reaksiyalar – modda aralashmalari, reaksiyalar tenglamalari va
mahsulotlarning hosil bo‘lish jarayonini modellashtirish;
Jarayon simulyatsiyalari – diffuziya, termik o‘zgarishlar, eritmalar tayyorlash va
titrlash;
3D modellar – molekulalar va atomlar tuzilishini fazoviy ko‘rinishda o‘rganish;
Vaqt bo‘yicha kuzatuv – moddaning holati vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini
ko‘rsatish.
Simulyatsiyalarning afzalliklari:
Xavfsizlikni ta’minlaydi (masalan, portlovchi moddalarsiz ishlash);
Qimmat laboratoriya asbob-uskunalarisiz o‘qitish imkonini beradi;
Har qanday vaqtda va joyda tajriba o‘tkazish imkoni;
O‘quvchilarda mustaqil fikrlash va kuzatish ko‘nikmalarini rivojlantiradi;
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
388
Murakkab jarayonlarni oddiylashtirib, tushunarli qiladi
Mashhur virtual laboratoriya platformalari:
imyo fanida simulyatsiya o‘tkazish uchun eng ko‘p ishlatiladigan dasturlar va
platformalar haqida qisqacha ma’lumot beraman. Bu dasturlar o‘quvchilarga
tajribalarni virtual tarzda o‘tkazish, moddalarning reaksiyalarini ko‘rish va molekula
tuzilmalari bilan ishlash imkonini beradi.
🔬
Kimyoviy simulyatsiyalar uchun mashhur dasturlar:
1.
PhET
Interactive Simulations (Colorado University)
Xususiyatlari: Kimyo, fizika, biologiya kabi fanlar uchun interaktiv
simulyatsiyalar.
Kimyo bo‘yicha mavzular: Atom tuzilishi, gaz qonunlari, eritmalar, kislota-
asoslar, reaksiyalar tezligi va boshqalar.
Afzalliklari: Bepul, o‘zbek tiliga qisman tarjima qilingan, oddiy interfeys.
🌐
2. ChemCollective
Xususiyatlari: Virtual laboratoriya muhiti, tajriba mashqlari, testlar,
modellashtirish imkoniyatlari.
Kimyo bo‘yicha mavzular: Titrash, stexiometriya, pH, energiya o‘zgarishlari.
Afzalliklari: O‘rta maktab va universitet darajasiga mos, bepul.
🌐
3.
Labster
Xususiyatlari: Virtual reallikka asoslangan laboratoriyalar, 3D tajribalar,
o‘quvchi avvaldan bilim olish jarayonida ishtirok etadi.
Kimyo bo‘yicha mavzular: Organik kimyo, hujayra tahlili, kimyoviy bog‘lar,
fermentlar, laboratoriya xavfsizligi.
Afzalliklari: Real laboratoriyaga juda yaqin, grafikalar kuchli, ammo to‘liq
versiyasi pullik.
🌐
4.
MolView
Xususiyatlari: Molekulalar tuzilmasini 2D va 3D formatda ko‘rish va tahrirlash
imkoniyati.
Afzalliklari: Internet orqali ishlaydi, bepul, o‘quvchilar molekulalarni yaratib
ko‘rishi mumkin.
🌐
5
. Avogadro
Xususiyatlari: Molekulyar modeling va kvant kimyo hisoblari uchun ochiq
manba kodli dastur.
Afzalliklari: 3D molekulyar strukturalarni chizish, optimallashtirish, eksport
qilish mumkin.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
389
🌐
6
. Nobook Chemistry
— bu xitoylik Nobook EdTech kompaniyasi tomonidan
yaratilgan virtual kimyo laboratoriyasi bo‘lib, u ta’lim jarayonini interaktiv, xavfsiz
va texnologik jihatdan zamonaviy shaklda tashkil etish uchun mo‘ljallangan.
🔬
Nobook Chemistry dasturi haqida qisqacha:
📌
Asosiy maqsadi:
Kimyo fanini o‘rganishda real laboratoriyaga o‘xshash virtual muhitda tajriba
o‘tkazish imkonini berish. O‘quvchilar amaliyotda bajarilishi kerak bo‘lgan ishlarni
onlayn shaklda bajaradilar.
Dastur xususiyatlari:
Virtual laboratoriya Real laboratoriyani simulyatsiya qiladi: kolba, probirka,
termometr, reagentslar, o‘lchovlar mavjud.Interaktiv tajribalarO‘quvchi reagent
tanlaydi, aralashtiradi, reaksiyani kuzatadi, o‘lchaydi.Real vaqtda
ko‘rsatkichlarHarorat, pH, hajm o‘zgarishlarini real vaqtda ko‘rsatadi.Tajriba
jarayoni yozuvi O‘qituvchi va o‘quvchi bajarilgan tajriba haqida hisobot
olishadi.Baholash va nazorat O‘quvchining tajriba bajarganini avtomatik baholash
funksiyasi mavjud.
Xavfsizlik :Hech qanday portlash, zaharlanish yoki moddalar bilan bevosita
kontakt yo‘q.
Ta’limdagi afzalliklari:
Qimmat asbob-uskunalarsiz laboratoriya muhitini yaratadi.
Har bir o‘quvchi mustaqil ravishda tajriba bajara oladi.
Uzoqdan o‘qitish (masofaviy ta’lim) uchun juda mos.
Xatolardan o‘rganish imkoni mavjud — o‘quvchi noto‘g‘ri reagent qo‘shsa,
dastur real oqibatini ko‘rsatadi.
🌐
Internetda mavjudligi:
Platforma: odatda maktablar bilan shartnoma asosida ishlaydi.
Til: asosan xitoycha, inglizcha versiyasi ham mavjud.
Tizimga kirish: ko‘pincha ro‘yxatdan o‘tgan maktablar orqali (yakka tartibda
kirish qiyin bo‘lishi mumkin).
O‘xshash dasturlar:
Agar Nobook dasturiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kira olmasangiz, quyidagi muqobillar
ham foydali bo‘ladi:
PhET Simulations
Labster
ChemCollective
Beyond Labz
Nobook Chemistry dasturidan foydalanish bo‘yicha yoʻriqnoma:
1. Tizimga kirish (login)
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
390
Manzil: https://www.nobook.com
Saytga kirgach, odatda ro‘yxatdan o‘tgan maktablar yoki o‘qituvchilar orqali
foydalanuvchi nomi (username) va parol (password) orqali tizimga kiriladi.
Agar siz individual foydalanuvchi bo‘lsangiz, demo hisob (trial) so‘rab murojaat
qilishingiz mumkin.
2. Asosiy menyu:
Kirishdan so‘ng siz quyidagilarni ko‘rasiz:
Virtual Laboratory (Laboratoriya) — tajribalarni boshlash joyi;
Experiments (Tajribalar) — mavzular bo‘yicha tajriba ro‘yxati;
Assignments (Topshiriqlar) — o‘qituvchi tayinlagan vazifalar;
Reports (Hisobotlar) — bajargan tajribalaringiz natijalari.
3. Tajriba bajarish:
“Virtual Laboratory” bo‘limiga kiring.
Mavzu bo‘yicha tajriba tanlang. (Masalan: Kislota va asoslarning neytrallanishi)
Ekranda laboratoriya jihozlari paydo bo‘ladi (kolba, probirka, pipetka va h.k.).
Reagentlarni tanlang, kerakli miqdorda quying, haroratni o‘zgartiring yoki
aralashtiring.
Reaksiya jarayoni animatsiya orqali ko‘rsatiladi.
Reaksiya ketgach, natijalarni yozing, kuzatishlarni qayd eting.
Tajriba yakunida "Submit" (Yuborish) tugmasini bosing.
4️. Hisobot (Report) olish:
Har bir tajribadan so‘ng tizim sizga avtomatik tarzda natijalarni saqlaydi.
O‘qituvchi bu hisobotni ko‘rishi va baholashi mumkin.
O‘quvchi PDF ko‘rinishda hisobot yuklab olishi mumkin.
5. Til sozlamalari:
Ba’zi versiyalarida faqat xitoycha yoki inglizcha til mavjud.
Sozlamalarda (Settings) "Language" bo‘limidan English tilini tanlash tavsiya
etiladi.
Qo‘shimcha maslahatlar:
Kompyuterda ishlash uchun Chrome brauzeridan foydalaniladi
Grafikalar kuchli bo‘lgani uchun internet tezligi yetarli bo‘lishi kerak.
✅
Xulosa:
Ushbu dasturlar o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun xavfsiz, arzon va interaktiv
muhit yaratadi. Ayniqsa, kimyo tajribalari xavfli yoki qimmat bo‘lgan hollarda,
virtual simulyatsiyalar real tajribaning eng yaxshi o‘rnini bosuvchi vosita hisoblanadi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Jonassen, D. H. (2000). Computers as Mindtools for Schools: Engaging
Critical Thinking with Technology. — Merrill Prentice Hall.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
391
2. Turaboyev B.T., Xidirova N.T. (2022). Zamonaviy kimyo taʼlimida raqamli
texnologiyalar. — Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
3. Gilbert, J. K., & Treagust, D. F. (2009). Multiple Representations in Chemical
Education. — Springer
4. Anwar, Y., & Hussain, A. (2016). Effectiveness of Simulation in Science
Teaching at Secondary Level. — Journal of Education and Educational
