World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
360
TEXNOGEN TUSDAGI FAVQULODDA VAZIYATLAR: ZAMONAVIY
XAVFLAR VA ULARNI OLDINI OLISH STRATEGIYALARI
Ismatullayev Asrorjon Xikmatilloyevich
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi o‘qituvchisi
Anotatsiya:
Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar — bu inson faoliyati
natijasida yuzaga keladigan xavfli holatlar bo‘lib, sanoat avariyalari, yong‘inlar,
portlashlar, transport halokatlari va ekologik ifloslanishlar ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi. Ushbu tezisda texnogen ofatlarning sabablari, oqibatlari va ularni bartaraf
etish yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida mavjud muammolar
tahlil qilinib, xalqaro tajriba asosida taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Texnogen favqulodda vaziyat, sanoat avariyasi, yong‘in, portlash,
radiatsiya, xavfsizlik, monitoring, favqulodda xizmatlar, texnik nazorat.
Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar so‘nggi yillarda dunyoda eng dolzarb
xavfsizlik muammolaridan biriga aylandi. Ular inson faoliyatining o‘ziga xos mahsuli
bo‘lib, sanoat, transport, energetika, yadro, kimyo, neft-gaz, qurilish va boshqa
texnologik sohalardagi texnik buzilishlar, inson omili, xavfsizlik choralariga rioya
qilmaslik kabi sabablar natijasida yuzaga keladi. Bunday vaziyatlar kutilmagan va
keng miqyosdagi talofatlar, ekologik zarar, odamlarning halok bo‘lishi yoki
sog‘lig‘iga zarar yetishi bilan yakunlanadi.
Texnogen favqulodda holatlarga quyidagilar kiradi:
Yirik sanoat avariyalari
(kimyoviy moddalar sizishi, bosimli idishlar
portlashi);
Yong‘inlar va portlashlar
(zavodlarda, omborxonalarda, binolarda);
Transport halokatlari
(aviatsiya, temiryo‘l, avtomobil, dengiz va daryo
transporti);
Radiatsion va biologik xavflar
(yadro ob’ektlari, laboratoriyalar);
Gaz sizishi, portlovchi moddalarning tarqalishi
, ekologik ifloslanishlar.
O‘zbekiston Respublikasida ham turli sanoat tarmoqlarining keng rivojlanishi
natijasida texnogen xavflar ortib bormoqda. Masalan, yirik neft-gaz sanoati
korxonalari, kimyo ishlab chiqarish ob’ektlari, avtomobil transportining zichligi,
elektr tarmoqlarining eskirganligi, qurilish xavfsizligiga doir me’yorlarning to‘liq
bajarilmasligi kabi omillar potentsial xavf tug‘diradi.
Muammo shundaki, ko‘plab ob’ektlarda texnik ekspluatatsiya qoidalari to‘liq
bajarilmaydi, xavfli hududlarda ishlovchilar muntazam o‘quvdan o‘tmaydi, yong‘in
va portlashga qarshi vositalar yaroqsiz yoki mavjud emas. Bundan tashqari,
favqulodda vaziyatlarga javob beruvchi maxsus xizmatlar (FVV, tez tibbiy yordam,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
361
yong‘inga qarshi bo‘linmalar) ayrim hollarda tezlik bilan yetib bora olmaydi,
zamonaviy uskunalar bilan to‘liq ta’minlanmagan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar
oqibatlarini kamaytirish uchun quyidagi choralar zarur:
Monitoring va avtomatlashtirilgan nazorat tizimlarini joriy etish
– xavfli
texnologik jarayonlar uzluksiz kuzatilishi, nosozliklar oldindan aniqlanishi lozim.
Ishlab chiqarish obyektlarida xavfsizlik bo‘yicha sertifikatlashtirish
– har
bir xavfli ob’ekt rejalashtirilgan ravishda auditdan o‘tkazilishi kerak.
Texnik va sanitariya normalariga qat’iy rioya qilish
, xodimlarni muntazam
o‘qitish, evakuatsiya rejalari ishlab chiqish va mashg‘ulotlar o‘tkazish.
Yong‘in xavfsizligi va portlashdan himoya vositalarining mavjudligi va
doimiy ishlashini ta’minlash.
Xalqaro tajribalarni o‘rganish va mahalliy amaliyotga tatbiq etish
–
masalan, Yevropa Ittifoqi sanoat xavfsizligi standartlari, AQSh OSHA talablariga
moslash.
Texnogen favqulodda vaziyatlar ko‘p hollarda oldini olish mumkin bo‘lgan
ofatlardir. Ularning yuzaga kelishiga ko‘pincha insoniy beparvolik, nazoratsizlik va
texnik ekspluatatsiya qoidalariga rioya qilmaslik sabab bo‘ladi. Tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, texnogen xavfli holatlarning aksariyati samarali monitoring va
xavfsizlik madaniyatining shakllanishi orqali oldindan bartaraf etilishi mumkin.
Davlat nazorati va sanoat korxonalarining ichki xavfsizlik siyosati uyg‘unlashganda,
natijalar ijobiy bo‘ladi.
Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlarning oldini olish bugungi kunda har
bir davlatning texnologik rivojlanish darajasiga mos holda eng muhim strategik
vazifalardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda bu yo‘nalishda dastlabki qadamlar
tashlangan bo‘lsa-da, xavfli ob’ektlar ro‘yxatini shakllantirish, texnik auditni
muntazam o‘tkazish, ishchilarning bilim darajasini oshirish, tibbiy va texnik
xizmatlarni mustahkamlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar talab qilinadi. Eng
muhimi, har bir korxona va tashkilot xavfsizlikni ichki madaniyat sifatida qabul
qilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Favqulodda vaziyatlar to‘g‘risida”gi Qonuni. (1999).
2.
UNDRR. (2022).
Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction
. Geneva.
3.
World Health Organization (WHO). (2019).
Emergency Response Framework
.
3rd edition.
4.
FEMA. (2016).
National Response Framework
. U.S. Department of Homeland
Security.
5.
OSHA (Occupational Safety and Health Administration). (2020).
Industrial
Safety Guidelines
.
6.
IFRC. (2022).
World Disasters Report
. International Federation of Red Cross.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
362
7.
Qodirova M.M. (2021).
Texnogen xavfli holatlar va sanoat xavfsizligi asoslari
.
Toshkent: Fan nashriyoti.
8.
Nishonov D.M. (2022).
Favqulodda vaziyatlar boshqaruvi
. Samarqand:
SamDCHTI.
9.
10.
UNDP Uzbekistan. (2021).
Technological Risk and Emergency Planning Systems
in Uzbekistan
. Tashkent: UNDP.
