World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
307
JARAYON IFODALOVCHI LEKSEMALAR PARADIGMATIKASI
VA SINTAGMATIKASI
Gulxayo Xoshimjonova Ulug’bek qizi
Namangan davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyot yo‘nalishi 1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada jarayon ifodalovchi leksemalarning paradigmatik va
sintagmatik xususiyatlari lingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Paradigmatik
munosabatlar doirasida bunday leksemalarning boshqa so‘z toifalari bilan o‘zaro
bog‘liqligi, sinonimiya, antonimiya va morfologik variantlari o‘rganiladi.
Sintagmatik jihatdan esa, bu leksemalarning gap ichidagi o‘rni, ularning boshqa
birliklar bilan bog‘lanish qonuniyatlari, semantik yuklamasi va kontekstga
moslashuvi yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy tilshunoslikda jarayon ifodalovchi
birliklar – fe’llar, harakat nomlari va iboralarning o‘rni, ularning matn yaratishdagi
roli amaliy misollar asosida ko‘rsatib beriladi. Maqola ilmiy-tadqiqotchi, filolog va
tilshunoslar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
jarayon ifodalovchi leksemalar, paradigmatika, sintagmatika,
fe’l, harakat nomi, leksik birlik, semantika, kontekst, tilshunoslik, gap tuzilishi
KIRISH
Til – inson tafakkuri va ijtimoiy ongining mahsuli sifatida harakat va
jarayonlarni ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Harakat, hodisa yoki jarayonlarni
ifodalovchi leksemalar, ayniqsa fe’llar va harakat nomlari, til tizimining markaziy
birliklaridan biri bo‘lib, ularning paradigmatik va sintagmatik xususiyatlarini
o‘rganish zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda alohida o‘rin egallaydi. Paradigmatika
bunday leksemalarning bir-biri bilan almashtirilish imkoniyatlarini, ularning
morfologik shakllari va semantik qamrovini tahlil qilsa, sintagmatika ularning gap
ichidagi o‘rnini, bog‘lanish qonuniyatlarini va kontekstdagi mazmunni aniqlaydi.
Ushbu maqolada jarayon ifodalovchi leksik birliklarning tilshunoslikdagi o‘rni,
ularning paradigmatik tizimi va sintagmatik bog‘liqligi nazariy va amaliy jihatdan
tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Jarayon ifodalovchi leksemalar, xususan, fe’llar va harakat nomlari har qanday
matnning “motor”i vazifasini bajaradi. Ular gapga hayot, harakat va vaqt kiritadi.
Misol uchun, “bolalar o‘ynamoqda” jumlasidagi “o‘ynamoqda” so‘zi oddiygina bir
fe’l emas – bu so‘z vositasida biz harakatni, vaqtni (hozirgi zamon), subyektni
(bolalar) va ularning holatini bir vaqtda ko‘ramiz.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
308
Paradigmatik jihatdan qaralganda, “o‘ynamoqda” fe’li o‘zining boshqa
shakllari – “o‘ynadi”, “o‘ynaydi”, “o‘ynagan”, “o‘ynar” kabi variantlari bilan
almashib, ma’noni turlicha ifodalaydi. Masalan,
“bolalar o‘ynar edi”
degan gapda
harakat odat tusiga kiradi, bu esa voqeaning sabitligini ko‘rsatadi. Shunday qilib,
paradigmatik munosabatlar orqali ma’no yuki va stilistik ohang o‘zgaradi.
Sintagmatik nuqtayi nazardan qaralganda esa, bu leksemalar qanday birliklar
bilan bog‘lanishi mumkinligi aniqlanadi. “O‘ynamoq” fe’li bilan kimlar o‘ynashi,
qayerda, qachon, qanday o‘ynashi haqida gapiriladi. Misol uchun:
“Bolalar bog‘da quvonch bilan o‘ynamoqda.”
Bu yerda fe’lga joy, holat va vosita qo‘shilgan. Har bir birlik fe’lning semantik
maydonini kengaytiradi.
Yoki “talaba imtihonga tayyorlanmoqda” jumlasini olaylik. Bu yerda
tayyorlanmoqda
fe’li orqali nafaqat harakat, balki intilish, jarayonning davomiyligi
va maqsad aks ettirilgan. Agar uni “talaba imtihon uchun kitob o‘qidi” deb
o‘zgartirsak, harakat tugallangan bo‘ladi. Bu esa paradigmatik o‘zgarishning
sintagmatik natijaga ta’sirini ko‘rsatadi.
Yana bir misol: “yurmoq” fe’li.
-
“U bog‘da yurdi” – oddiy harakat.
-
“U asta-sekin yurib bordi” – harakat tarziga urg‘u beriladi.
-
“U har kuni ertalab yuradi” – vaqt paradigmasi orqali harakat muntazamlikka
aylanadi.
Bu amaliy misollardan ko‘rinadiki, har bir fe’l – bu nafaqat harakat ifodasi,
balki u voqelikni tashkil etuvchi asosiy konstruktiv birlikdir. Jarayon ifodalovchi
leksemalar gapda qanday ishlatilsa, real hayotda ham harakatlar shunday izchil va
mantiqiy oqimda kechadi.
Til o‘qitishda, ayniqsa maktab darslarida, o‘quvchilarga harakat fe’llarini
konkret kontekstda ishlatishga o‘rgatish, ularni hayotiy voqealarga bog‘lab o‘rgatish
samaradorlikni oshiradi. Masalan, “nonushta qilmoq”, “velosiped minmoq”, “darsga
kechikmoq” kabi kundalik faoliyatlar asosida harakat fe’llari orqali til o‘rgatish
mumkin.
Jarayon ifodalovchi leksemalarning kreativ amaliy misollari
Misol jumla
Paradigmatik tahlil
Sintagmatik tahlil
Kreativ amaliy yondashuv
U yugurmoqda.
yugurdi, yuguradi,
yugurar, yuguribdi —
vaqt va holat
o‘zgaradi
“U” + “yugurmoqda”
– subyekt va jarayon;
zamon – hozirgi zamon
O‘quvchilarni sport
mashg‘ulotlaridan so‘ng
harakat fe’llarini ishlatishga
undash: “Bugun kim qanday
yugurdi?” deb dars qilish
U pishirmoqda.
pishirdi, pishirar,
pishirmaydi – natija,
odat, inkor
“U” + “pishirmoqda”
+ “osh” – obyekt
Oshxonada pishirish
jarayonini kuzatib, harakat
fe’llarini ketma-ket ishlatish:
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
309
Misol jumla
Paradigmatik tahlil
Sintagmatik tahlil
Kreativ amaliy yondashuv
qo‘shilishi bilan ma’no
kengayadi
“avval to‘g‘radi, keyin
qovurdi, so‘ngra pishirdi”
U o‘qiydi.
o‘qidi, o‘qimoqda,
o‘qir, o‘qiyapti –
harakat davomiyligi
yoki odatiy harakat
“U” + “o‘qiydi” +
“kitobni” + “jimjit
holda” – gap
kengayadi, ma’no
boyiydi
Kutubxona sharoitida
o‘quvchilar har biri o‘z
harakatini fe’l orqali
ifodalaydi: “Men
o‘qimoqdaman, u esa
yozmoqda”
U sayr qilmoqda.
sayr qildi, qilmoqda,
qilmasdan ketdi –
turli zamon va inkor
formalar
“U” + “bog‘da” +
“ertalab” + “sayr
qilmoqda” – joy va vaqt
elementlari sintagma
hosil qiladi
Tabiatga chiqishdan so‘ng
o‘quvchilarga: “Bugun
qanday harakatlar qilding?”
savoli asosida gap tuzdirish
Talaba imtihonga
tayyorlanmoqda.
tayyorlandi,
tayyorlanar,
tayyorlanmoqda –
harakatning
bosqichlari
Talaba + imtihonga +
tayyorlanmoqda –
sabab va maqsad
elementlari bilan
to‘ldirilgan
Akademik muhitda darsdan
oldin: “Bugun nimaga
tayyorgarlik ko‘rayapsiz?”
savoli bilan darsni boshlash
U rasm
chizmoqda.
chizdi, chizayotgan,
chizar edi – vaqt va
harakatning
davomiylik jihati
U + rasm + chizmoqda
– faoliyat turlari
sintagma hosil qiladi
San’at darslarida: “Siz hozir
nima chizyapsiz?” degan
asosda fe’l orqali ifoda
qilishga o‘rgatish
XULOSA
Jarayon ifodalovchi leksemalar — bu tilning yuragi, harakatning ovozi va
vaqtning so‘zdagi aksidir. Ular orqali nafaqat oddiy fe’llar, balki butun voqealar
zanjiri, his-tuyg‘ular, fikrlar va maqsadlar ifodalanadi. Paradigmatik jihatdan bu
leksemalar o‘zgaruvchan, moslashuvchan va semantik jihatdan boy bo‘lib, tilda
harakatni turli shakl va zamonlarda ifodalash imkonini beradi. Sintagmatik jihatdan
esa ular gapda boshqa birliklar bilan bog‘lanib, mazmunni kontekstga mos ravishda
aniqlashtiradi, kengaytiradi va jonlantiradi.
Amaliy misollar orqali ko‘rildiki, jarayon ifodalovchi fe’llar yordamida
o‘quvchilarni hayotiy harakatlarni so‘z orqali ifodalashga o‘rgatish, ularni mantiqiy,
izchil va mazmunli gap tuzishga yo‘naltirish mumkin. Ayniqsa, dars jarayonida
bolalarning kundalik faoliyati, rasm, sport, pazandachilik yoki o‘qish kabi real
holatlar bilan bog‘langan holda fe’llarni o‘rgatish samarali natijalar beradi.
Shunday qilib, jarayon ifodalovchi leksemalarning paradigmatik va
sintagmatik tahlili nafaqat nazariy tilshunoslikda, balki amaliy ta’lim jarayonida ham
muhim vositaga aylanadi. Bu leksemalar yordamida til nafaqat o‘rganiladi, balki
tuyiladi, his etiladi va yashatiladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
310
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Jo‘rayev G‘. – Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2015.
2.
Yo‘ldoshev A. – Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2006.
3.
Karimov N., Normurodov A. – Hozirgi o‘zbek tilining grammatikasi:
Morfologiya va sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 2010.
4.
Mamajonov A., Xolmirzaev R. – O‘zbek tilining leksikasi va frazeologiyasi. –
Toshkent: Fan, 2011.
5.
Rasulov A. – Fe’lning zamonaviy semantik-struktural tahlili. – Toshkent: Fan,
2014.
