World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
285
O‘YIN FAOLIYATI ORQALI IJTIMOIY ADAPTATSIYA VA
MAS’ULIYATNI SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI YO‘LLARI
Eshqurbonova Zulfizar Ilhomjon qizi
QarshiDU Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda o‘yin faoliyati
orqali ijtimoiy adaptatsiya va ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirish masalalari
yoritilgan. Shuningdek, o‘yin turlari, ularning tarbiyaviy va ijtimoiy funksiyalari,
bolalarning jamoaga moslashuvi hamda mas’uliyat hissini rivojlantirishda tutgan
o‘rni tahlil qilingan. Muallif o‘z tajribasi asosida samarali yondashuvlar va metodik
tavsiyalarni ham ilgari suradi.
Kalit so‘zlar:
o‘yin, adaptatsiya, mas’uliyat, maktabgacha yosh, moslashuv,
metodika.
Kirish
Hozirgi vaqtda ta’lim tizimi insonparvarlik tavsifiga ega bo‘lib, unda
umuminsoniy qadriyatlar, inson hayoti va salomatligi, shaxsning erkin rivojlanishi
ustuvor hisoblanadi. Ta’lim tizimida maktabgacha ta’lim dastlabki va eng muhim
bosqichidir. Bolada axloqiy tarbiyani shakllantirish bola shaxsini har tomonlama
tarbiyalashning muhim shartidir. Bolaning nafaqat muvaffaqiyatli tarbiya topishi,
balki hayotiy pozitsiyasining shakllanishi maktabgacha yoshdagi bola axloqiy
jihatdan qanday tarbiyalanganiga bog‘liq, chunki bu davrda bolada tashabbuskorlik,
tashkilotchilik, kommunikativlik, mustaqillik, mas’uliyatlilik kabi asosiy shaxsiy
fazilatlar shakllanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar ta’limida qadriyatlarga tayanish uning
muvaffaqiyatini ta’minlashga yordam beradi. Zamonaviy sharoitda bolalarda ijtimoiy
adaptatsiya va mas’uliyat shakllantirish muhim masalalardan biri sifatida e’tirof
etilmoqda. Ayniqsa, bu sifatlarning bolalik davridayoq shakllanishi ularning
kelgusidagi hayotiy muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir qiladi. Maktabgacha ta’lim davri–
bola shaxsi asoslari, xulq-atvori, ijtimoiy munosabatga kirishish ko‘nikmalari
shakllanadigan eng muhim bosqich hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, o‘yin faoliyati
bola uchun nafaqat dam olish yoki zavqlanish vositasi, balki jamiyatga moslashish,
o‘zini anglash va mas’uliyatli xatti-harakatlarni egallashning kuchli pedagogik
vositasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Asosiy qism
1. O‘yin faoliyatining psixologik-pedagogik ahamiyati
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘yin faoliyati ularning tabiiy ehtiyoji va
asosiy faoliyat turi hisoblanadi. Bu yoshdagi bolalar hayotni, atrofdagi odamlarni,
kasb-hunar va munosabatlarni aynan o‘yin orqali anglaydilar. O‘yin bolaning ichki
dunyosini, his-tuyg‘ularini, fikrlash tarzini va ijtimoiy rollarni qanday qabul qilganini
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
286
aks ettiradi. Shuning uchun ham pedagogika fanida o‘yin faoliyatining ahamiyati
chuqur o‘rganilgan. Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun xos bo‘lgan
faoliyat turlarini uyg‘unlashtirish bolalar faoliyat ko‘rinishlarining qiziqarlilik va
kreativlik ko‘rsatkichlarini mukammallashtiradi. Xususan, bolalarning o‘yin, bilish
va mehnat faoliyatlarini topshiriqlar tizimi bilan original uyg‘unlashtirish yoki
kombinatsiyalash maktabgacha yoshdagi bolalarda yangi va qiziqarli bo‘lgan faoliyat
turiga jalb etish imkoniyatini beradi. Bu faoliyat turlari ichida o‘yin faoliyati
maktabgacha ta’lim sohasida yetakchi o‘rinni egallaydi. Zero, psixolog V.S. Muxina
ta’kidlaganidek, o‘yin bolani hayotga tayyorlaydi, lekin uni majburiy tarzda emas,
balki qiziqarli va tabiiy sharoitda amalga oshiradi. O‘yin orqali bola o‘zini jamiyat
a’zosi sifatida his qiladi, muomala, muloqot qilish, birga yashash, nizolarni hal qilish
kabi ko‘nikmalarga ega bo‘ladi.
O‘yinning pedagogik funksiyalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Tarbiyaviy funksiyasi:
axloqiy me’yorlarni egallash, “yaxshi-
yomon”ni farqlash, itoatkorlik, tartibga bo‘ysunish.
Rivojlantiruvchi funksiyasi:
tafakkur, nutq, xotira, tasavvur va ijodiy
qobiliyatlarni shakllantirish.
Ijtimoiylashtiruvchi funksiyasi:
jamoada o‘ynash, rollar almashinuvi,
ijtimoiy o‘ringa moslashish.
Masalan, “Shifokor” o‘yini orqali bola boshqalarga yordam berish, rahmdillik,
javobgarlikni his qilishni o‘rganadi. “Do‘konchi” o‘yini orqali esa muloqot, hisob-
kitob, tartib, navbatga rioya qilish kabi ko‘nikmalar shakllanadi. Shu sababli
tarbiyachi bolaning o‘yin faoliyatini to‘g‘ri yo‘naltirish orqali uni hayotga
moslashgan, mas’uliyatli inson sifatida tarbiyalashi mumkin.
2. Ijtimoiy adaptatsiya va mas’uliyat: tushuncha va bog‘liqlik
Ijtimoiy adaptatsiya
deganda bolaning yangi ijtimoiy muhitga, ya’ni jamoa,
guruh, bolalar bog‘chasi, oila tashqarisidagi odamlar bilan munosabatga kirishishiga
moslashuvi tushuniladi. Bola hayotining ilk yillarida u faqat oilaviy
ijtimoiylashtirishga duch kelsa, maktabgacha ta’lim bosqichida u kengroq ijtimoiy
muhit bilan tanishadi.
Bu jarayonda bola:
boshqalarni eshitish;
o‘z navbatini kutish;
o‘z fikrini ifodalash;
qoidalarga amal qilish;
nizolarni hal qilishni o‘rganadi.
Ijtimoiy mas’uliyat
esa bolaning o‘z xatti-harakati uchun javob berish hissi,
boshqalarga nisbatan o‘z burchini anglashdan iborat. U quyidagi ko‘rinishlarda
namoyon bo‘ladi:
topshiriqni bajarayotganda uni oxirigacha bajarishga intilish;
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
287
boshqalarning huquqlariga hurmat bilan qarash;
o‘z aybini tan olish va uni tuzatishga harakat qilish;
jamoaviy ishda o‘ziga yuklangan rolni to‘g‘ri bajarish.
Shunday qilib, ijtimoiy adaptatsiya bolaning tashqi muhitga moslashuvi bo‘lsa,
mas’uliyat ichki xulqiy nazorat tizimidir. Ularning ikkalasini ham o‘yin orqali
rivojlantirish mumkin. Masalan, bolalar “navbatchi” o‘yinida o‘z burchlarini o‘z
vaqtida bajarishga odatlanadilar, bu esa mas’uliyatni o‘rgatadi va jamoaga foydali
bo‘lishni taqozo etadi.
3. Samarali o‘yin turlari va uslublari
O‘yin faoliyatida bola nafaqat dam oladi, balki ijtimoiylashadi, o‘zini anglaydi,
jamiyat talablariga mos ravishda xulq-atvor shakllantiradi. Shuning uchun quyidagi
o‘yin turlari samarali hisoblanadi:
a) Rolli o‘yinlar
Rolli o‘yinlar bolaning fantaziyasi, tasavvuri va empatiyasini rivojlantiradi.
Bunday o‘yinlarda bola turli ijtimoiy rollarni bajaradi: ona, otaxon, shifokor,
o‘qituvchi, haydovchi va boshqalar. Bu orqali bola:
boshqa odamlar rolini his qiladi;
o‘z rolini tushunadi;
o‘zini jamiyatda muhim a’zo sifatida ko‘radi.
Masalan, “Doktor” o‘yinida bolaning bemorga nisbatan rahmdilligi, yordam
berishga intilishi – bu ijtimoiy mas’uliyatning ifodasidir. O‘yinda bola nafaqat rolga
kiradi, balki qoidaga bo‘ysunadi, jamoaga moslashadi.
b)
Didaktik o‘yinlar
Bu o‘yinlar o‘qitish maqsadida qo‘llaniladi. Ular orqali bola:
mantiqiy fikrlash;
muammoli vaziyatni hal qilish;
axloqiy me’yorlarni tushunish;
turli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilishni o‘rganadi.
Masalan, “To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri” o‘yinida tarbiyachi bolaga hayotiy vaziyatlar
taqdim etadi: “Do‘sting o‘yinchoqni sindirib qo‘ydi. Sen nima qilarding?” — bu
orqali bola vaziyatga baho beradi va ijtimoiy-huquqiy qaror qabul qilishga odatlanadi.
c) Harakatli va guruhli o‘yinlar
Harakatli o‘yinlar bola jismoniy faolligini oshiradi, lekin undan ham muhimrog‘i
– bu o‘yinlar orqali:
jamoa bilan ishlash;
navbat kutish;
guruhda harakat qilish;
boshqa bolalarga yordam berish kabi ko‘nikmalar shakllanadi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
288
Masalan, “Estafeta” o‘yinida bola o‘z jamoasining g‘alabasi uchun mas’ul
ekanligini his qiladi, kech qolmaslikka harakat qiladi, bu esa mas’uliyat tuyg‘usini
rivojlantiradi.
4. O‘yin orqali ijtimoiy moslashuvni shakllantirish metodikasi
O‘yin orqali ijtimoiy adaptatsiya va mas’uliyatni shakllantirishda pedagog
quyidagi metodik yondashuvlarga amal qilishi lozim:
a) Maqsadli rejalashtirish
Har bir o‘yin oldindan pedagogik maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak: bu
o‘yin orqali qanday ijtimoiy sifatlar tarbiyalanadi, qaysi xulq-atvor tuzatiladi – bular
oldindan rejalashtiriladi.
b) Vaziyatli yondashuv (situatsion)
O‘yin mazmunida real hayotga o‘xshash vaziyatlar yaratiladi. Masalan,
“Mehmon keldi” o‘yini orqali mehmon kutish madaniyati, muomala etikasi, navbat
kutish odobi o‘rgatiladi.
c) Refleksiv tahlil
O‘yindan so‘ng bolaning ishtiroki muhokama qilinadi:
kim qanday rolni bajardi?
kim yordam berdi?
qanday vaziyat yuzaga keldi?
bu vaziyatda qanday harakat to‘g‘ri edi?
Bu tahlil orqali bola o‘z harakati uchun javobgarlikni anglaydi va o‘z-o‘zini
nazorat qilishni o‘rganadi.
d) Individual yondashuv
Har bir bolaning qiziqishlari, fe’l-atvori, ijtimoiy tayyorgarlik darajasi inobatga
olinadi. Ichki tortinchoq bolalarni asta-sekinlik bilan faol ishtirokga jalb qilish, faol
bolalarni esa boshqalarga yordam berishga yo‘naltirish kerak.
Demakki, mas’uliyatlilik shaxsiy sifat ko‘rinishida bolalar xatti-harakatlari va
faoliyatida boshqaruvchi hisoblanadi, bu tasodifiy epizodik hodisa emas, balki
nisbatan turg‘un ta’lim bo‘lib, u atrofdagi insonlar munosabatida, ular tomonidan
bolaga ahamiyatli ishonch bildirish va unga nisbatan aniq talablarni qo‘yilishida
namoyon bo‘ladi. Mas’uliyatlilik bolalarning o‘z xatti-harakatlarini boshqara olish
qobiliyatida ko‘rinadi.
Bolalarning o‘zlari tomonidan rivojlantiriladigan ijodiy o‘yinlar ta’lim-tarbiya
uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Ularda bola shaxsi atroflicha to‘liq shakllanib
boradi. Ijodiy o‘yin ularga atroflicha ta’sir ko‘rsatib, u bolaning boshqa bolalar bilan
mustaqil muloqoti va ijtimoiylashuvidagi dastlabki pog‘onalardan biridir. O‘yinda
bola jamoadoshlari safiga kiradi, bu esa aniq bir tarzda uning rivojlanishiga o‘z
ta’sirini ko‘rsata boshlaydi. O‘yinning bolani o‘ziga xos tarzda jalb etishi, unga odatiy
hayotdagiga nisbatan mazkur jarayonda ko‘p gapirishi, yon berishi, toqat qila olishi
bilan farqlanadi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
289
Xulosa sifatida aytish joizki, o‘yin mazmuni murakkablashib borishi bilan
bolalar mustaqil faoliyatga tayyor bo‘la boshlaydi, ya’ni maqsad qo‘yishni,
rejalashtirishni, natijaga erishishni o‘rganadi, bular esa mas’uliyatlilikni
shakllantirish uchun asos hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentyabrdagi PF5198-son
“Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari ro‘g‘risida”gi Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga
qo‘yiladigan davlat talablari-2018 yil.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 22-dekabrdagi
“Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash to‘g‘risida”gi
802-son Qarori
4.
Abdullayeva M.A “O‘yin mashg‘ulotlarini boshqarish orqali maktabgacha va
boshlang‘ich ta’lim yoshidagi bolalar faolligini oshirish” “Fan va texnologiya”
2016 yil
5.
Djurayeva R, Tojiboyeva H.M, Nazirova G.M “Maktabgacha ta’lim yoshdagi
bolalarga ta’lim-tarbiya berishning zamonaviy tendensiyalari” Toshkent 2015 yil.
6.
Qurbonova R., Sattorova N. Maktabgacha ta’limda innovatsion yondashuvlar. –
Toshkent: Innovatsiya markazi, 2024. – 165 b.
7.
Qodirova N.M. Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologiyasi. – Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2021. – 188 b.
8.
Sultonova D.N.
Bolalar psixologiyasi va ijtimoiylashuvi
. – Samarqand: “Ilm
ziyo”, 2022. – 176 b.
9.
Ergasheva N.M.
Ijtimoiy pedagogika: nazariya va amaliyot
. – Toshkent:
O‘zbekiston faylasuflari jamiyati, 2021. – 212 b.
