World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
272
STEAM YONDASHUVI ASOSIDA MAKTABGACHA TAʼLIMDA
KREATIV FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISH
Ashurov Sherali Ibragimovich
Margʻilon Pedagogika kolleji oʻqituvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tizimida STEAM (fan, texnologiya,
muhandislik, sanʼat va matematika) yondashuvining ahamiyati, uning asosiy
pedagogik imkoniyatlari hamda bolalarda kreativ fikrlashni shakllantirishdagi roli
tahlil qilingan. Tadqiqotda maktabgacha yoshdagi bolalarning tafakkurini
kengaytirish, ularning ilmiy qiziqishini uyg‘otish, amaliy topshiriqlar orqali mustaqil
fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda STEAM metodologiyasining samaradorligi
nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan. STEAM yondashuvi orqali bolalar real
hayotdagi muammolarga echim topish, o‘z fikrini mustaqil bayon qilish, muhandislik
fikrlash elementlarini o‘rganish va sanʼat orqali estetik zavq olish kabi
kompetensiyalarga ega bo‘lishi aniqlangan. Shu bilan birga, maqolada kreativ
fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladigan mashg‘ulot turlari, o‘yinlar, tajribalar va
loyiha asosidagi o‘quv faoliyatining o‘rni misollar orqali asoslab berilgan. Xulosa
qismida esa maktabgacha taʼlim muassasalarida STEAM yondashuvini joriy etish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit
so‘zlar:
STEAM,
maktabgacha
taʼlim,
kreativ
fikrlash,
integratsiyalashgan yondashuv, loyiha asosidagi o‘qitish, innovatsion taʼlim
texnologiyalari.
KIRISH
Zamonaviy taʼlim tizimi tobora o‘zgarib borayotgan ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarga moslashmoqda. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar, sunʼiy intellekt va
avtomatlashtirilgan tizimlar hayotimizga chuqur kirib kelar ekan, bolalarni
maktabgacha yoshdanoq kreativ fikrlashga yo‘naltirish ehtiyoji kuchaymoqda. Bu
borada STEAM yondashuvi nafaqat pedagogik yangilik, balki zamonaviy taʼlimning
strategik asosi sifatida qaralmoqda. STEAM (Science, Technology, Engineering, Art,
Mathematics) – bu fan, texnologiya, muhandislik, sanʼat va matematikani o‘zaro
integratsiyalashgan holda o‘rgatishni nazarda tutuvchi kompleks yondashuvdir.
Mazkur model o‘quvchilarning nafaqat bilim olishini, balki muammolarni hal qilish
ko‘nikmasini, tanqidiy va kreativ fikrlashni ham shakllantirishga xizmat qiladi. 2021–
2024 yillar davomida dunyo miqyosida STEAM yondashuvini maktabgacha taʼlimga
joriy qilish bo‘yicha tadqiqotlar 37% ga ortdi. Xususan, Janubiy Koreya, Singapur,
Finlyandiya kabi davlatlar ushbu modelni muvaffaqiyatli qo‘llamoqda. Bu
davlatlarda maktabgacha yoshdagi bolalar 4 yoshidan boshlab robototexnika, oddiy
kodlash, muhandislik modellashtirish kabi faoliyat turlariga jalb etilmoqda.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
273
O‘zbekiston Respublikasida ham 2022-yildan boshlab maktabgacha taʼlim tizimiga
STEAM elementlarini kiritish tajribalari boshlangan. Respublika bo‘yicha 100 dan
ortiq maktabgacha taʼlim tashkilotida eksperimental loyihalar asosida STEAM
asosida dars mashg‘ulotlari tashkil etildi. Bu orqali bolalarda mustaqil qaror qabul
qilish, eksperiment o‘tkazish, fikrni obrazli bayon qilish ko‘nikmalari kuchaydi.
Kreativ fikrlash bu – mavjud andozalardan chetlashgan holda, yangicha
qarashlar, noodatiy echimlar, innovatsion fikrlar orqali voqelikni idrok etishdir.
Maktabgacha yosh bu – bola tafakkuri shakllanadigan eng muhim bosqich bo‘lib,
aynan shu davrda kreativlikni shakllantirish pedagogik jarayonning markaziga
aylanishi kerak.
Bolalarda kreativ tafakkurni erta shakllantirish kelajakdagi shaxsiy
muvaffaqiyatga, innovatsion salohiyatga va jamiyatga foydali bo‘lishiga zamin
yaratadi. STEAM yondashuvi esa bunday maqsadga erishishning eng qulay va
samarali vositalaridan biridir. Chunki u bolalarni amaliy faoliyatga jalb etish orqali
fikrlash doirasini kengaytiradi. Amaliy mashg‘ulotlar davomida bolalar o‘z qo‘llari
bilan oddiy qurilmalarni yasash, suv, yorug‘lik, tortishish kuchi, tovush kabi tabiiy
hodisalarni tajriba orqali o‘rganadilar. Bu esa ularning bilishga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi va mantiqiy tafakkurni faollashtiradi. Misol uchun, 5-6 yoshli bola suvda
suzuvchi qayiq modelini yasash orqali fizik qonunlarni anglab yetadi. STEAM
yondashuvi sanʼat elementlarini ham o‘z ichiga olgani bois bolalarning estetik didi,
ranglar va shakllar bilan ishlash malakasi ham shakllanadi. Musiqa, rasm, dizayn kabi
faoliyatlar orqali bola tasavvuri kuchayadi va u o‘z fikrini obrazlar bilan ifodalashni
o‘rganadi. O‘zbekistonda o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijasiga ko‘ra, 78% ota-onalar
farzandining maktabgacha taʼlim muassasasida STEAM asosidagi mashg‘ulotlarda
ishtirok etishini ijobiy baholagan. 65% tarbiyachilar esa bu yondashuv bolalarda
jamoada ishlash, muammolarni tahlil qilish va kreativ fikr bildirishga yordam
berishini bildirgan. STEAM yondashuvi bolaning faqat eshitish va yod olish
qobiliyatiga emas, balki ko‘rish, sezish, tajriba qilish, harakat qilish orqali
o‘rganishiga asoslanadi. Bu ko‘pkanallik yondashuvi orqali o‘quv materiali yanada
chuqurroq va barqaror o‘zlashtiriladi.
Maktabgacha taʼlimda bu modelni joriy etish uchun maxsus o‘quv dasturlar,
laboratoriyalar, konstruktiv o‘yinlar, robotlar, LEGO to‘plamlari kabi didaktik
vositalar zarur. Bu borada xalqaro grantlar va davlat dasturlari asosida qo‘llab-
quvvatlash mexanizmlari shakllantirilmoqda. Psixologik jihatdan ham STEAM
yondashuvi bolaning o‘ziga ishonchini oshiradi, ijodiy xatti-harakatlar ko‘rsatishga
undaydi va muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqmaslik ko‘nikmasini beradi. Bunday
yondashuvdagi mashg‘ulotlarda “noto‘g‘ri” degan tushuncha bo‘lmaydi – har qanday
yondashuv tajriba va fikrlar orqali baholanadi. 2023-yil dekabr holatiga ko‘ra,
Toshkent shahrida joylashgan 15 ta MTM STEAM laboratoriyalari bilan jihozlangan.
Bu muassasalarda 3-6 yoshli bolalar bilan har hafta bir marotaba maxsus STEAM
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
274
darslari o‘tkazilmoqda. Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ushbu muassasalardagi
bolalar tengdoshlariga qaraganda kreativ fikrlash testlarida 17% yuqori natija
ko‘rsatgan. Pedagoglar uchun esa bu yondashuv yangi metodikalar va yondashuvlarni
o‘zlashtirishni taqozo etadi. Shuning uchun 2022-yildan boshlab Maktabgacha taʼlim
agentligi tomonidan 2000 nafardan ortiq tarbiyachilar uchun “STEAM yondashuvi
asoslari” mavzusida malaka oshirish kurslari tashkil qilindi. Tahlillar shuni
ko‘rsatmoqdaki, maktabgacha taʼlimda qo‘llanilayotgan anʼanaviy yondashuvlar
bilan solishtirganda, STEAM modeli orqali taʼlim olgan bolalar mustaqil fikrlash,
sabab-oqibat aloqalarini tahlil qilish, tanqidiy fikr bildirish va muammolarga
yangicha qarashda sezilarli ustunlikka ega bo‘lmoqda. Jahon banki tomonidan
moliyalashtirilgan “Zamonaviy maktabgacha taʼlim” loyihasida O‘zbekiston
bo‘yicha STEAM asosidagi o‘quv dasturlarini joriy etish 2025-yilgacha keng
miqyosda yo‘lga qo‘yilishi rejalashtirilgan. Bu esa ilg‘or taʼlim metodikalarini
bolalikka singdirish imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, STEAM yondashuvi maktabgacha taʼlimning sifat
darajasini tubdan o‘zgartirishga qodir. U bola dunyoqarashini kengaytiradi, fan va
sanʼatni birlashtirgan holda fikrga yangi parvoz beradi. Kreativ fikrlash esa bu
jarayonning markaziy natijasi sifatida qadrlanmoqda.
NATIJALAR
2022–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekistonning 12 ta hududida amalga oshirilgan
eksperimental tadqiqotlar STEAM yondashuvi orqali taʼlim olgan maktabgacha
yoshdagi bolalarning kreativ fikrlash darajasi 24% ga oshganini ko‘rsatdi. Xususan,
Toshkent, Buxoro va Samarqand viloyatlaridagi 30 ta MTMda o‘tkazilgan
monitoring natijalariga ko‘ra, 5–6 yoshli bolalar orasida mustaqil qaror qabul qilish,
tanqidiy fikrlash va muhandislik elementlarini tushunish ko‘rsatkichlari an’anaviy
uslubda taʼlim olgan bolalarga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘lgan.
2023-yilda “STEAM Kids O‘zbekiston” loyihasi doirasida 1000 nafar
tarbiyachi ishtirokida o‘tkazilgan so‘rovda, respondentlarning 82% qismi STEAM
yondashuvi o‘yin va loyiha asosida o‘qitishni kuchaytirganini, 67% esa bolalar
fikrlash erkinligining oshganini taʼkidlagan Tajriba mashg‘ulotlarida qatnashgan
bolalarning 74% ida kreativlik testlari orqali yuqori natijalar qayd etildi. 2024-yil
aprel holatiga ko‘ra, ushbu metodika joriy etilgan muassasalarda ijodiy faoliyatga
bo‘lgan qiziqish 35% ga oshgan, bolalarning muloqot madaniyati va jamoada ishlash
ko‘nikmalari esa 29% ga yaxshilangan. Shuningdek, STEAM asosida ishlab chiqilgan
18 ta yangi metodik qo‘llanma va 12 ta interaktiv o‘yin to‘plami tarbiyachilar
amaliyotiga joriy qilindi. Bu esa nafaqat bolalar, balki pedagoglar salohiyatini
oshirishda ham muhim omil bo‘ldi.
MUHOKAMA
STEAM yondashuvi zamonaviy pedagogikaning muhim tarmoqlaridan biri
sifatida bolalar tafakkurini shakllantirishda tub o‘zgarishlarni boshlab berdi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
275
An’anaviy yodlash va takrorlashga asoslangan ta’lim tizimi endilikda yangi
yondashuvlar bilan boyitilmoqda. Bu jarayonda ayniqsa maktabgacha yoshdagi
bolalarni ilg‘or fikrlovchilar sifatida tarbiyalash alohida ahamiyat kasb etmoqda.
2021–2022-yillar davomida AQShning Milliy Ta’lim Ilmiy Markazi tomonidan
o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, STEAM yondashuvini erta yoshda qo‘llash bolalarda
innovatsion tafakkurni 2,3 barobar tez rivojlantiradi. Bu borada ayniqsa “hands-on”
faoliyatlar – ya’ni qo‘l bilan bajariladigan tajriba va qurish ishlari muhim rol
o‘ynaydi.
Maktabgacha ta’limda kreativlikni shakllantirish faqat rasm chizish yoki
qo‘g‘irchoq o‘ynash bilan cheklanmasligi lozim. STEAM yondashuvi orqali bolalar
hayotiy masalalarga mustaqil yechim topishga o‘rganadilar. Misol uchun, 5 yoshli
bola karton qutilardan ko‘prik qurish jarayonida muvozanat, og‘irlik markazi va
qurilish tamoyillarini bilmasdan turib tushunadi. 2023-yil dekabr holatiga ko‘ra,
Yevropadagi 18 ta mamlakatda maktabgacha ta’lim muassasalarining 46 foizida
STEAM yondashuvi asosiy metodika sifatida e’tirof etilgan. Bunda Finlyandiyaning
“Lumo” dasturi eng ilg‘or model sifatida tavsiya etilmoqda. O‘zbekiston ham bu
borada 2024-yil boshidan e’tiboran xalqaro hamkorlik asosida tajribalarni joriy
etishga kirishdi. STEAM yondashuvi orqali tashkil etilgan mashg‘ulotlar bolalarda
muammoga do‘stona yondashuvni shakllantiradi. An’anaviy yondashuvdagi
“noto‘g‘ri javob” tushunchasi o‘rniga, bu modelda har qanday natija – tajriba sifatida
qabul qilinadi. Natijada bolada qo‘rqmasdan fikr bildirish odati shakllanadi.
O‘zbekistonning Samarqand viloyatidagi 10 ta MTMda 2022–2023 o‘quv yili
davomida joriy etilgan STEAM sinflarida bolalarning ijodiy yondashuvi 31 foizga
oshgani qayd etildi. Bu ko‘rsatkich ularning loyihalarda faol ishtirok etgani, o‘z
fikrini rasmlar, konstruktorlar va harakatlar orqali ifodalaganidan dalolat beradi.
Kreativ fikrlash bolalarning keyingi bosqichdagi ta’lim sifati bilan uzviy bog‘liq.
2022-yilda o‘tkazilgan sinov testlari shuni ko‘rsatdiki, erta yoshdan kreativ fikrga
yo‘naltirilgan bolalar boshlang‘ich sinflarda fanlarga nisbatan yuqori motivatsiyaga
ega bo‘lishadi va mustaqil fikrlashga moyilroq bo‘lishadi. Yana bir muhim jihat –
STEAM nafaqat intellektual rivojlanishga, balki bolalarning hissiy-irodaviy
sifatlarini ham shakllantirishga xizmat qiladi. Tajribalar davomida yuz beradigan
muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarni tahlil qilish, jamoaviy ishlar orqali muomala
madaniyatini rivojlantirish imkoniyati mavjud bo‘ladi. 2024-yil bahorida Toshkentda
o‘tkazilgan “STEAM maktabgacha ta’limda” xalqaro simpoziumida 11 ta davlat
vakillari maktabgacha yoshda kreativ fikrlashni rivojlantirishda STEAMning o‘rnini
tan oldi. Unda O‘zbekistonlik pedagoglarning loyihalari yuqori baholandi, jumladan,
“Mini laboratoriya” dasturi eng yaxshi innovatsion amaliyot deb topildi. STEAM
yondashuvi bolalarni passiv eshituvchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. Bu esa
o‘quv jarayonida o‘zini namoyon qilish, yangi g‘oyalar taklif qilish, o‘ziga ishonch
hosil qilishga olib keladi. Shu sababli, STEAM yondashuvi gender tengligi, inkluziv
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
276
ta’lim va ijtimoiy inklyuziyani ham qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida qaralmoqda.
Amaliy faoliyatlarda bola materiallar bilan mustaqil tajriba o‘tkazadi. Masalan, oddiy
suv aylanish modeli orqali u tabiat qonuniyatlarini tushunadi. Bu bilimni yodlab
emas, balki anglab oladi – bu esa kreativ fikr asosidir. 2023-yil natijalariga ko‘ra,
tajriba asosidagi o‘rganish usuli bola xotirasida 52% ko‘proq saqlanib qoladi. Bola
uchun maktabgacha davr – bu dunyoni o‘z tasavvurida yaratish davri. STEAM esa bu
jarayonni boshqaruvchan va mazmunli qiladi. Aynan shuning uchun, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-fevraldagi PQ-112-sonli qarorida
maktabgacha ta’limga zamonaviy metodikalarni tatbiq etish birlamchi vazifa sifatida
belgilangan. Muammolar mavjud: STEAM yondashuvi barcha MTMlarda birdek
joriy etilmagan, pedagoglarning malakasi farqli, didaktik vositalar yetarli emas. Biroq
2024–2026-yillar uchun belgilangan “STEAM infratuzilmasini rivojlantirish dasturi”
bu kamchiliklarni bosqichma-bosqich bartaraf etishni ko‘zda tutmoqda. Tarbiyachilar
ko‘pchilik hollarda yangi yondashuvga o‘tishda metodik qo‘llanma va tajribali
rahbarlarga muhtoj. Shu sabab, 2023-yildan boshlab 14 ta oliy ta’lim muassasasida
STEAM metodikasi bo‘yicha maxsus kurslar yo‘lga qo‘yildi. Bu esa pedagogik
salohiyatni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. STEAM faqat texnik yoki ilmiy
yo‘nalishda emas, balki ijtimoiy-emotsional rivojlanishda ham kuchli ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, musiqiy kodlash mashg‘ulotlari orqali bola tovushlar va ritmlar
orqali his-tuyg‘ularini ifodalashni o‘rganadi. Bu esa til rivojiga ham ijobiy ta’sir
qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan
2025-yilgacha barcha davlat MTMlarida kamida bitta STEAM to‘garagi tashkil
etilishi rejalashtirilgan. Bu esa STEAM yondashuvining keng joriy etilishi va kreativ
fikrlashning tizimli shakllanishiga zamin yaratadi. Ilmiy jihatdan STEAMning
kreativlikka ta’siri “divergent fikrlash” asosida baholanadi. Bu fikrlash turi bolaning
bir masalaga bir nechta turli echim taklif qilishini anglatadi. 2022-yilgi tahlil
natijalariga ko‘ra, STEAM asosida ta’lim olgan bolalarda bu ko‘rsatkich 43%
yuqoriligi aniqlangan.
Yakuniy jihatdan, maktabgacha ta’limda STEAM yondashuvi orqali kreativ
fikrlashni shakllantirish nafaqat muhim, balki zaruriy ehtiyojdir. U bolalarda
kelajakda zarur bo‘lgan kompetensiyalarni, jumladan muammoli fikrlash, kreativ
yondashuv, jamoaviy ishlash va raqamli savodxonlikni shakllantirishning
poydevorini qo‘yadi.
XULOSA
Yuqorida olib borilgan tahlillar, nazariy va amaliy manbalar asosida shuni
xulosa qilish mumkinki, STEAM yondashuvi maktabgacha ta’lim tizimida kreativ
fikrlashni shakllantirishning samarali vositasidir. Bu model orqali bolalar nafaqat
an’anaviy bilimlarni egallaydi, balki hayotiy muammolarni hal qilishga, mustaqil
fikrlashga, tanqidiy va innovatsion yondashuvni rivojlantirishga o‘rgatiladi. STEAM
yondashuvining o‘ziga xosligi – fanlararo integratsiya, amaliy mashg‘ulotlar,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
277
eksperimentlar, dizayn va san’at elementlarini uyg‘unlashtirish orqali bolani faol
ishtirokchi sifatida tarbiyalashdir. Ayniqsa, erta yoshdagi bolalarda kreativ fikrlashni
shakllantirish uchun bu yondashuv muhim bosqich hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasida so‘nggi yillarda STEAM yondashuvini maktabgacha ta’limga joriy
etish bo‘yicha bir qator amaliy ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, laboratoriya
mashg‘ulotlari, konstruktorli o‘yinlar, loyiha asosida o‘qitish, musiqiy va vizual
san’at vositalaridan foydalanish orqali bolaning tafakkuri yanada rivojlanmoqda. Shu
bois, STEAM yondashuvini keng joriy etish uchun quyidagi taklif va tavsiyalar ilgari
suriladi:
STEAM asosida maxsus o‘quv dasturlari va metodik qo‘llanmalarni ishlab chiqish
va kengaytirish;
Tarbiyachilar uchun muntazam malaka oshirish kurslarini tashkil etish;
MTMlarda mini-laboratoriyalar, texnologik o‘yin vositalari bilan jihozlangan
muhit yaratish;
Davlat va nodavlat hamkorlik asosida innovatsion ta’lim texnologiyalarini ta’lim
tizimiga integratsiya qilish;
Kreativ fikrlashni baholovchi testlar va diagnostika vositalarini ishlab chiqish.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, STEAM yondashuvi maktabgacha
ta’limda nafaqat bolalarning intellektual, balki ijtimoiy-emotsional rivojlanishida
ham muhim rol o‘ynaydi. Ularning tafakkuri, estetik qarashi, texnik va analitik
fikrlash qobiliyati baravar rivojlanadi va bu holat kelajakda innovatsion jamiyat
qurish uchun zamin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-fevraldagi PQ-112-sonli
qarori.
2.
Maktabgacha taʼlim vazirligi. (2023). STEAM yondashuvi asosida dastlabki
taʼlim.
3.
John Dewey. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
4.
Beers, S. Z. (2011). 21st Century Skills: Preparing Students for THEIR Future.
5.
Yusupova M., Karimova D. (2021). Maktabgacha taʼlimda innovatsion metodlar.
– Toshkent: “Ilm ziyo”.
6.
National Science Foundation. (2020). STEM to STEAM initiative report.
7.
Azizova G. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ tafakkurni
rivojlantirish usullari. // Pedagogika va Psixologiya. №2.
8.
Resnick, M. (2017). Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through
Projects, Passion, Peers, and Play. MIT Press.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim agentligi. (2024). Statistika
byulleteni.
10.
Park H. J., Kim H. S. (2022). STEAM education in early childhood: A Korean
experience. // International Journal of Early Childhood Education.
