World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
259
O‘ZBEK TILIDA BADIIY TARJIMA MUAMMOLARI: JAHON ADABIYOTINI
O‘ZLASHTIRISHDAGI DOLZARB MASALALAR VA YECHIMLAR
Parvina Turg’unboyeva Ashirboy qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada jahon adabiyotini o‘zbek tiliga tarjima qilish
jarayonida uchraydigan muammolar har tomonlama tahlil qilinadi. Tarjimonlarning
lingvistik, madaniy va estetik jihatdan duch kelayotgan to‘siqlari, shuningdek, badiiy
asarlarning o‘ziga xosliklarini saqlab qolish bilan bog‘liq masalalar ko‘rib chiqiladi.
Asarda, tarjima sifati va o‘quvchi ongida asarning haqiqiy ruhiyatini yaratish uchun
zarur bo‘lgan metodik yondashuvlar, tarjima nazariyasi asoslari, zamonaviy
vositalardan foydalanish bo‘yicha yechimlar taklif etiladi. Tarjimonlik faoliyati
adabiy tafakkur rivojida qanday o‘rin tutishi, tarjimon shaxsining mas’uliyati va
estetik didi haqida ham alohida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
badiiy tarjima, tarjima muammolari, o‘zbek tili, jahon adabiyoti,
madaniyatlararo aloqa, tarjima nazariyasi, tarjimon shaxsi, lingvistik tafovutlar,
madaniy kontekst, semantik moslik.
Kirish
Tarjima – bu nafaqat til o‘zgartirish jarayoni, balki madaniyatlararo aloqaning
nozik bir shaklidir. Xususan, jahon adabiyotining o‘zbek tiliga tarjima qilinishi
o‘zbek o‘quvchisiga begona madaniyat, tafakkur va estetik qadriyatlar bilan tanishish
imkonini beradi. Biroq bu jarayon bir qator muammolarni yuzaga keltiradi. Ayniqsa,
badiiy tarjimada so‘z tanlovi, uslubiy uyg‘unlik, madaniy kodlarni to‘g‘ri yetkazish
kabi jihatlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada aynan shunday muammolar va
ularning yechimlari ilmiy-nazariy va amaliy nuqtayi nazardan yoritiladi.
1. Tarjimaning zamonaviy ahamiyati va ijtimoiy funksiyasi
Bugungi globallashuv sharoitida tarjima adabiyotni milliy chegaralardan
chiqarib, universal madaniy hodisaga aylantiradi. Tarjimon bu jarayonda vositachi
emas, balki muallif bilan teng huquqli ijodkordir. Jahon adabiyotini o‘zbek
kitobxoniga taqdim etishda ularning yondashuvi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.
2. Badiiy tarjimada uchraydigan asosiy muammolar
a) Lingvistik tafovutlar
Turli tillarning sintaktik, semantik va pragmatik imkoniyatlari o‘rtasidagi
tafovut tarjimada chalkashliklar keltirib chiqaradi. Masalan, ingliz tilidagi qisqa va
dinamik gap tuzilmalari o‘zbek tilida boshqa yo‘sinda ifodalanadi, bu esa tarjimada
o‘ziga xoslikni saqlashni talab qiladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
260
b) Madaniy kodlarning yo‘qolishi
Ko‘plab g‘arb adabiyotlarida mavjud bo‘lgan diniy, tarixiy yoki urf-odatlarga
oid elementlar tarjimada tushunarsiz yoki noaniq holga keladi. Bu holatda
'moslashtiruvchi tarjima' usulini qo‘llash zarur.
c) Emotsional va estetik uyg‘unlikni saqlashdagi qiyinchiliklar
Adabiy asarning musiqiyligi, ritmi, obrazlilik darajasi tarjimada ko‘pincha
yo‘qoladi. Ayniqsa, she’riy tarjimada bu muammo ko‘proq seziladi.
d) Tarjimonning shaxsiy talqini va neytrallik masalasi
Tarjimon asarni o‘z dunyoqarashi orqali talqin qilishi mumkin. Bunda asarning
muallif niyati, ideyasi va uslubi o‘zgarib ketish xavfi tug‘iladi. Shu bois, tarjimada
ob’ektivlik va muallifga sadoqat zarur.
3. Tarjima sifatini oshirish yo‘llari
- Tarjima nazariyasiga tayanish
- Madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish
- Ikkilamchi tahrir va muharrirlik tizimini kuchaytirish
- Texnologiyalardan foydalanish
- Ijodiy ustaxonalarning tashkil etilishi
Xulosa
Jahon adabiyotini o‘zbek tiliga tarjima qilish – bu nafaqat til o‘zgarishi, balki
ma’naviy boyliklar almashinuvi, estetik qadriyatlar keltirilishi demakdir. Ammo
tarjimaning muvaffaqiyatli bo‘lishi tarjimonning mahorati, nazariy bilimlari,
madaniyatga sezgirligi va estetik didiga chambarchas bog‘liq. Ushbu maqolada
yoritilgan muammolarni hal qilish orqali nafaqat tarjima sifatini, balki o‘zbek
kitobxonining dunyoqarashini ham yuksaltirish mumkin. Tarjimonlar, noshirlar,
adabiyotshunoslar hamkorligi orqali milliy tarjima maktabini rivojlantirish
bugunning dolzarb vazifasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Комиссаров В.Н. Современное переводоведение: учебник для вузов. — Москва: ЭТС,
2004.
2. Nida, E.A. & Taber, C.R. The Theory and Practice of Translation. — Leiden: Brill, 1982.
3. Omonov S. Tarjima nazariyasi asoslari. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2009.
4. Латисhev Л.К. Перевод: теория, практика и методика преподавания. — Москва: Высшая
школа, 2003.
5. Saidov B. Tarjima va madaniyat: tarjimaning lingvokulturologik asoslari. — Toshkent: Fan,
2016.
6. Bassnett, S. Translation Studies. — London: Routledge, 2013.
7. Azizxo‘jaeva N. O‘zbek tilida badiiy tarjima masalalari. — Toshkent: Ilm ziyo, 2018.
8. Newmark, P. A Textbook of Translation. — New York: Prentice Hall, 1988.
9. Qo‘chqorov A. Til va tarjima. — Toshkent: O‘qituvchi, 1997.
10. Hatim, B. & Mason, I. Discourse and the Translator. — London: Longman, 1990.
