World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
198
BO‘LAJAK INGLIZ TILI O‘QTUVCHILARNING OG‘ZAKI NUTQ
MALAKALARINI TAKOMILLASHTIRISHGA QO‘YILADIGAN
ZAMONAVIY TALABLAR
Mashrapova Sevara Xabibovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining og‘zaki
nutq malakalarini shakllantirish va takomillashtirish masalalari yoritilgan. Xususan,
zamonaviy ta’lim tizimida kommunikativ yondashuv, interaktiv metodlar,
multimediaviy vositalardan foydalanish, hamda CEFR (Umumiy Yevropa tillarni
o‘rganish tizimi) mezonlari asosida og‘zaki nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish zarurati
asoslab beriladi. Shuningdek, og‘zaki nutqning asosiy turlari — dialogik va
monologik nutqni rivojlantirish bo‘yicha samarali strategiyalar va metodik
yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqolada kelajakdagi ingliz tili o‘qituvchilari uchun
og‘zaki muloqotda erkin va aniq fikr bildirish ko‘nikmasi muhimligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
bo‘lajak o‘qituvchilar, ingliz tili, og‘zaki nutq, kommunikativ
kompetensiya, interaktiv metodlar, CEFR, til o‘rganish, zamonaviy ta’lim
Bugungi globallashuv davrida ingliz tilini erkin va samarali muloqot vositasi
sifatida qo‘llay oladigan mutaxassislar tayyorlash dolzarb vazifalardan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining og‘zaki nutq malakalarini
shakllantirish va takomillashtirish ta’lim sifatining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir.
Chunki og‘zaki nutq — tilni amaliy tarzda qo‘llash, fikrni aniq ifodalash va ta’lim
jarayonida faol muloqot yuritishning asosiy shaklidir. Zamonaviy ta’lim jarayoni
kommunikativ
yondashuv,
interaktiv
metodlar,
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan samarali foydalanishni talab qiladi. Shuningdek, CEFR kabi
xalqaro mezonlar asosida til ko‘nikmalarini baholash va rivojlantirish bo‘yicha yangi
yondashuvlar joriy etilmoqda. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak ingliz tili
o‘qituvchilarining og‘zaki nutq malakasini rivojlantirishga qo‘yiladigan zamonaviy
talablarni chuqur tahlil qilish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ahamiyatga
ega.
XXI asrda ta’lim jarayoniga qo‘yilayotgan talablar o‘zgarib, ingliz tilini
o‘rgatish metodikasi ham sezilarli darajada takomillashmoqda. Bo‘lajak ingliz tili
o‘qituvchilarining og‘zaki nutq malakalarini shakllantirish bu jarayonning markaziy
jihatlaridan biri hisoblanadi. Chunki o‘qituvchi dars jarayonida til vositasi orqali
bilim beradi, o‘quvchilarning fikrlarini yo‘naltiradi va ular bilan samarali muloqot
yuritadi.
Og‘zaki nutq — bu real kommunikatsiya vaziyatida til vositalaridan to‘g‘ri va
erkin foydalanish ko‘nikmasidir. Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchisining so‘zlashuv
kompetensiyasi nafaqat grammatika va leksikani bilish bilan, balki intonatsiya,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
199
talaffuz, nutq tezligi, kontekstga mos iboralar tanlash kabi jihatlar bilan ham
belgilanadi. CEFR mezonlari asosida “Speaking” ko‘nikmasi B2 yoki C1 darajasida
shakllanishi zarur.
Zamonaviy metodik talablar o‘qituvchidan quyidagi jihatlarni talab qiladi:
Kommunikativ yondashuv: Darslar suhbat, roliklar, muloqotli topshiriqlar
asosida tashkil etilishi kerak.-
Interaktiv metodlar: Rol o‘yinlari, debatlar, munozaralar, guruhlarda ishlash
orqali og‘zaki nutq faoliyati kuchaytiriladi.
Autentik materiallar: Real hayotdagi nutq namunalariga asoslangan audio-video
matnlar orqali o‘quvchining talaffuz va tushunish ko‘nikmasi rivojlanadi.
Differensial yondashuv: Har bir talabgorning individual nutq darajasi hisobga
olinib, mos metodikalar qo‘llaniladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi og‘zaki nutqni
rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Zoom, Google Meet, Duolingo,
BBC Learning English kabi platformalar yordamida talabalar real nutq muhitida
muloqot qilishni mashq qilishlari mumkin. Bundan tashqari, “flipped classroom”
(teskari sinf) texnologiyasi yordamida talabalar darsdan oldin mustaqil tarzda nutq
namunalarini tinglab, darsda faqat muloqotga e’tibor qaratadi.
Amaliyotda og‘zaki nutq malakalarining rivojlanishiga bir qancha to‘siqlar
mavjud: talabalar nutq qilishdan tortinishadi, xatolardan qo‘rqishadi, passiv lug‘at
boyligi yetarli emas. Bu muammoni yechish uchun dars jarayonida erkin muhit
yaratish, ijobiy rag‘batlantirish, mustahkam til bazasini shakllantirish zarur.
Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining og‘zaki nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun quyidagi strategiyalar samarali hisoblanadi:
Dialogik va monologik nutqni uyg‘un rivojlantirish: Dars jarayonida talabalar
o‘z fikrlarini erkin bayon qilishga o‘rgatilishi lozim. Bunda “pair work” va “group
work” mashqlari samarali natija beradi.
Kontekstual o‘rganish: Nutq faqat grammatika yoki so‘z yodlash orqali emas,
balki real hayotiy vaziyatlarga asoslangan mashqlar orqali shakllantiriladi. Masalan,
do‘konda xarid qilish, mehmon kutish yoki sayohat qilish mavzulari asosida muloqot
mashqlari tuzish.
Refleksiya asosida o‘rganish: Talabalar har bir mashg‘ulotdan so‘ng o‘z nutqiy
faoliyatini tahlil qilishi, qanday xatolarga yo‘l qo‘yganini tushunib yetishi va o‘z
ustida ishlashi uchun turtki bo‘ladi.
Til muhitini yaratish: O‘quv muassasasida ingliz tilida so‘zlashadigan muhitni
shakllantirish – masalan, ingliz tili klublari, “Speaking Corner”, teatr sahnalashtirish
mashg‘ulotlari – talabalar faoliyatini kuchaytiradi.
Formativ baholashdan foydalanish: Og‘zaki nutqni baholashda faqat yakuniy
natijani emas, balki jarayonni tahlil qilish orqali talabani rivojlantirish muhim.
O‘qituvchi izchil “feedback” (fikr-mulohaza) berishi kerak.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
200
Til o‘rganish portfoliolarini yuritish: Har bir talaba o‘z nutqiy o‘sishini qayd
etadigan shaxsiy portfolioni shakllantirishi, u orqali o‘zidagi ijobiy siljishlarni ko‘rib
borishi mumkin.
Motivatsiyani oshirish: Talabalarda nutq faoliyatiga nisbatan ishtiyoq uyg‘otish
uchun musobaqalar, viktorinalar, ingliz tilida so‘zlashuvchi mehmonlar bilan
uchrashuvlar o‘tkazish maqsadga muvofiq.
CEFR (Common European Framework of Reference for Languages) tizimi
ingliz tilidagi og‘zaki ko‘nikmalarni rivojlantirishda xalqaro standart sifatida qabul
qilingan. Ushbu tizim quyidagi jihatlarni belgilaydi:
B1 darajasi: Oddiy holatlarda muloqot yurita olish.
B2 darajasi: Aniq, batafsil tushuncha bildirish va dalillar keltirish.
C1 darajasi: Muloqotda erkinlik, murakkab mavzularni muhokama
qilish.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning og‘zaki nutqi kamida B2 darajasida bo‘lishi kerak.
Ular o‘z darslarida ham CEFR mezonlariga asoslangan topshiriqlarni ishlab chiqishga
o‘rgatiladi.
Xulosa
Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining og‘zaki nutq malakalarini shakllantirish va
takomillashtirish zamonaviy til o‘qitish metodikalarining markazida turadi. Og‘zaki
nutq — bu faqatgina grammatik bilim emas, balki erkin fikr bildirish, muloqot qilish,
o‘z fikrini aniq va ravon ifoda eta olish ko‘nikmasidir. Bugungi kunda kommunikativ
yondashuv, interaktiv metodlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va CEFR
kabi xalqaro standartlarga asoslangan yondashuvlar bo‘lajak o‘qituvchilarning nutqiy
salohiyatini rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, og‘zaki nutq malakalarining rivojlanishida shaxsiy
motivatsiya, erkin til muhitining mavjudligi, zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish va muntazam mashq qilish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, dars
jarayonida talabalarni faol muloqotga jalb etish, ularning og‘zaki ifoda qilishdagi
xatolarini konstruktiv baholash va ularni rag‘batlantirish o‘qituvchi zimmasidagi
asosiy vazifalardan biridir.
Shu bois, til o‘qituvchi bo‘lishni tanlagan talabalar uchun og‘zaki nutq
ko‘nikmalarini tizimli, bosqichma-bosqich va metodik yondashuv asosida
rivojlantirish zamonaviy ta’limda ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida qaralishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Khakimjonovna, B. P., Ikramovna, I. D., & Abdugafurovich, R. B. Coherent
Speech and Its Types.
2. Khakimjonovna, B. P. COHERENT SPEECH AND ITS PECULARITIES. In The
III International Scientific and Practical Conference «Scientific opinions on modern
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
201
methods of solving problems», October 02-04, 2023, Prague, Czech Republic. 281 p.
(p. 181).
3. Botirova, P. K. (2021). THE DEVELOPMENT OF COHERENT SPEECH
STUDENTS OF TECHNICAL INSTITUTIONS IN ENGLISH LESSON. In
ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ (pp. 101-105).
4. Khakimjonovna, B. P. (2023). Problems of using approach and methods in teaching
english in non-philology education. Строительство и образование, 2(4), 44-49.
5. Khakimjonovna, B. P. (2023). The importance of innovative and information
technologies in teaching foreign languages. Строительство и образование, 2(4), 53-
58.
6. Khakimjonovna, B. P., Ogli, U. I. I., & Ogli, V. O. N. (2023). Using Kahoot
Technology
in Teaching English. Строительство и образование, 4(5-6), 157-163.
7. Ботирова, П. Х. (2023). Подход к описанию связной речи. Строительство и
образование, 3(5), 49-61
