World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
169
SO‘Z MA’NOSINING KONVERSIYA NATIJASIDA
SUBYEKTIV BO‘YOQ KASB ETISHI
Mirzakarimova Z.D.
Filologiya fanlari nomzodi, dotsent
TDTU Olmaliq filiali
Annotatsiya:
Maqolada so‘z ma’nosining konversiya natijasida subyektiv
bo‘yoq hosil qilishi
masalasi haqida fikrlar berilgan.
Kalit so‘zlar
: konversiya,ma’no ko‘chish yo‘llari,leksik ma’no,subyektiv
bo‘yoq,leksik konversiya,sintaktik konversiya, substantivatsiya, adyektivatsiya,
propolinalizatsiya, konyunksionalizatsiya .
Konversiya bir turkumdagi so
‘z
boshqa turkumga ko
‘
chishidir¹. O
‘
zbek tilidagi
ko
‘
pgina so
‘
zlar shu xususiyatga ega, ya’ni bir turkumdagi so
‘
z ma’lum leksik
ma’nosi bilan boshqa so
‘
z turkum vazifasini bajarib keladi. Shunung natijasida
mazkur ma’no subyektiv bo
‘
yoq kasb etadi. Konversiya hodisasi turkolog
tilshunoslar tomonidan yetarlicha ishlangan².
Ular konversiyani ikkii turga bo
‘
lib ko
‘
rsatishadi:
1.
Leksik konversiya;
2.
Sintaktik konversiya³;
So
‘
zlar konversiyasi, ya’ni so
‘
zlarning boshqa turkumga ko
‘
chishi har doim
ham, subyektiv bo
‘
yoqni yuzaga keltiravermaydi. Xususan, leksik konversiya
natijasida subyektiv bo
‘
yoq hosil bo
‘
lmaydi.
Yuqoridagi tilshunoslarning ko
‘
rsatishicha, sintaktik konversiya bir necha
guruhga bo
‘
linadi: ular substantivatsiya, adyektivatsiya, propolinalizatsiya,
konyunksionalizatsiya kabi nomlar bilan ataladi.
Biz sintaktik konversiyaning barcha turlari haqida to
‘
xtalmaymiz.Bu o
‘
rinda biz
faqat sintaktik substantivatsiyasi bilan adyektivatsiya yuzasidan fikr yuritamiz.
_________________
1.Mirtojiyev M.Hozirgi o
‘
zsek adabiy tili.-Toshkent,2004.-B.76.
2.Suvonova R.O
‘
zbek tilida metonimiya/f.f.nom.diss.avtoref.-Toshkent,2001.-
B.14.
3.O
‘
sha asar.-B.10
Chunki subyektiv bo
‘
yoqqa faqat sifat substantivatsiyasi bilan ot
adyektivatsiyasiga uchragan so
‘
zlar ma’nosigina ega bo
‘
lishi mumkin. Tartib nuqtai
nazaridan, avval sifat substantivatsiyasini ko
‘
rib chiqamiz.
Sifat turkumiga oid so
‘
zlar ma’lum semantikaga ega bo
‘
lganlaridagina
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
170
sinktaktik substantivatsiyaga uchrashi va substantivatsiya uchun asos bo
‘
lgan
ma’nosi subyektiv bo
‘
yoq kasb etishi mumkin. Buning uchun sifat turkumiga oid
so
‘
zlar quyidagicha semantikaga ega bo
‘
lishi kerak.
1. Sifat turkumi doirasidagi so
‘
zlar rang bildiruvchi ma’nolari bo
‘
yicha sintaktik
substantivatsiyaga
uchrab,
subyektiv
bo
‘
yoqqa
ega
bo
‘
ladi.
Sintaktik
substantivatsiyaga uchragan sifat turkumidagi so
‘
zning rang bildiruvchi ma’nosi
ijobiy subyektiv bo
‘
yoqqa ega bo
‘
lishi mumkin. Masalan:
Uxla o
‘
g
‘
lim, kenja toyim, oppog
‘
im,
Umrimning mard pospon, shovvozi bor
. (G
‘
.G
‘
ulom).
Bu gapdagi oppoq so
‘
zi rangni ifoda etib kelayapti. Asli sifat turkumiga oid shu
so
‘
z shu ma’nosi asosida sintaktik substantivatsiyaga uchragan, ya’ni otga ko
‘
chib
subyektiv bo
‘
yoq kasb etgan. Oppoq so
‘
zi oq so
‘
zining intensiv formasi bo
‘
lib,
mo
‘
tabar belgini ifoda etadi. Sifat turkumiga oid so
‘
z rang bildiruvchi ma’nosi
vositasida sintaktik substantivatsiyaga uchrashi va mazkur ijobiy subyektiv bo
‘
yoq
kasb etishiga quyida yana bir necha misol keltirishimiz mumkin:
Hali yoshsan, bilmaysan oqu- qorani,
Joyshoya ber , qabul o
‘
lsin, nazr qilgin porani
. (H.N).
Qozonga yaqin yursang qorasi yuqar.
(Maqol).
Yuqoridagi gaplarda sifat turkumiga mansub oqu- qora, qora so
‘
zlari sintaktik
substantivatsiya natijasida ijobiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etgan. Ular ma’nosining
ijobiy subyektiv bo
‘
yog
‘
i ham oppoq so
‘
zi ma’nosining bo
‘
yog
‘
iga o
‘
xshash yo
‘
l
bilan yuzaga kelgan.
Demak, sifat turkumi doirasidagi so
‘
zlar rang anglatuvchi ma’nosi vositasida
sintaktik substantivatsiyaga uchraganda faqat ijobiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etar ekan.
2.Sifat turkumiga oid so
‘
zlar holat bildiruvchi vositasida ham substantivatsiyaga
uchrashi va subyektiv bo
‘
yoqqa ega bo
‘
lishi mumkin.Masalan:
Gar ko
‘
cha uzra qo
‘
ysa, hech ahmoq olmas oni
Bir dardisar balodur, yuz yil turar mashinam (H.N).
Bu gapda sifat turkumiga oid ahmoq so
‘
zi monosemantik bo
‘
lib, mavjud leksik
ma’nosi bilan sintaktik substantivatsiyaga uchragan va o
‘
sha ma’nosi salbiy
subyektiv bo
‘
yoq kasb etgan.
Sintaktik substantivatsiya natijasida sifat turkumi doirasidagi so
‘
zlar
ma’nosining salbiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etishi uchun quyida yana bir necha misol
keltiramiz.
Bu dunyoda bor bo
‘
lsa-ya bag
‘
ri butun
Qog
‘
ozdan qozon qilay guldan o
‘
tin
. (G
‘
.G
‘
ulom).
Tezroq yo
‘
qoling, shum, mal’un
Shaytonsifat xonsolar.
(H.N).
Bu gaplarda sifat turkumiga oid butun, shum so
‘
zlari sintaktik substantivatsiyaga
uchragani tufayli salbiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etgan.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
171
3.Sifat turkumi doirasidagi so
‘
zlar xususiyat bildiruvchi ma’nolari vositasida
ham sintaktik substantivatsiyaga uchrashi va o
‘
sha ma’nolari subyektiv bo
‘
yoqqa ega
bo
‘
lishi mumkin. Masalan:
U, bu bedavolarni qishloq guzaridan qanday qilib olib
o
‘
taman, degan xayol bilan band edi
(S.Ahmad).
Bu gapdagi sifat turkumiga oid bedavo so
‘
zi o
‘
zining yagona ma’nosi bo
‘
yicha
sintaktik substantivatsiyaga uchradi va salbiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etgan.
Sintaktik substantivatsiya natijasdida sifat turkumiga oid so
‘
zlarning xususiyat
ifoda etuvchi ma’nosi salbiy subyektiv bo
‘
yoqqa ega bo
‘
lganligiga yana bir necha
misol keltirish mumkin:
Oradan chiq, kosa ko
‘
z
Xumcha qorin, tekinxo
‘
r
(H.N).
Afsus, o
‘
g
‘
il egilmadi… qotgan tayoq
Ulfatlari bo
‘
ldi uning uch-to
‘
rt sayoq
(T.Yo
‘
ldosh).
Bu gaplardagi sintaktik substantivatsiyaga uchragan sifat turkumiga oid
tekinxo
‘
r, sayoq so
‘
zlarida ifoda etilgan ma’nolar salbiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etgan.
Bu so
‘
zlar ma’nosining salbiy subyektiv bo
‘
yog`i ham bedavo so
‘
zi ma’nosining
bo
‘
yog
‘
iga o
‘
xshash yo
‘
l bilan yuzaga kelgan.
5. Sintaktik substantivatsiya natijasida sifat turkumiga oid muhim belgi ifoda
etuvchi so
‘
zlar ma’nosi ham subyektiv bo
‘
yoqqa ega bo
‘
ladi. Masalan:
Grajdanlarni
ko
‘
rganda Barno ham nazarida ko
‘
nglida miltirtab turgan bir chiroq erib so
‘
nganday
bo
‘
ldi
(O.Yoqubov).
Bu gapda sifat turkumiga oid grajdanlar so
‘
zi muhim belgi ifoda etuvchi ma’nosi
sintaktik substantivatsiyaga uchrab, shu ma’nosi salbiy subyektiv bo
‘
yoq kasb
etishiga yana misol keltiramiz:
Boylar boy o
‘
lur ilmsiz yashab,
Oriqlarini semizi oshab (H.N).
Bu gap ham xuddi yuqoridagi gap singari salbiy subyektiv bo
‘
yoq kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Mirtojiyev M.Hozirgi o‘zsek adabiy tili.I jild.-Toshkent:Universitet,2004.-B.76.
2.Mirzakarimova, Z. D., Ikromjon Esanboyevich Uzoqov, and Bobirmirza
Bakhtiyar Ogli Yusupov. "Types of words denoting the degree."
Science and
Education
5.12 (2024): 349-352.
3.Mirzakarimova, Z. D. "DARAJA BILDIRUVCHI SO’ZLARNING
TURLARI."
International Conference
. Vol. 1. No. 9. 2024.
4. Mirzakarimova, Z. D., Ikromjon Esanboyevich Uzoqov, and Bobirmirza
Bakhtiyar Ogli Yusupov. "Types of words denoting the degree."
Science and
Education
5.12 (2024): 349-352.
5.Mirzakarimova, Z. D., and M. N. Qosimova. "O ‘ZGA TILLI GURUHLARDA
TALABALAR OG ‘ZAKI VA YOZMA NUTQINI O ‘STIRISH METODIKASI”
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
172
GA DOIR ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA INTERFAOL TA’LIM
METODLARI."
Gospodarka i Innowacje.
35 (2023): 11-16.
6.Mirzakarimova, Z. D. "The acquisition of a subjective color as a result of the
conversion of the meaning of the word."
ACADEMICIA: AN INTERNATIONAL
MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL
11.2 (2021): 1404-1413.
